Frederick Lanchester və Unudulmuş Avtomobil Pionerləri

Hər kəs Karl Benz'i, Henry Ford'u tanıyır. Peki, İngiltərənin ilk dörd təkərli benzinli avtomobilinin bir santexnik tərəfindən hazırlandığını desəm? Ya da disk əyləcin patentinin, adını çoxumuz ilk dəfə eşidərkən öyrəndiyimiz bir mühəndisin cüzdanında olduğunu desəm? Avtomobilin ilk illərində səhnəyə çıxan, amma böyük markaların kölgəsində qalan bu adlar - Lanchester, Bremer, Foss və Grieve - bizə avtomobil tarixinin əslində tək bir dahi hekayəsi deyil, dörd tərəfdən eyni vaxtda çalışan bir çox inadkar mühəndisin hekayəsi olduğunu xatırladır. Gəlin bu unudulmuş avtomobil qabaqcıllarını bir-bir tanıyaq; çünkü bugünkü avtomobilimizin əyləci, startveri, hətta gaz pedalları bir az da onların əməyidir.
Frederick William Bremer: İngiltərənin İlk Dörd Təkərli Benzinli Avtomobili
1892. Walthamstow-da yaşayan Frederick William Bremer hələ 20 yaşında və peşəsi santexnika ilə qaz qurğularıdır. Amma ağlında tamamilə başqa bir şey dönür: öz-özünə hərəkət edən bir nəqliyyat vasitəsi. Həmin il, evinin emalatxanasında Britaniyanın ilk dörd təkərli, daxili yanma (benzinli) avtomobilini qurur. Bu rəqəmləri bir dəfik düşünək: 20 yaşlı bir santexnik, fabrik yoxdur, mühəndis komandası yoxdur, yalnız əl əməyi və hesab.
Bremerin avtomobili o qədər erkən bir tarixdə hazırlanıb ki, avtomobillərlə bağlı əzbər bilinən tarixlərin çoxu ondan sonra gəlir. Nəqliyyat vasitəsi bu gün National Motor Museum-da nümayiş etdirilir və keçmişin o cəsarətli ilk gününə şahidlik etməyə davam edir. Bir santexnikin əlindən çıxan bu nəqliyyat vasitəsi, İngiltərədəki bütün avtomobillərin böyük atası sayıla bilər - məncə bu, peşə seçimlərinin nə qədər əhəmiyyətsiz ola biləcəyinin ən gözəl sübutudur.
Frederick Lanchester: Ağılı Hər Kəsdən Üstün, Bəxti Gətirməyən Qabaqcıl
Bremerdən yalnız üç il sonra, 1895-ci ildə, Frederick William Lanchester (1868-1946) ilk tamamilə Britaniya istehsalı dörd təkərli benzinli avtomobilini tamamlayır; ilk sınaq yürüşü isə 1896-cı ildə həyata keçirilir. İndi burada kiçik bir fərq önəmlidir: bəzi mənbələr Lanchesterin avtomobilini "ilk Britaniya avtomobili" adlandırarkən, Bremerkinki "ilk dörd təkərli benzinli" titulu ilə anılır. Hər ikisi düzgün qəbul edilə bilər - tarixlər və avtomobillər fərqlidir, hər iki ad səhnənin üzərindədir.
Lanchesterin ilk avtomobili aşağı güc və ötürmə problemlərinə görə məmnunedici hesab edilmir; bunun üzərinə mühəndislik ağını işə salır: 2.895 cc həcmli, 8 hp gücündə, hava ilə soyudulan qoşa kranklı mühərrik və yenidən layihələndirilən episiklik ötürmə qutusu, orijinal şassiyə quraşdırılır. İkinci avtomobil 1898-ci ildə bitir və Richmond Avtomobil Sərgisi və Sınaqlarında qızıl medal qazanır. 1900-cü ildə isə ilk RAC 1.000 Mil Sınağını tamamlayan avtomobillərdən biri olur.
Əyləci söz açmısqa, gazı da o ixtira edib
Lanchesterin töhfələri yalnız mühərriklə məhdudlaşmır, siyahı inancınızı sınayacaq qədər uzundur. Qardaşları ilə birlikdə 1899-cu ilin dekabrında Birminghamın Sparkbrook bölgəsində Lanchester Engine Company-ni qurur; 1900-1904 arasında təxminən 350 avtomobil satır. Amma asıl bomba 1 dekabr 1902-ci ildə gəlir: Patent No. 26,407 ilə disk əyləci patentləşdirilir. Avtomobilində o dövrün ayrı-ayrı əyləc sistemləri əvəzinə, ötürmə diskini sıxaraq əylənmə edən və bugünkü disk əyləclərinə birebir bənzən sistem istifadə olunur. Yəni əyləc pedallarına basanda işinizi görən texnologiyanın ideya atası bu adamdır.
Siyahı davam edir: wick karbürator (1905 patenti), titrəmə damperlə torsion krank valı damperi (1907 patenti), dört silindrli mühərriklər üçün harmonik balanser, şlipsli millər, təzyiqle yağlanan rulmanlar, piston halqaları, içi boş biyel qolları, çıxarıla bilən tel diskli təkərlər. Və bir də mənim sevimlim: qaz pedalları - 1907-ci ildə sükan dairəsinə yerləşdirilən bu idarəetmə elementi o gündən bəri avtomobil sürmənin ən təbii hissəsidir. Həmçinin 1890-cı ildə inkişaf etdirdiyi özündən işləyən qaz mühərriki cihazının hüquqlarını Crossley-yə satır.
Bəs bu qədər ağıllı bir adam niyə bugün çox az xatırlanır? Cavab ağrılı, amma öyüdvericidir: Lanchester kommersiya baxımından uğursuz olur. İdarə heyətinin səhvləri ilk şirkətini iflasa aparır; şirkət Lanchester Motor Company kimi yenidən qurulur, amma tarixin məzəmməti odur ki, 1929 Wall Street qəzası ilə Daimler ilə müqaviləsi və şirkətinin krediti sona çatır, şirkəti 1931-ci ildə BSA satın alır. Lanchester ölümünə qədər maddi sıxıntı içindədir və yalnız bir xeyriyyəçinin yardımı ilə evini qoruya bilir. Zəka ilə kommersiya uğuru eyni şey deyil - yüz il sonra belə bunu xatırlatmaq lazımdır.
Seçilmişlər
- Bremer 1892-ci ildə Britaniyanın ilk dört təkərli benzinli avtomobilini hazırladı - hələ 20 yaşında ikən.
- Lanchester disk əyləcinin patentini 1 dekabr 1902-ci ildə aldı (Patent No. 26,407).
- Fossmobile 1897-ci ildə tamamlanaraq Kanadanın ilk uğurlu benzinli avtomobili oldu.
- Grieve 1908-ci ildə Lima'da Cənubi Amerika qitəsində layihələndirilərək tikilən ilk avtomobili istehsal etdi.
- Elektrikli startor 1912 Cadillac Model 30 ilə gəldi və qolla başlamanın təhlükəsinə son qoydu.
Qolla Başlamanın Təhlükəsi: Elektrikli Startor Necə Gəldi?
Erkən dövr avtomobillərinin ən təhlükəli anı nə idi? Avtomobili işə salmaq. Kolanı qaldırıb mühərrikin geriyə təpməsində sürücünün qolunu sına biləcəyi o dəhşətli ritual... Lanchester belə bu probleminə bir həll cəhdi etmişdi: 1890-cı ildə inkişaf etdirdiyi özündən işləyən qaz mühərriki cihazı hüquqları Crossley-yə satıldığı üçün yayıla bilmədi. Əsl inqilab 1912-ci ildə gəlir: Charles Kettering və Dayton Engineering komandasının ixtirası olan elektrikli startor Cadillac Model 30 ilə təqdim olunur. Açar çevirməklə işləyən avtomobil ideyası o qədər kök salır ki, təqdim olunduğu il benzinli avtomobil satışlarının artdığı bildirilir. Bir açarın həyat qurtarması qədər gəlirsənsə də, gerçəkdir.
George Foote Foss və Fossmobile: Kanadanın İlk Avtomobili

İndi xəritəni Atlantikanın o tayına, Kanadanın Quebec əyalətindəki Sherbrooke qəsəbəsinə keçirək. George Foote Foss, öz-özünü yetişdirmiş bir velosiped mühendisi. 1896-cı ildə Bostonda iş səfərində elektrikli avtomobilə minir - saatlıq 4 dollar icarə haqqıyla - lakin batareyalar tez tükəndiyi üçün təcrübəsi məyusluqla bitir. Və məhz o anda Foss-un ağlına bir şey gəlir: "Benzinlisini mən düzəldərəm."
1896-cı ilin qışında işə başlayır; 4 at gücündə tək silindrli mühərriklə Fossmobile adını verdiyi avtomobilini 1897-ci ilin yazında tamamlayır. Bu avtomobil, Kanadanın ilk uğurlu daxili yanma benzinli avtomobili hesab edilir. Foss o vaxt daha 21 yaşında idi. İstehsal heç vaxt seriyaya keçmir: yalnız bir ədəd Fossmobile hazırlanıb və bu tək avtomobil Kanada Avtomobil Muzeyində nümayiş etdirilir. Əslində bir çox ölkədə eyni hekayə yaşanır: ilk avtomobil adətən bir nəfər tərəfindən, əl işi, tək nüsxə kimi doğulur.
Juan Alberto Grieve: Cənubi Amerikanın İlk Avtomobili Limada Doğdu
Hekayəmizin son dayanacağı Peru. Juan Alberto Grieve, daxili yanma mühərrikləri haqqında geniş biliyə malik Perulu mühəndisdir. 1908-ci ildə öz adını daşıyan Grieve avtomobilini Limada tamamlayır və avtomobil 20 at gücünə qədər çata bilən güclə işləyir. Bu, kənarda qalmış bir detal deyil: avtomobil, qitədə layihələndirilərək qurulan ilk avtomobil kimi təsvir olunur. Daha təsiredicisi isə istehsal üsuludur - mühərrik, şassi, ötürmə qutusu və differensial daxil olmaqla bütün hissələr Grieve-in emalatxanasında, öz plan və hesablamalarına əsasən istehsal olunur.
Grieve burada da dayanmır: Cənubi Amerikanın ilk daxili yanma mühərriki fabrikasını və Lmanın ilk avtomobil klubunu qurur. Bir insan eyni ölkədə bir sahənin neçə "ilkin"i tək başına edə bilər? Grieve cavabı verir kimi.
Dörd Pioner, Tək Cədvəl: Kim Nə Vaxt Nə Etdi?
| Pioner | İl | Ölkə | Töhfə |
|---|---|---|---|
| Frederick William Bremer | 1892 | İngiltərə | Britaniyanın ilk dört təkərli benzinli avtomobili |
| Frederick Lanchester | 1895 | İngiltərə | Tamamilə Britaniya istehsalı olan ilk benzinli avtomobil; 1902-ci ildə disk əyləc patenti |
| George Foote Foss | 1897 | Kanada | Fossmobile, ilk uğurlu Kanadalı benzinli avtomobil |
| Juan Alberto Grieve | 1908 | Peru | Grieve, qitədə layihələndirilərək qurulan ilk avtomobil |
Bu cədvələ baxanda bunu görürəm: avtomobil tək bir mərkəzdən yayılmır, eyni onilliklərdə fərqli qitələrdə fərqli insanların qaraj və emalatxanalarında eyni anda doğulur. Bremer bir santexnik, Foss bir velosiped mühendisi, Grieve müstəqil bir mühəndis - rəsmi mühəndislik karyerası olmayan və ya adi yollardan gələn insanlar, tarixin dönüş nöqtələrini atırlar. Bu, məncə, hekayənin ən ilhamverici tərəfidir.
Niyə Lanchester və Digərləri Unuduldu?
Lanchester-in unudulmasının səbəbi zəka çatışmazlığı deyil, biznes dünyasının qaydalarıdır. Ümumi bənzətməyə çalışmayacağam, amma mənbələrdə James Watt-ın uğura Matthew Boulton kimi bir iş ortağı ilə çatdığı xatırladılaraq aşağıdakı məqama işarə edilir: Lanchester'ın yanında belə ticari dahi yox idi. Deyilir ki, o, ölkənin ilk benzin-elektrik hibrid layihəsini də çəkib, lakin bu iddia güclü mənbələrlə təsdiqlənmədiyi üçün ehtiyatla oxumaq lazımdır.
Yenə də onların adları tamamilə unudulmayıb. Lanchester'ın adı, Koventri Universitetinin 2000-ci ildə açılan Lanchester Kitabxanasında və Tim Tolkien'in dizaynı olub 1995-ci ildə açılmış Birmingemdeki Lanchester Car Monument abidəsində yaşayır. Elm dünyası da onu yaddan çıxartmadı: 1922-ci ildə Royal Society üzvlüyü, 1926-cı ildə Royal Aeronautical Society qızıl medalı, 1941 və 1945-ci illərdə mühəndislik təşkilatlarının qızıl medalları. Kanadada Fossmobile'ın yenidən qurulması haqqında muzeylərdə çıxışlar təşkil olunur. Məncə, tarixin unutduğu adları xatırlamaq avtomobil sürməyi belə daha çox zövqlü edir.
Pionerlərin Mirası Bu Günkü Avtomobilimizdə Yaşayır
Buyurun, vəd etdiyim cavab, aydın və birbaşa sitat gətirilə biləcək şəkildə: Bu günkü avtomobilin ən əsas hissələri - disk əyləc, gaz pedalı, elektrikli startor mühərriki, harmonik balansir - 1890-cı illərlə 1910-cu illər arasında, Bremer, Lanchester, Foss, Grieve və Kettering kimi kənar qalmış pionerlərin emalatxanalarında doğuldu; böyük brendlərin kölgəsində qalan bu adlar, avtomobilin atası olduqları halda adları az xatırlanır. Bir daha əyləc etdikdə, gaza basdıqda və ya açarı çevirdikdə, o kiçik gündəlik hərəkətlərin yüz il əvvəlki nəhəng ixtiralardan gəldiyini düşün. Bu hekayələrdən hansı səni ən çox təəccübləndirdi - mənim sevimlim hələ də 20 yaşlı santexnik Bremerdir. Şərhlərdə danışaq!
Mənbələr
- Frederick W. Lanchester
- Lanchester Interactive Archive: Zaman xətti
- Disk əyləclərin tarixi
- Frederick William Lanchester | Research Starters
- Britaniyanın ilk dörd təkərli avtomobili
- Fossmobile
- Fossmobile: Kanadanın ilk uğurlu benzinli avtomobili
- Grieve
- Juan Alberto Grieve
- Elektrikli startor mühərriki avtomobil inqilabına necə start verdi