Madison Square Garden-da Açılan İlk Avtomobil Sərgisi

3 Noyabr 1900-cü il axşamı Nyu-Yorkun mərkəzində Madison Square Garden'ın qapıları açıldığında içəridə qəribə bir şey var idi: küylülər, iy verənlər, çıyıldayanlar və tamamilə səssiz olanlar - hamısı eyni zalda yan-yana düzülmüş 160 avtomobil. Buxarlılar, elektriklilər və benzinlilər eyni vitrinin içində idi - və hansının gələcəyin texnologiyası olacağını heç kim bilmirdi. Bəli, səhv oxumursunuz: benzinli mühərrik o gün sevimli belə deyildi. Bəs Amerikanın ilk milli avtomobil sərgisi necə meydana gəldi, niyə Madison Square Garden'da keçirildi və bugün hər il milyonların gəzdiyi sərgi mədəniyyətinin toxumu necə qoyuldu? Gəlin o həftəyə səyahət edək.
İlk Milli Avtomobil Sərgisi Necə Yarandı?
Əvvəlcə bir az zaman tunneli edək. Avtomobil ideyası 1800-cü illərin sonunda Avropada, xüsusilə Almaniya və Fransada doğulub yetişmişdi; Karl Benz və Gottlieb Daimler bu dövrün ən mühüm öncüləri sayılır. Amerika isə səhnəyə bir az gec, amma tam gazla daxil oldu. Charles və Frank Duryea qardaşları 1893-cü ildə ölkənin ilk uğurlu benzinli avtomobilini layihələndirdi və 11 iyun 1895-ci ildə ABŞ-dakı ilk uğurlu benzinli avtomobil patenti onlara verildi. Bir il sonra, 1891-ci ildə Iowa'lı William Morrison artıq ABŞ-ın ilk uğurlu elektrikli avtomobilini istehsal etmişdi - bəli, elektrikli avtomobil o qədər də yeni ideya deyil.
Avtomobil Nyu-York küçələrində görünməyə başlamışdı, amma hələ də bahalı, ekzotik idi və əksər insanlar üçün yalnız qəzet şəkillərində gördüyü bir maraq idi. 4 Noyabr 1899-cu ildə Automobile Club of America Manhettdə ilk illik avtomobil keçidini təşkil etdi; keçiddə ən azı 10 fərqli marka və model özünü göstərdi. Məhz bu klub bir addım atmağa qərar verdi: avtomobilləri tək bir dam altında, xalqın gözü önündə toplamaq. Beləliklə, 3 Noyabr 1900-cü ildə orijinal Madison Square Garden'ın qapıları ilk milli avtomobil sərgisinə açıldı və tədbir bir həftə boyunca, 10 Noyabra qədər davam etdi.
Diqqət Çəkən Məqamlar
- İlk milli avtomobil sərgisi 3 Noyabr 1900-də Nyu-York Madison Square Garden'da açıldı və bir həftə davam etdi.
- Onu Automobile Club of America təşkil etdi.
- Rəsmi qeydlərə görə sərgiyə ümumi dəyəri 560.000 dollar olan 160 avtomobil ilə 69 iştirakçı qatıldı.
- Sərgini təxminən 48.000 nəfər gəzdi; ən ucuz avtomobil 280 dollardan başlayırdı.
- Elektrikli, buxarlı və benzinli avtomobillər ilk dəfə eyni vitrində rəqabət apardı.
Sərgidə Nələr Var İdi: 160 Avtomobil, Üç Rəqib Texnologiya

Zala daxil olduğunuzu təsəvvür edin: cəmi 560.000 dollar dəyərində 160 avtomobil, 69 iştirakçının stendlərində sizi gözləyir. Qiymətlər 280 dollardan başlayır - o dövr üçün heç də cibinizdən xərclik çıxarıb ala biləcəyiniz şeylər deyil. İştirakçılar arasında Winton, Haynes, Packard və B.F. Goodrich kimi dövrün mühüm adları var idi.
Amma sərginin əsas fişəngi texnologiya müxtəlifliyi idi. Düşünün, bugün bir zalda benzinli, elektrikli və hidrogenli avtomobillərin yan-yana durması kimi bir şey idi - təkcə 1900-cü ildən. O dövrün Amerika yollarında dizayn payı bunu çox yaxşı anladır: araclarin tekxenc %40-i buxarli, %38-i elektrikli, yalniz %22-si benzinli idi. Beli, benzinli motor azinliqda idi!
Elektrikmi, Buxarmi, Benzinmi?
Beler fuar ziyaretciosunun gozdesi hansidi? Isde bexerde ilginc bir detal var: fuar dovru ucun yazilanhecda elektrikli avtomobiller ziyaretciolar arasinda en popular texnologiya kimi one cixir; susuzluklarinda ve temiz istifadeleriyle dikkat cekirdiler. Bunun eleyhinde sonraki illlerde yazilan retrospektiflerde buxarli avtomobillerin zalda gozle gorulur sekilde coxluqda oldugu, benzinli masinlarin ise ancaq ucuncu sirada qaldigi danilir. Yeni hansinaca baxirsansa bax, benzinli motor o heftenin ulduzu deyildi. 1900-cu ilde uc texnologiyanin gelek ucun yarisdigi ve qazananin belli olmadigi bir dovru idi; benzinli avtomobillerin buxarlilari kecmesi ancaq 1905 civarinda qerarlasajakdi. Sizi bugunku daxili yanma motorlu trafikden alib o gune goturunde qeribe gelir, deyilmi?
Xalq ve Metybas Ne Dedi?
Bir hefte sonunda fuari tekxenc 48.000 nefer gezdi. Bunu sirdan bir reqam kimi kecmeyin: bu, sirdan insanlarin avtomobili ilk defe toplu halda, yaxindan, yan-yana qoyub qiyaslayaraq gorduyu an idi. Qezet sekillerinden ve kucade ugrayib kecen anlarina baxmaq yerine, avtomobillerin etrafinda dolashib qiymet etiketlerini oxuya bilirdiler. Avtomobil artiq soyut bir ixtira deyil, toxunula bilen (amma toxunmayaq, lutfen!) bir istehlak mehsulu idi.
Metybas terefi ise bir az daha ziddiyyetli idi. Dovrun qezetleri fuara istehza ile de yaxinlashirdi; illler sonra, 1912-ci ilde yazilan bir retrospektif, 1900 fuarinin o illlerde istehza movzusu oldugunu amma o gunden beri fuarlarin ne qeder devlesdiyi carpici tezat kimi danirdi. Istehza edenlere ne deyek - tarix o gunun meraklilarini haqli cixardi.
Markalarin Qedri: Fujara Qatilan Sirketler Bugun Hardadir?
Isde bexerc makalenin en acimasiz heqiqeti: o zaldeki avtomobil sirketlerinin hec biri bugun yoxdur. Winton, Haynes, Packard - hepsi avtomobil tarixinin dipnotlarinda qalan, amma o dipnotlar olmadan bugunku seyifelerin yazilmayajagi adlar. 1890-cilllerde ABŞ-de Duryea, Haynes, Winton kimi markalar alinirken Avropada Benz, Daimler ve Panhard tercih edilirdi; her iki qite de avtomobilin ilk ticari gunlerini yashirdi.
Dovrun bazar cedveli de carpici idi: 1910-da ABŞ-de 10.000 neferde dushen derzi avtomobili sayi 50-nin altinda idi. Avtomobil, fuarin acildigi ilde lucks ve merak obyekti idi. Esil patlama sonra gelecakdi: Henry Ford 1913-de hereketli montaj xettini teqdim etdi ve seriya istehsal, avtomobili orta sinif Amerikalilarin erishimine soxaraq her seyi deyishdirdi. Fuardan sadece doqquz il sonra, 1909-da, Fordun Model T si de ilk defe bir avtomobil fuarinda gorundu - yeni o 1900-de istehza edilen zal, bir on il icinde dunyani deyishdiren modellerin seynesine donushdu.
Bugunku Avtomobil Fujara Metybasinin Kokenu Bu Fuardirmi?
Qisa cavab: beli. 3 noyabr 1900-cü ildə Madison Square Garden-da açılan tədbir ilk müasir avtomobil sərgisi kimi qəbul edilir; bəziləri ona zarafətlə bütün avtomobil sərgilərinin nənəsi deyirlər. New York Auto Show da özünü 1900-cü ildəki First Annual Automobile Show-dan bu günə uzanan 125 illik bir ənənə kimi qeyd edir. Bugün New York International Auto Show hər ilin aprelində keçirilir və 70-dən çox avtomobili nümayiş etdirir - 1900-cü ildəki 48.000 ziyarətçidən bugünkü nəhəng təşkilatlara uzanan fasiləsiz bir xətt var.
O həftə Manhettendə qurulan formula da heç dəyişməyib, diqqət etdinizmi? İstehsalçıları bir dam altında topla, avtomobilləri yan-yana qoy, əhaliyə gəlib müqayisə etmək, ölçüb-biçmək və almaq imkanı ver. Bugün dünyanın hər yerində avtomobil sərgisinin etdiyi iş məhz budur. 1900-cü ildə elektrikli ilə buxarlı arasında müqayisə edən bir ziyarətçi ilə, bugün iki markanın stendləri arasında gəzib-dolan ziyarətçi arasında yalnız texnologiya fərqi var; fikir eynidir.
Niyə Bu Həftə Avtomobil Tarixinin Dönüş Nöqtəsi?
İndi əvvəldəki sualın tam cavabı: Amerikanın ilk milli avtomobil sərgisi 3 noyabr 1900-cü ildə Nyu-Yorkun Madison Square Garden-da Automobile Club of America-nın təşkilatı ilə açıldı; bir həftə ərzində 69 iştirakçının təqdim etdiyi 160 avtomobili təxminən 48.000 insan gəzdi və avtomobil ilk dəfə əhaliyin müqayisə edib ala biləcəyi bir məhsul kimi bir dam altında toplandı. Bu hadisə bugünkü avtomobil sərgisi ənənəsinin başlanğıc nöqtəsidir.
Bir də bu cür düşünün: o salonda elektrikli avtomobillər ən çox maraq göstərilənlər arasında idi və benzinli mühərrik yalnız üçüncü yerdə idi. Yəni avtomobil tarixi, sonradan qalibanın əvvəldən bəlli olduğu bir yarış deyil; dövrə görə favoritlərin dəyişdiyi, sürprizlərin əskik olmadığı uzun bir hekayədir. Növbədə nə vardı? Yığım xətti, seriya istehsalı, dünya müharibələrinin sənayeyi yenidən formalaşdırması... Amma o başqa yazıların mövzusudur. Bugün üçün bunu yadda saxlayın: növbəti avtomobil sərgisinə getdiyinizdə, gəzdiyiniz ənənənin 1900-cü ilin noyabrında, Madison Square Garden-ın o gurultulu zalında doğulduğunu bilin.
Mənbələr
- History – New York International Auto Show
- Nov. 3, 1900: The Grandmother of All Auto Shows – Wired
- First U.S. Auto Show – AOGHS
- N.Y. hosts first sanctioned U.S. auto show, in 1900 – Automotive News
- Fun Was Made of Auto Show in 1900 – New York Times
- Early Cars: Fact Sheet – Smithsonian
- The History of the Electric Car – U.S. Department of Energy
- The United States of Automobiles – National Archives Foundation
- Automobile parade, 1899 – Library of Congress