Frederick Lanchester ve Unutulmuş Otomobil Öncüleri

Karl Benz'i, Henry Ford'u herkes bilir. Peki ya İngiltere'nin ilk dört tekerlekli benzinli arabasını bir tesisatçının yaptığı söylersem? Ya disk frenin patentinin, adını çoğumuz ilk kez duyarken öğrendiğimiz bir mühendisin cüzdanında olduğunu? Otomobilin ilk yıllarında sahneye çıkan ama büyük markaların gölgesinde kalan bu isimler - Lanchester, Bremer, Foss ve Grieve - bize otomobil tarihinin aslında tek bir dehanın değil, dört bir yanında aynı anda çalışan bir sürü inatçı mühendisin hikâyesi olduğunu hatırlatıyor. Hadi bu unutulmuş otomobil öncülerini tek tek tanıyalım; çünkü bugünkü arabamızın freni, marş motoru, hatta gaz pedalı biraz da onların emeği.
Frederick William Bremer: İngiltere'nin İlk Dört Tekerlekli Benzinli Arabası
1892. Walthamstow'da yaşayan Frederick William Bremer daha 20 yaşında ve mesleği tesisatçılık ile gaz tesisatı. Ama kafasında bambaşka bir şey dönüyor: kendi kendine hareket eden bir araç. O yıl, evinin atölyesinde Britanya'nın ilk dört tekerlekli, içten yanmalı (benzinli) otomobilini inşa ediyor. Bu rakamları bir kere düşünelim: 20 yaşındaki bir tesisatçı, fabrika yok, mühendislik ekibi yok, sadece el emeği ve hesap.
Bremer'in aracı o kadar erken bir tarihte yapılmış ki, çoğu otomobille ilgili ezbere bilinen tarih ondan sonra geliyor. Araç bugün National Motor Museum'da sergileniyor ve geçmişin o cesur ilk gününe tanıklık etmeye devam ediyor. Bir tesisatçının elinden çıkan bu araç, İngiltere'deki tüm otomobillerin büyük atası sayılabilir - bence bu, meslek seçimlerinin ne kadar önemsiz olabileceğinin en güzel kanıtı.
Frederick Lanchester: Zekâsı Herkesi Geçen, Şansı Yaver Gitmeyen Öncü
Bremer'den sadece üç yıl sonra, 1895'te, Frederick William Lanchester (1868-1946) ilk tamamen Britanya yapımı dört tekerlekli benzinli otomobilini tamamlıyor; ilk test sürüşü ise 1896'da yapılıyor. Şimdi burada küçük bir ayrım önemli: bazı kaynaklar Lanchester'ın aracını "ilk Britanya otomobili" diye anarken, Bremer'inki "ilk dört tekerlekli benzinli" unvanıyla anılıyor. İkisi de doğru kabul edilebilir - tarihler ve araçlar farklı, iki isim de sahnenin üzerinde.
Lanchester'ın ilk aracı düşük güç ve aktarma sorunları yüzünden tatmin edici bulunmuyor; bunun üzerine mühendislik zekâsını devreye sokuyor: 2.895 cc hacimli, 8 hp gücünde, hava soğutmalı çift kranklı motor ve yeniden tasarlanan episiklik şanzıman, orijinal şasiye takılıyor. İkinci araç 1898'de bitiyor ve Richmond Otomobil Sergisi ve Denemeleri'nde altın madalya kazanıyor. 1900'de de ilk RAC 1.000 Mil Denemesi'ni tamamlayan araçlardan biri oluyor.
Freni bırakın, gazı da o icat etti
Lanchester'ın katkıları sadece motorla sınırlı değil, liste inancınızı zorlayacak kadar uzun. Kardeşleriyle birlikte Aralık 1899'da Birmingham'ın Sparkbrook bölgesinde Lanchester Engine Company'yi kuruyor; 1900-1904 arasında yaklaşık 350 araç satıyor. Ama asıl bomba 1 Aralık 1902'de geliyor: Patent No. 26,407 ile disk freni patentliyor. Aracında, o dönemin ayrı fren sistemleri yerine debriyaj diskini sıkarak frenleme yapan, bugünkü disk frenlere birebir benzeyen bir sistem kullanılıyor. Yani fren pedalına bastığınızda işinizi gören teknolojinin fikir babası bu adam.
Liste devam ediyor: wick karbüratör (1905 patenti), titreşim damperli torsiyonel krank mili damperi (1907 patenti), dört silindirli motorlar için harmonik balanser, splined miller, basınçla yağlanan rulmanlar, piston ringleri, içi boş biyel kolları, çıkarılabilir tel jantlar. Ve bir de benim favorim: gaz pedalı - 1907'de direksiyon simidine yerleştirilen bu kontrol, o günden beri araba kullanmanın en doğal parçası. Ayrıca 1890'da geliştirdiği self-starting gaz motoru cihazının haklarını Crossley'ye satıyor.
Peki bu kadar zeki bir adam neden bugün çok az anılıyor? Cevap acı ama öğretici: Lanchester ticari olarak başarısız oluyor. Yönetim kurulunun hataları ilk şirketini iflasa götürüyor; şirket Lanchester Motor Company olarak yeniden kuruluyor ama tarihin cilvesi, 1929 Wall Street çöküşüyle Daimler ile sözleşmesi ve şirketinin kredisi sona eriyor, şirketi 1931'de BSA satın alıyor. Lanchester ölümüne dek maddi sıkıntı içinde ve ancak bir hayırsever yardımla evini koruyabiliyor. Zekâ ile ticari başarı aynı şey değil - yüz yıl sonra bile bunu hatırlatmak gerekiyor.
Öne Çıkanlar
- Bremer, 1892'de Britanya'nın ilk dört tekerlekli benzinli otomobilini yaptı - daha 20 yaşındayken.
- Lanchester disk frenin patentini 1 Aralık 1902'de aldı (Patent No. 26,407).
- Fossmobile, 1897'de tamamlanarak Kanada'nın ilk başarılı benzinli otomobili oldu.
- Grieve, 1908'de Lima'da Güney Amerika kıtasında tasarlanıp inşa edilen ilk otomobili üretti.
- Elektrikli marş motoru 1912 Cadillac Model 30 ile geldi ve kolla marşlamanın tehlikesini bitirdi.
Kolla Marşlamanın Tehlikesi: Elektrikli Marş Motoru Nasıl Geldi?
Erken dönem arabaların en tehlikeli anı far mı? Arabayı çalıştırmak. Kola başını kaldırıp motoru geri tepince sürücünün kolunu kırabileceği o ürkütücü ritüel... Lanchester bile bu soruna bir çözüm denemiş: 1890'da geliştirdiği self-starting gaz motoru cihazı, haklarını Crossley'ye satıldığı için yaygınlaşamamış. Asıl devrim 1912'de geliyor: Charles Kettering ve Dayton Engineering ekibinin icadı elektrikli marş motoru, Cadillac Model 30 ile tanıtılıyor. Anahtar çevirerek çalışan araç fikri o kadar işliyor ki, tanıtıldığı yıl benzinli araç satışlarının arttığı belirtiliyor. Bir anahtarın hayat kurtarması garip geliyor ama gerçek.
George Foote Foss ve Fossmobile: Kanada'nın İlk Otomobili

Şimdi haritayı Atlantik'in öbür tarafına, Kanada'nın Quebec eyaletindeki Sherbrooke kasabasına kaydıralım. George Foote Foss, öz kendini yetiştirmiş bir bisiklet mühendisi. 1896'da Boston'da bir iş seyahatinde elektrikli otomobile biniyor - saatlik 4 dolar kiralama ücretiyle - ama bateriler çabuk tükendiği için deneyimi hayal kırıklığıyla bitiyor. Ve işte o an Foss'un aklında bir şey parlıyor: "Benzinli birini ben yaparım."
1896 kışında çalışmaya başlıyor; 4 beygir gücünde tek silindirli bir motorla Fossmobile adını verdiği aracını 1897 ilkbaharında tamamlıyor. Bu araç, Kanada'nın ilk başarılı içten yanmalı benzinli otomobili kabul ediliyor. Foss o sırada daha 21 yaşında. Üretim hiç seriye gitmiyor: yalnızca bir adet Fossmobile yapıldı ve bu tek araç Kanada Otomotiv Müzesi'nde sergileniyor. Birçok ülkede aynı hikâye yaşanıyor aslında: ilk araç genelde bir kişi tarafından, el yapımı, tek nüsha olarak doğuyor.
Juan Alberto Grieve: Güney Amerika'nın İlk Otomobili Lima'da Doğdu
Hikâyemizin son durağı Peru. Juan Alberto Grieve, içten yanmalı motorlar konusunda geniş bilgiye sahip bir Perulu mühendis. 1908'de kendi adını taşıyan Grieve otomobilini Lima'da tamamlıyor ve araç 20 hp'ye kadar çıkabilen bir güçle çalışıyor. Kıyıda köşede kalmış bir detay değil bu: araç, kıtada tasarlanıp inşa edilen ilk otomobil olarak tanımlanıyor. Daha çarpıcı olanı ise üretim yöntemi - motor, şasi, şanzıman ve diferansiyel dahil tüm parçalar Grieve'in atölyesinde, kendi plan ve hesaplarına göre üretiliyor.
Grieve burada da durmuyor: Güney Amerika'nın ilk içten yanmalı motor fabrikasını ve Lima'nın ilk otomobil kulübünü kuruyor. Bir insan aynı ülkede bir sektörün kaç tane "ilki"ni tek başına yapabilir? Grieve cevabı veriyor gibi.
Dört Öncü, Tek Tablo: Kim Ne Zaman Ne Yaptı?
| Öncü | Yıl | Ülke | Katkı |
|---|---|---|---|
| Frederick William Bremer | 1892 | İngiltere | Britanya'nın ilk dört tekerlekli benzinli otomobili |
| Frederick Lanchester | 1895 | İngiltere | İlk tamamen Britanya yapımı benzinli otomobil; 1902'de disk fren patenti |
| George Foote Foss | 1897 | Kanada | Fossmobile, ilk başarılı Kanadalı benzinli otomobil |
| Juan Alberto Grieve | 1908 | Peru | Grieve, kıtada tasarlanıp inşa edilen ilk otomobil |
Bu tabloya baktığımda şunu görüyorum: otomobil tek bir merkezden yayılmıyor, aynı on yıllarda farklı kıtalarda farklı insanların garaj ve atölyelerinde aynı anda doğuyor. Bremer bir tesisatçı, Foss bir bisiklet mühendisi, Grieve bağımsız bir mühendis - resmi mühendislik kariyerleri olmayan ya da sıradan yollardan gelen insanlar, tarihin dönüm noktalarını atıyorlar. Bu bence hikâyenin en ilham veren tarafı.
Neden Lanchester ve Diğerleri Unutuldu?
Lanchester'ın unutulmasının sebebi zekâ eksikliği değil, iş dünyasının kuralları. Jenerik bir benzetme yapmayayım ama kaynaklarda James Watt'ın başarıya Matthew Boulton gibi bir iş ortağıyla ulaştığı hatırlatılarak şu noktaya işaret ediliyor: Lanchester'ın yanında bu tür bir ticari deha yoktu. Ülkenin ilk benzin-elektrik hibrit tasarımını da çizdiği söylenir ama bu iddia güçlü kaynaklarla doğrulanmadığı için ihtiyatla okumak gerekir.
Yine de isimleri tamamen unutulmuş değil. Lanchester'ın adı, Coventry Üniversitesi'nin 2000'de açılan Lanchester Library'sinde ve Tim Tolkien tasarımı olup 1995'te açılan Birmingham'daki Lanchester Car Monument'ta yaşıyor. Bilim dünyası da onu boşlamadı: 1922'de Royal Society üyeliği, 1926'da Royal Aeronautical Society altın madalyası, 1941 ve 1945'te mühendislik kurumlarının altın madalyaları. Kanada'da Fossmobile'ın yeniden inşası üzerine müzelerde konuşmalar düzenleniyor. Tarihin unuttuğu isimleri hatırlamak, bence araba kullanmanın bile daha keyifli olmasını sağlıyor.
Öncülerin Mirası Bugünkü Arabamızda Yaşıyor
İşte söz verdiğim cevap, net ve başlı başına alıntılanabilir hâliyle: Bugünkü otomobilin en temel parçaları - disk fren, gaz pedalı, elektrikli marş motoru, harmonik balanser - 1890'larla 1910'lar arasında, Bremer, Lanchester, Foss, Grieve ve Kettering gibi kıyıda köşede kalan öncülerin atölyelerinde doğdu; büyük markaların gölgesinde kalan bu isimler, otomobilin atası oldukları hâlde adları az anıldı. Bir daha fren yaptığında, gaza bastığında ya da anahtarı çevirdiğinde, o küçük günlük hareketlerin yüz yıl önceki devasa icatlardan geldiğini düşün. Bu hikâyelerin hangisi seni en çok şaşırttı - benim favorim hâlâ 20 yaşındaki tesisatçı Bremer. Yorumlarda görüşelim!
Kaynaklar
- Frederick W. Lanchester
- Lanchester Interactive Archive: Timeline
- The history of disc brakes
- Frederick William Lanchester | Research Starters
- Britain's First Four Wheeled Motor Car
- Fossmobile
- The Fossmobile: Canada's first successful gasoline car
- Grieve
- Juan Alberto Grieve
- How the electric starter motor helped start the automotive revolution