İlk Sürət Cəzasından Kampaniya Turuna: Avtomobilin İctimai Əsasları

Avtomobilin cəmiyyətə girişi yalnız bir texnologiya hekayəsi deyil; həm də bir sıra sosial ilklərin hekayəsidir. Dünyanın ilk sürət cəzası 28 yanvar 1896-cı ildə İngiltərədə Walter Arnolda kəsildi; ABŞ-da sürətə görə ilk həbs edilən sürücü 1899-cu ilin mayında Nyu-Yorkda Jacob German oldu; ilk mühərrikli polis avtomobili isə yenə 1899-cu ildə Ohayonun Akron şəhərində istifadəyə verildi. Bu üç hadisə, avtomobilin küçələrə necə yerləşdiyini və şəhər həyatını necə dəyişdirdiyini tək-tək göstərən dönüş nöqtələridir.

Düşün gör: bir gün küçədə gedirsən, qarşında qırmızı bayraq yellədən bir adamın yürüdüyü, saatda 3 kilometr sürətlə irəliləyən bir avtomobilə sənin sayəsində dayanılıır. Qulağa gülməli gəlir, elə deyilmi? Amma 1890-cı illərdə küçələr tam da belə idi. Avtomobil hələ yenicə gündəlik həyatın hissəsinə çevrilirdi və hər yeni maşın cəmiyyət üçün bir ilkə də qapı açırdı: ilk cəza, ilk həbs, ilk polis avtomobili, hətta siyasətə daxil olan ilk mühərrikli nəqliyyat vasitəsi. Mən bu üç ilki oxuyarkən həqiqətən həyəcanlandım, çünkü hamısı bu gün adi saydığımız şeylərin doğulma anıdır. Gəl, 130 il əvvələ gedək.

Dünyanın ilk sürət cəzası Walter Arnolda necə kəsildi?

28 yanvar 1896. Yer: İngiltərə, Kentdəki Paddock Wood. Qəhrəmanımız Walter Arnold - bu adam adi bir sürücü deyil, Londradakı ilk avtomobil satıcı və istehsalçılarından biridir. Benz avtomobillərini lisenziya ilə istehsal edib Arnold Motor Carriage adı ilə satırdı; ümumiyyətlə yalnız 12 ədəd istehsal olunub. Yəni bu işimizin təcrübəsizlik dövründəki bir öncüsü sayıla bilərik.

Bəs günahı nə idi? Sürət həddi 2 mil/saat, yəni saatda 3 kilometr olduğu halda 8 mil/saat sürətlə getməsi. Üstəlik o dövrdə qaydaya görə avtomobilin qarşısında bayraq yellədən bir yürüyüşçü də olmalı idi - Arnoldun isə bayraqdarı yox idi. Bir polis əməkdaşı onu velosipedi ilə təqib edib tam 5 mil arxasınca getdikdən sonra yaxaladı. Nəticə: 1 şillinq cəza üstəlik məhkəmə xərcləri. Beləliklə, Arnold tarixə sürət cəzası alan ilk sürücü kimi düşdü.

Sənə bugünkü ölçü ilə danışım bu limit nə qədər absurddur: 3 km/s sürətlə gedən bir avtomobil, rahat yeriyən bir insandan yavaştır! Bu gün məktəbdən çıxan qarşımızdan keçən velosipedlər belə bu limiti qat-qat aşıb. Avtomobilin səyahəti hələ başındaykən, qaydalar hələ at arabası dövründən qalan qaydalarla yazılırdı.

Bayraq mütləqiliyinin sonu və bir kutlama yarışı

İyi xəbər odur ki, Arnold'un cəzası bir dövrün də bağlanışına təsadüf etdi. Həmin il qəbul edilən yeni qanun sürət həddini 14 mph-ə qədər artırdı və o narahat edici bayraq məcburiyyətini tamamilə ləğv etdi. (Bəzi qeydlərdə yeni hədd 12 mph kimi göstərilir; hər iki dəyər tarixçilikdə mübahisə olunan bir detaldır.) Bu azadlığı qeyd etmək üçün təşkil edilən London-Brighton yarışı Emancipation Run, yəni Azadlıq Yarışı adını aldı. Ən gözəl tərəfinin nə olduğunu bilirsən? O yarış bu gün də keçirilir: yalnız 1905-ci ildən əvvəlki avtomobillərin qatıla bildiyi Veteran Car Run, fasiləsiz davam edən ən qədim avtomobil yarışıdır. Yəni 1896-cı ildəki o kiçik cəza, 130 ildir davam etdirilən bir ənənənin də toxumunu səpmiş oldu.

ABŞ-nin ilk sürət həbsi niyə Lexington Avenue-də baş verdi?

İndi Atlası əks istiqamətə çevirək və Nyu-Yorka gedək. May 1899. Qəzetlər o gün belə bir manşetlə çıxdı: sürətli getdiyi üçün həbs edilən ilk şəxs olduğu deyilir. Və bu, həqiqətən də məlum olan ilk avtomobil sürət həbsi idi.

Həbs edilən adam Jacob German idi; Electric Vehicle Company üçün çalışan taksi sürücüsü idi - bəli, elektrikli taksi, 1899-cu ildə! German, Lexington Avenue-də bütün şəhərdə qüvvədə olan 12 mph həddinin iki qat sürətlə gedirdi. Onu yaxalayan isə maraqlı bir hissə idi: polisin Velosiped Timi. Roundsman Scheussler adlı polis pedal çevirməklə German-ın dalınca getmiş, taksi sürücüsü 23-cü Küçədə traffikdə duranda həbs edilmişdi. German, East 22-ci Küçədəki polis məntəqəsinə aparıldı. Yəni dünyanın ilk sürət həbsi, polis velosipedinin motosiklet əvəzinə işlədiyi bir təqiblə başladı - qulağa vestern filmi kimi gəlir, ama baş verib.

Bəs sürət necə ölçülürdü? Radar falan yoxdur əlbəttə. Məmurlar sadə bir fizika düsturundan istifadə edirdilər: məsafə bərabərdir sürət vurulsun vaxt. Bir Manhetten blokunun 265 feet olduğunu bilirdilər; sürücünün o bloku neçə saniyəyə keçdiyini qeyd edir və hazır cədvəllərdən sürətini hesablayırdılar. Kənd yerlərində isə polis telefon budkaları arasındakı məsafə referans alınırdı. Yəni kronometr tutan bir məmur, bu günün sürət kameralarının babası sayıla bilər.

German-dan əvvəl və sonra: digər ilk hadisələr

German tək deyil; onun hekayəsinin ətrafında başqa ilkler də var. Sürətə görə həbs edilən ilk sürücü əslində ondan üç il əvvəl qeydə alınıb: 31 may 1896-cı ildə Henry Wells, bir yarışda nəzarəti itirib velosipedçiyə çırpıldı və təhlükəli sürüşə görə həbs edildi - bu, sürətin deyil, təhlükəli sürüşün ilk həbsi idi. Bir də 1904-cü ildən gözəl bir detal var: Bələdiyyə başçısı McClellan-ın şoferi Marcus Seller, 47-ci Küçədə 18 mph sürətlə getdiyi üçün yaxalandı və 10 dollar cəza ödədi. Bələdiyyə başçısının şoferinin belə müstəsna olmadığını görmək, hüququn heç kimsədən üstün durduğunun erkən sübutu kimidir.

Bunu da qeyd etmək lazımdır: avtomobillərə qarşı müqavimətin real səbəbi var idi. Yeni maşınlar küçələrdəki atları qorxudur, nəzarətdən çıxan atlar isə xaos yaradırdı. Bir çox polis əməkdaşı qaçan atları dayandırmağa çalışarkən yaralanır, hətta həyatını itirirdi. Rochester hakimi Systemlərdən biri motorlu sürücünün at sahibinə verdiyi zərər üçün təzminat belə hökm etdi. Deməli, erkən dövr yol təhlükəsizliği müzakirəsi yalnız sürət deyildi; iki nəqliyyat dövrünün eyni küçədə toqquşması idi.

İlk motorlu polis avtomobili Akronda necə meydana gəldi?

Növbə mənim sevimlimdədir: dünyanın ilk motorlu polis avtomobili. İl 1899, yer Akron, Ohayo. Bu şəhərin polis departamenti Collins Buggy Company-dən motorlu bir vaqon alaraq tarixə düşdü - avtomobil şəhərə 2.400 dollar başına gəldi. Üstündə həm tacir yatağı, həm də məhbus kabinəsi var idi. Yəni tək avtomobildə ambulans + polis məntəqəsi kombinasiyası; çoxfunksiyalı avtomobillərin atası desək, abartmış olmarıq.

Ən çox sevdiyim detallı deyim: bu avtomobil elektrikli idi! İki ədəd 4 at gücü elektrik mühərriki ilə işləyirdi. Akronlu elektrikçi Charles H. Loomis, ölkənin ilk elektrikli patrul vaqonunu quran şəxs kimi tanınır. Bu gün elektrikli polis avtomobillərini müasirlik kimi danışarkən, ilk nümunələrin 1899-da elektrikli olduğunu xatırlamaq çox zövqlüdür. Elektriklə başlayan polis avtomobillərinin tarixi, benzinlə davam edib indi yenidən elektriyə qayıdır - tam bir tam dövr!

Akron Polis Departamenti, atsız yəni motorlu polis avtomobili istifadə edən ilk departament kimi qəbul edilir. Bəs bu qürurlu avtomobilin ilk vəzifəsi nə idi?Əlaçadıqları bir cinayət mi? Xeyr. Rəvayətə görə, ilk vəzifəsi sərxoş bir adamı yığmaq idi. Tarixin ilk polis maşını, ilk növbəsində birinin evə daşınmasına kömək etdi. Məncə, bu, texnologiyanın əksər vaxt əvvəlcə ən adi insan işlərinə xidmət etməsinin şirin bir nümunəsidir.

Avtomobil siyasətə nə vaxt girdi?

Avtomobil yalnız polis və məhkəmələrlə deyil, siyasətlə də erkən tanış oldu. 13 iyul 1901-də William McKinley, Nyu Hempşirdə bir xalq nümayişində avtomobilə minən ilk ABŞ prezidenti oldu. Qısa müddət sonra, 1902-nin avqust ayında prezident konvoyuna bənzər bir görüntüdən ilk dəfə söylənilməyə başlandı. Bu gün hər dövr konvoyunun, hər seçim avtobusunun toxumu o günlərdə atılmışdı.

Prezident sarayında avtomobil həvəsi bir zirvə daha yaşadı: William Howard Taft dövrü, ilk motorlu prezidentlik dövrü kimi anılır. Taft, müharibə nazirliyi illərində White Steam Car markasına heyran olmuşdu - diqqət et, buxarlı bir avtomobil! Yəni benzinli avtomobillər hələ standart olmadan əvvəl, ən yüksək səviyyəli siyasətçinin sevimlisi qaz öncəsi texnologiya idi. Avtomobilin buxarlı-benzinli keçidini ən yaxşı izah edən detallardan biri məncə tam da budur.

Kampaniya cəbhəsində isə avtomobil 1900-cü illərin əvvəlindən etibarən seçim innovasiyalarının bir hissəsinə çevrildi; namizədlər mitinqlərə və seçici gəzintilərinə avtomobillə qatılmayı sınamağa başladı. Dəqiq ilk kampaniya tarixi nə qədər mübahisəli olsa da, 20. əsrin ilk rübündə avtomobil artıq siyasətin səhnə aləti idi. Prezident namizədinin avtomobilin üstündə əl yelləməsi fikri, bu gün seçim klişesi olan o nəhəng platformalı vasitələrin atası sayılır.

Bu ilklerin arxasındakı böyük mənzərə nə idi?

Bu üç ilki bir yığanda mənzərə aydınlaşır: 1890-cı illərin sonu ilə 1900-cü illərin əvvəli, avtomobilin oyunaqdan infrastruktura çevrildiyi keçid dövrü idi. Karl Benz, 1885/1886-cı illərdə ilk praktik avtomobil və ilk seriya istehsalı vasitəsi olan Benz Patent Motorwagen-i işləyib hazırlamışdı. Amma dövrün ulduzları həmişə benzinli deyildi: Stanley Steamer kimi buxarlı vasitələr 1896-1924 arası satıldı və 1899-1905 arası bütün benzinlilərdən daha çox satdı; 1906-cı ildə bir buxarlı vasitə 127 mph sürətinə belə çatdı. 1900-cü ildə ABŞ-da buxarlılar benzinlilərdən öndə idi. Benzinli vasitələr 1905-ci il ətrafında önbəyə keçdi; səbəb sadə idi - istifadəsi daha asan idi və daha uzağa gedə bilirdi. Bu gün benzinli avtomobillərdən elektrikliyə dönərkən yaşadığımız kimi, tarixdə də eyni növ texnologiya yarışı yaşanmışdı. Keçmiş həqiqətən özünü təkrarlayır.

Avtomobil şəhər həyatına sızdıqdan sonra heç nə əvvəlki halına dönmədi. Küçədə toplanmaq bir anda təhlükəsiz olmaqdan çıxdı; ev memarlığı, qarajlar və şəhər dokusu yenidən formalaşdı. Model T-nin 1908-ci ildə çıxması işi kütləviləşdirdi: 1910-cu ildə ABŞ-da min nəfərə 5 sərnişin vasitəsi düşərkən, bu nisbət 1930-cu ildə 187-yə enmişdi. Yəni bir nəsildə avtomobil nadir bir maraqdan adi bir əşyaya çevrildi. Məhz sürət cərimələri, həbslər və polis vasitələri bu transformasiyanın ilk ayaq səsləri idi - cəmiyyət yeni maşına həm heyranlıq duyur, həm də onu qaydalarla əhliləşdirməyə çalışırdı.

Bu 130 illik ilkler bu gün niyə hələ də vacibdir?

Məncə, bu hekayələrin ən gözəli budur: Walter Arnoldun 1 şillinqlik cəzasından radar kameralaradək, Jacob Germanı təqib edən velosipetdən bu günkü patrul avtomobillərinə, Akronun elektrikli faytonundan yenə elektrikli polis avtomobillərinə uzanan xətt, avtomobil-cəmiyyət münasibətinin heç vaxt bitməyən bir saziş olduğunu göstərir. Hər yeni texnologiya əvvəlcə qorxudur, sonra qaydalara bağlanır, sonra isə gündəlik həyatın o qədər təbii hissəsinə çevrilir ki, başlanğıcını xatırlamırıq belə. Səncə, 130 ildən sonra insanlar bugünün ilklərini də eyni maraqla oxuyacaqlarmı? Məncə oxuyacaqlar - çünki tarix, sürətini nə qədər artırsa artsın, həmişə belə kiçik ilklərlə yazılır.

Mənbələr

• January 28, 1896 - The first speeding ticket - This Day In Automotive History
• History Hits: The First Speeding Ticket - The Speed Trap
• The First Enforcement of Automobile Traffic Laws by the NYPD
• Akron Police Department - Wikipedia
• The First Police Car - Bruce Goldfarb
• First police car ever used was in Akron, OH, in 1899 - The Vintage News
• Worlds First Police car's Amp meter - DJDLabs
• 08-22-1902 Presidential Motorcade - Mystic Stamp
• The Life and Presidency of William Howard Taft - White House Historical Association
• Campaign Innovations 1900-1928 - Roosevelt House, Hunter College
• History of the automobile - Wikipedia
• Early Cars: Fact Sheet - Smithsonian Institution
• America at the Turn of the Century - Library of Congress
• The Automobile Shapes The City - Martin V. Melosi, University of Michigan