İlk Hız Cezasından Kampanya Turuna: Otomobilin Toplumsal İlkleri

Otomobilin topluma girişi yalnızca bir teknoloji hikâyesi değil; aynı zamanda bir dizi toplumsal ilkin hikâyesidir. Dünyanın ilk hız cezası 28 Ocak 1896'da İngiltere'de Walter Arnold'a kesildi; ABD'de hız nedeniyle ilk tutuklanan sürücü Mayıs 1899'da New York'ta Jacob German oldu; ilk motorlu polis aracı ise yine 1899'da Ohio'nun Akron şehrinde devreye girdi. Bu üç olay, otomobilin sokaklara nasıl yerleştiğini ve şehir hayatını nasıl dönüştürdüğünü tek tek gösteren dönüm noktalarıdır.

Düşünsenize: bir gün sokaklarda yürürken, önünde kırmızı bayrak sallayan bir adamın yürüdüğü, saatte 3 kilometre hızla ilerleyen bir araca yakalanıyorsun. Kulağa komik geliyor, değil mi? Ama 1890'larda sokaklar tam olarak böyleydi. Otomobil henüz yeni yeni günlük hayatın parçası oluyordu ve her yeni araba, toplum için bir ilkin de kapısını açıyordu: ilk ceza, ilk tutuklama, ilk polis aracı, hatta siyasete giren ilk motorlu araç. Ben bu üç ilki okurken gerçekten heyecanlandım, çünkü hepsi bugün olağan saydığımız şeylerin doğuş anı. Hadi gel, 130 yıl öncesine gidelim.

Dünyanın ilk hız cezası Walter Arnold'a nasıl kesildi?

28 Ocak 1896. Yer: İngiltere, Kent'teki Paddock Wood. Kahramanımız Walter Arnold - ki bu adam sıradan bir şoför değil, Londra'daki ilk otomobil satıcı ve üreticilerinden biri. Benz otomobillerini lisansla üretip Arnold Motor Carriage adıyla satıyordu; toplamda yalnızca 12 tane üretilmiş. Yani yaptığımız işin acemilik dönemindeki bir öncü diyebiliriz.

Peki suçu neydi? Hız limiti 2 mph, yani saatte 3 kilometre olduğu halde 8 mph ile gitmesi. Üstelik o dönem kuralda otomobilin önünde bayrak sallayan bir yürütücü olması da gerekiyordu - Arnold'un ise bayrakçısı yoktu. Bir polis memuru onu bisikletiyle kovalayıp tam 5 mil peşinden gittikten sonra yakaladı. Sonuç: 1 şilin ceza artı mahkeme masrafları. Böylece Arnold tarihe hız cezası alan ilk sürücü olarak geçti.

Sana bugünün ölçeğiyle anlatayım ne kadar absürt bu limit: 3 km/s hızla giden bir araç, rahatça yürüyen bir insandan yavaş! Bugün okul çıkışı önümüzden geçen bisikletler bile bu limiti kat kat aşıyor. İşte otomobilin yolculuğu bu kadar başında, kurallar hâlâ atlı araba çağından kalma kurallarla yazılıyordu.

Bayrak zorunluluğunun sonu ve bir kutlama yarışı

İyi haber şu ki Arnold'un cezası bir dönemin de kapanışına denk geldi. Aynı yıl çıkan yeni yasa, hız limitini 14 mph'ye kadar çıkardı ve o sinir bozucu bayrak zorunluluğunu tamamen kaldırdı. (Bazı kayıtlarda yeni limit 12 mph olarak geçer; iki değer de tarihçilikte tartışılan bir detay.) Bu özgürlüğü kutlamak için düzenlenen Londra–Brighton yarışı, Emancipation Run yani Özgürlük Koşusu adını aldı. En güzel tarafı ne biliyor musun? O yarış bugün hâlâ yapılıyor: yalnızca 1905 öncesi araçların katılabildiği Veteran Car Run, kesintisiz devam eden en eski otomobil yarışı. Yani 1896'daki o küçük ceza, 130 yıldır sürdürülen bir geleneğin de tohumunu atmış oldu.

ABD'nin ilk hız tutuklaması neden Lexington Avenue'de yaşandı?

Şimdi Atlas'ı ters yöne çevirelim ve New York'a gidelim. Mayıs 1899. Gazeteler o gün şöyle bir manşetle çıktı: hızlı gittiği için hapse giren ilk kişi olduğu söyleniyor. Ve bu gerçekten de bilinen ilk otomobil hız tutuklamasıydı.

Tutuklanan adam Jacob German; Electric Vehicle Company için çalışan bir taksiciydi - evet, elektrikli taksi, 1899'da! German, Lexington Avenue'de şehir geneli geçerli olan 12 mph limitinin iki katı hızla gidiyordu. Onu yakalayan ise ilginç bir birimdi: polisin Bisiklet Timi. Roundsman Scheussler adlı memur pedallayarak German'ı kovalamış, taksici 23. Cadde'de trafikte durunca da tutuklanmış. German, East 22. Cadde'deki karakola götürüldü. Yani dünyanın ilk hız tutuklaması, bir polis bisikletinin motosiklet yerine geçtiği bir kovalamacayla başladı - kulağa western filmi gibi geliyor ama yaşandı.

Peki hız nasıl ölçülüyordu? Radar filan yoktu elbette. Memurlar basit bir fizik formülü kullanıyordu: mesafe eşittir hız çarpı süre. Bir Manhattan bloğunun 265 feet olduğunu biliyorlardı; sürücünün o bloğu kaç saniyede geçtiğini tutuyorlardı ve hazır tablolardan hızını hesaplıyorlardı. Kırsal bölgede ise polis telefon kulübeleri arasındaki mesafe referans alınıyordu. Yani kronometre tutan bir memur, bugünün hız kameralarının dedesi sayılabilir.

German'dan önce ve sonra: diğer ilk vakalar

German tek başına değil; onun hikâyesinin etrafında başka ilkler de var. Hız yüzünden tutuklanan ilk sürücü aslında ondan üç yıl önce görüldü: 31 Mayıs 1896'da Henry Wells, bir yarışta kontrolü kaybedip bir bisikletliye çarptı ve tehlikeli sürüş nedeniyle tutuklandı - bu, hızın değil, tehlikeli sürüşün ilk tutuklamasıydı. Bir de 1904'ten güzel bir detay: Belediye Başkanı McClellan'ın şoförü Marcus Seller, 47. Cadde'de 18 mph hız yaptığı için yakalandı ve 10 dolar ceza ödedi. Belediye başkanının şoförünün bile muaf olmadığını görmek, hukukun kimsenin üstünde durduğunun erken bir kanıtı gibi.

Şunu da eklemeli: otomobillere karşı direncin gerçek bir sebebi vardı. Yeni araçlar sokaklardaki atları ürkütüyor, kontrolden çıkan atlar ise kaos yaratıyordu. Birçok polis memuru koşan atları durdurmaya çalışırken yaralanıyor, hatta hayatını kaybediyordu. Bir Rochester hakimi, motorlu bir sürücünün at sahibine verdiği zarar için tazminata bile hükmetti. Yani erken dönem trafik güvenliği tartışması sadece hız değil; iki ulaşım çağının aynı sokakta çarpışmasıydı.

İlk motorlu polis aracı Akron'da nasıl ortaya çıktı?

Sıra benim favorimde: dünyanın ilk motorlu polis aracı. Yıl 1899, yer Akron, Ohio. Bu şehrin polis departmanı, Collins Buggy Company'den motorlu bir vagon alarak tarihe geçti - araç şehre 2.400 dolara mal oldu. Üzerinde hem sedye hem mahpus kabini vardı. Yani tek araçta ambulans + karakol kombinasyonu; multilatifonksiyonlu araçların atası desek abartmış olmayız.

En sevdiğim detayı söyleyeyim: bu araç elektrikliydi! İki adet 4 hp elektrik motoruyla çalışıyordu. Akronlu elektrikçi Charles H. Loomis, ülkenin ilk elektrikli devriye vagonunu inşa eden kişi olarak biliniyor. Bugün elektrikli polis araçlarını modernlik diye konuşurken, ilk örneklerin 1899'da elektrikli olduğunu hatırlamak çok keyifli. Elektrikle başlayan polis araçlarının tarihi, benzinle devam edip şimdi tekrar elektriğe dönüyor - tam bir tam tur!

Akron Polis Departmanı, atsız yani motorlu polis aracı kullanan ilk departman olarak kabul edilir. Peki bu gururlu aracın ilk görevi neydi? Olağanüstü bir suç mu? Hayır. Rivayete göre ilk görevi sarhoş bir adamı toplamaktı. Tarihin ilk polis arabası, ilk nöbetinde birinin eve taşımasına yardım etti. Bence bu, teknolojinin çoğu zaman önce en sıradan insan işlerine hizmet etmesinin tatlı bir örneği.

Otomobil siyasete ne zaman girdi?

Otomobil sadece polisle ve mahkemelerle değil, siyasetle de erken tanıştı. 13 Temmuz 1901'de William McKinley, New Hampshire'da bir halk gösterisinde otomobile binen ilk ABD başkanı oldu. Kısa süre sonra, 1902'nin Ağustos ayında başkanlık konvoyu benzeri bir görüntüden ilk kez söz edilmeye başlandı. Bugün her devir konvoyunun, her seçim otobüsünün tohumu o günlerde atılmıştı.

Başkanlık sarayında otomobil tutkusu bir zirve daha yaşadı: William Howard Taft dönemi, ilk motorlu başkanlık dönemi olarak anılır. Taft, savaş bakanlığı yıllarında White Steam Car markasına hayran olmuştu - dikkat et, buharlı bir araç! Yani benzinli otomobiller henüz standart olmadan önce, en üst düzey politikacının gözdesi gaz öncesi teknolojiydi. Otomobilin buharlı–benzinli geçişini en iyi anlatan ayrıntılardan biri bence tam olarak bu.

Kampanya cephesinde ise otomobil 1900'lü yılların başından itibaren seçim Innovasyonlarının bir parçası hâline geldi; adaylar mitinglere ve seçmen gezilerine otomobille katılmayı denemeye başladı. Kesin ilk kampanya tarihi her ne kadar tartışmalı olsa da, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde otomobil artık siyasetin sahne aracıydı. Bir başkan adayının otomobilin üstünde el sallaması fikri, bugün seçim klişesi olan o dev platformlu araçların atası sayılır.

Bu ilklerin arkasındaki büyük resim neydi?

Bu üç ilki bir araya koyunca tablo netleşiyor: 1890'ların sonu ile 1900'lerin başı, otomobilin oyuncaktan altyapıya dönüştüğü bir geçiş dönemiydi. Karl Benz, 1885/1886'da ilk pratik otomobil ve ilk seri üretim aracı olan Benz Patent Motorwagen'i geliştirmişti. Ama dönemin yıldızları hep benzinli değildi: Stanley Steamer gibi buharlı araçlar 1896–1924 arası satıldı ve 1899–1905 arası tüm benzinlilerden daha çok sattı; 1906'da bir buharlı araç 127 mph hıza bile ulaştı. 1900'de ABD'de buharlılar benzinlilerden öndeydi. Benzinli araçlar 1905 civarında öne geçti; sebebi basitti - daha kullanımı kolaydı ve daha uzağa gidebiliyordu. Bugün benzinden elektriğe geri dönerken yaşıyoruz ya, tarihte de aynı tür bir teknoloji yarışı yaşanmıştı. Geçmiş gerçekten kendini tekrarlıyor.

Otomobil şehir hayatına sızdıktan sonra hiçbir şey eski hâline dönmedi. Sokakta toplanmak bir anda güvenli olmaktan çıktı; ev mimarisi, garajlar ve kent dokusu yeniden şekillendi. Model T'nin 1908'de çıkması işi kitleselleştirdi: 1910'da ABD'de bin kişiye 5 binek araç düşerken, bu oran 1930'da 187'ye indi. Yani bir kuşakta otomobil nadir bir meraktan sıradan bir eşyaya dönüştü. İşte hız cezaları, tutuklamalar ve polis araçları tam da bu dönüşümün ilk ayak sesleriydi - toplum, yeni makineye hem hayranlık duyup hem de onu kurallarla evcilleştirmeye çalışıyordu.

Bu 130 yıllık ilkler bugün neden hâlâ önemli?

Bence bu hikâyelerin en güzeli şu: Walter Arnold'un 1 şilinlik cezasından radar kameralara, Jacob German'ı kovalayan bisikletten bugünkü devriye arabalarına, Akron'un elektrikli vagonundan yine elektrikli polis araçlarına uzanan çizgi, otomobil-toplum ilişkisinin hiç bitmeyen bir pazarlık olduğunu gösteriyor. Her yeni teknoloji önce korkutuyor, sonra kurallara bağlanıyor, sonra da günlük hayatın o kadar doğal parçası oluyor ki başlangıcını hatırlamıyoruz bile. Sence bir 130 yıl sonra insanlar bugünün ilklerini de aynı merakla okuyacak mı? Ben okuyacaklarını düşünüyorum - çünkü tarih, hızını ne kadar artırırsa artırsın, hep bu tür küçük ilklerle yazılıyor.

Kaynaklar

• January 28, 1896 - The first speeding ticket - This Day In Automotive History
• History Hits: The First Speeding Ticket - The Speed Trap
• The First Enforcement of Automobile Traffic Laws by the NYPD
• Akron Police Department - Wikipedia
• The First Police Car - Bruce Goldfarb
• First police car ever used was in Akron, OH, in 1899 - The Vintage News
• Worlds First Police car's Amp meter - DJDLabs
• 08-22-1902 Presidential Motorcade - Mystic Stamp
• The Life and Presidency of William Howard Taft - White House Historical Association
• Campaign Innovations 1900-1928 - Roosevelt House, Hunter College
• History of the automobile - Wikipedia
• Early Cars: Fact Sheet - Smithsonian Institution
• America at the Turn of the Century - Library of Congress
• The Automobile Shapes The City - Martin V. Melosi, University of Michigan