Jackie Stewart: Güvenliği F1'e Dayatan Şampiyon

Haziran 1966, Spa-Francorchamps. Şiddetli yağmur, sisli Ardenler ormanı ve 266 km/h hızla savrulan bir BRM. Cockpit'te sıkışıp kalan genç bir pilot, benzinin ayaklarına dolandığını fark ediyor; pist kenarında ne doktor var, ne uygun alet, ne de düzgün bir ambulans. O pilot Jackie Stewart ve o gün, onun yalnızca kariyerinin değil, bütün Formula 1'in kaderinin dönüm noktası olacak. Stewart daha sonra üç dünya şampiyonluğu ve 27 galibiyetle dönemin en çok kazanan pilotu olacak; ama asıl büyük zaferini piste değil, pistin kenarına kuracağı güvenlik devrimiyle kazanacak.
Kısaca Jackie Stewart Kimdir?
Tam adı Sir John Young Stewart olan İskoç pilot, 11 Haziran 1939'da Glasgow'un batısındaki Milton'da doğdu. Lakabı "Uçan İskoç". 1965'te BRM ile başladığı F1 kariyerinde 1965-1973 arasında tam dokuz sezon yarıştı; BRM, Matra, March ve Tyrrell formalarını giydi. Üstelik disleksi tanısı 41 yaşına kadar konmadı; kendi deyişiyle bu yüzden sürekli kutunun dışında düşünmek zorunda kaldı. Belki de F1'i değiştiren fikirler tam olarak oradan, o "farklı düşünme" zorunluluğundan çıktı.
Öne Çıkanlar
- 3 dünya şampiyonluğu: 1969, 1971 ve 1973
- 27 galibiyet ile emeklilik anında tüm zamanların rekoru
- 100 Grand Prix katılımı, 43 podyum, 17 pole position
- 1966 Spa kazası sonrası F1'in güvenlik kampanyasının başlatıcısı
- 1973'te şampiyon olarak, zirvedeyken emekli
BRM'den Tyrrell'e: Nasıl Bir Kariyerdi Bu?

Stewart'ın hikâyesi aslında 1964'te, Ken Tyrrell'in F3 takımında başlar. Snetterton'daki ilk yarışında yalnızca iki turda 25 saniye avantaj yakalayıp yarışı 44 saniye farkla kazanır. Cooper ve Lotus'tan gelen F1 tekliflerini ise reddeder; acele etmeye değmez. 1965'te BRM, yaklaşık 4.000 sterlinlik bir sözleşmeyle onu F1'e getirir ve çaylak sezonunda Monza'da ilk galibiyetini, şampiyonada da üçüncülüğü koyar. İlk galibiyetini daha 8. yarışında alan bir çaylaktan bahsediyoruz.
1968'de Tyrrell'in Matra International takımına geçer. Matra MS10-Cosworth ile Zandvoort'ta ve Nürburgring'de, dörder dakikalık farklarla yağmurda kazanır; şampiyonluğu Graham Hill'e kaptırır ama artık serinin en hızlı ismi olduğundan kimsenin şüphesi kalmaz. 1971'de ise tam bir efsane sezon yaşar: mononükleoz hastalığıyla boğuşurken beş GP üst üste kazanır (İspanya, Monako, Fransa, Britanya, Almanya, Kanada'dan zaferlerle dolu bir yıl) ve medya taahhütleri için yıl boyunca Atlas Okyanusu'nu tam 186 kez geçer. Evet, yanlış okumadınız: 186 kez.
Rakamlarla Jackie Stewart'ın Kariyeri
| Kariyer verisi | Değer |
|---|---|
| Aktif yıllar | 1965-1973 (9 sezon) |
| Grand Prix katılımı / start | 100 / 99 |
| Dünya şampiyonluğu | 3 (1969, 1971, 1973) |
| Galibiyet | 27 |
| Podyum / pole position | 43 / 17 |
| En hızlı tur / puan | 15 / 359 |
| Takımlar | BRM, Matra, March, Tyrrell |
1969 ve 1971: İlk İki Şampiyonluk Nasıl Geldi?

1969'da Matra MS80-Cosworth ile Stewart adeta uçar: Montjuïc'te 2 tur, Clermont-Ferrand'da 1 dakika, Silverstone'da 1 turdan fazla farkla kazanır. Sezonun her Grand Prix'sinde en az bir tur liderliği sürer; bunu başaran tek pilottur hâlâ. Ayrıca Fransız yapımı bir araçla şampiyon olan tek sürücü (bugün bile) ve bağımsız bir takımla şampiyonluğa ulaşan tek isimdir. Böylece ilk tacı takmış olur.
1971'de Matra'nın kendi V12 motorunda ısrar etmesi üzerine Tyrrell önce March 701 ile yarışır, sonra kendi aracını yapar. Tyrrell 003 ile ikinci şampiyonluk gelir. 1972'de gastrit nedeniyle Belçika GP'sini kaçırsa da dört zafer alır, Emerson Fittipaldi'nin arkasında ikinci olur ve OBE unvanını alır. Her şey 1973'te zirveye taşınacaktır ama önce, en kritik cümleyi yazalım: bu adamın asıl yarışı, pistin dışındaydı.
1966 Spa Kazası: Her Şeyin Değiştiği Gün
12 Haziran 1966, Belçika GP. Yağmur ilk turda yedi pilotu birden yoldan çıkarır. Stewart, 266 km/h hızla Masta Kink virajında pistten çıkar; bir telefon direğine ve bir kulübeye çarptıktan sonra bir çiftlik binasında durabilir. Direksiyon kolonu bacağını kıstırır, yırtılan yakıt depoları kokpiti benzinle doldurur. Pistte ne görevli sürüsü ne doktor ne tıbbi tesis vardır. Graham Hill ve Bob Bondurant, Stewart'ı arabadan çıkarmak için uzun süre uğraşır. Ardından sahne absürttür: yarışçının kasasına konulduğu araç sigara izmaritleriyle dolu bir ilkyardım merkezine girer, Liège'e götürmesi gereken ambulans şoförü yolu kaybeder. Stewart sonunda özel bir jetle İngiltere'ye ulaşır; kazası Fransa GP'sini kaçırmasına yol açar.
Kaza sonrası Stewart tepkiyi kendi yöntemiyle verir: her yarışa özel bir doktor getirmeye başlar ve BRM'inin direksiyon miline, ihtiyaç halinde kullanmak için bir İngiliz anahtarı bantlar. Düşünsenize, dünya şampiyonluğuna oynayan bir pilot direksiyonuna anahtar bantlıyor çünkü araçtan çıkamayacağından korkuyor. Dönemin F1'i tam olarak buydu.
Güvenlik Devrimi: Emniyet Kemeri, Bariyer, Medikal Ünite
Stewart, BRM takım direktörü Louis Stanley ile birlikte acil servislerin ve bariyerlerin iyileştirilmesi için sistematik bir kampanya başlatır. Talepleri nettir: zorunlu emniyet kemeri (1972'de zorunlu hale gelir), tam yüz kaskı, crash bariyerleri, kaçış alanları, yangın ekipleri, düzgün marshalling ve gerçek tıbbi tesisler. Pistlerin pit düzlüklerinde bariyer yokken ve pit lane'de açıkta bidonlarla yakıt dururken bunlar devrimci fikirlerdi.
Sadece konuşmakla kalmaz, boykot silahını da kullanır: 1969 Spa, 1970 Nürburgring (yakın arkadaşı Jochen Rindt'in de katıldığı) ve 1972 Zandvoort yarışlarında sürücülerle birlikte katılımı reddeder; pistler bariyer, kaçış alanı ve medikal üniteyle donatılana kadar. Bu mücadelenin bedeli ağır olur: birçok sürücü ve basın mensubu güvenlik önlemlerinin sporu heyecansızlaştırdığını düşünür, pist sahipleri ve organizatörler maliyet gerekçesiyle direnir. Stewart'ın kendi itirafı çarpıcıdır: bu kadar konuşmasaydı çok daha popüler bir şampiyon olacaktı. Popülariteyi, arkadaşlarının hayatı uğruna feda etti.
Bugün grid'de gördüğümüz her kaçış alanı, her bariyer, her medikal ünite o mücadelenin izinde gelişti. Dürüst olalım: güvenlik kültürünü tek başına bir kişi yaratmadı; dönemin pilotları, takımları ve organizatörleri de katkı sundu. Ama Stewart'ın, bu değişimin en görünür ve en ısrarcı yüzü olduğu tartışılmaz. Onun umudu, sporda bir miras kalacaksa bunun güvenlik alanı olmasıydı.
1973: Şampiyon Olarak, En Acı Emeklilik
Stewart 1973 sezonuna girmeden emekliliğe kararını çoktan vermişti. Nedenleri ağır: yarış hayatının temposu, yıllar içinde 57 arkadaşını kaybetmesi, 1971'deki mononükleoz ve patlayan gastrit. Sezon içinde Güney Afrika, Belçika, Monako, Hollanda ve Nürburgring'de kazanır; Nürburgring zaferi 27. ve rekor kıran galibiyetidir. İtalya GP'sinde 20. sıradan başlayıp 4.'lüğe çıkarak üçüncü şampiyonluğunu garantiler.
Sonra, 6 Ekim 1973 hafta sonu, Watkins Glen. Takım arkadaşı ve manevi evladı sayılan François Cevert antrenmanlarda hayatını kaybeder. Stewart, 100. Grand Prix'sini kaçırmayı ve bir yarış erken emekli olmayı seçer; Tyrrell takımı saygıdan ötürü yarıştan çekilir. Stewart 14 Ekim'de artık bir yarış pilotu olmadığını, emekli olduğunu ve bunun için mutlu olduğunu açıklar. Kariyerini şampiyon olarak, zirvedeyken kapatmıştır.
Jackie Stewart'ın Mirası Neden Hâlâ Büyüktü?
Özetle cevap verelim: Jackie Stewart, üç dünya şampiyonluğu (1969, 1971, 1973) ve 27 galibiyetle emeklilik anında tüm zamanların en çok yarış kazanan pilotu olan, aynı zamanda emniyet kemeri, tam yüz kaskı, bariyerler ve medikal üniteler için verdiği mücadeleyle F1'in güvenlik kültürünü kalıcı biçimde değiştiren isimdir.
Rekorları da dillere destan oldu: 27 galibiyetlik rekoru 14 yıl sağlam kaldı ve 1987'de Alain Prost tarafından kırılabildi; İngiliz pilotlar arasındaki rekoru Nigel Mansell 1992'ye kadar geçemedi. 2015'e kadar üç şampiyonluk kazanan tek İngiliz pilottu; onu Lewis Hamilton eşitledi. En çok kazandığı pistler Monako, Zandvoort ve Nürburgring'di; üçünde de 3'er galibiyeti var. 1997-1999 arasında oğlu Paul ile Stewart Grand Prix takımının başkanlığını yaptı.
Bir dönemin eleştirmenleri ona, değişen biri değil, spora ruh kattığını söylediği heyecanı elinden aldığı için suçluyordu. Bugün, her pilotun bariyer arkasında, medikal ünitenin iki adım ötesinde yarıştığı bir F1'de o tartışmanın cevabı kendiliğinden verilmiş durumda. Stewart o kadar benzersizdi ki, dönemin otoriteleri onu o zamana kadar görülmüş hiçbir F1 pilotuna benzemeyen bir pilot olarak tanımladı. Ve haklıydılar.
Kaynaklar
- Jackie Stewart - Wikipedia
- Jackie Stewart | Formula 1 Hall of Fame
- Jackie Stewart Ends Driving Career While Champion - NYT (1973)
- From Auto #14: Jackie Stewart - FIA
- Jackie Stewart and his struggle to make F1 a safer sport - The Guardian
- F1 Safety Reforms: Jackie Stewart's Impact - F1 Briefing
- Jackie Stewart's last Grand Prix - TotalEnergies
- Jackie Stewart F1 wins - GP Racing Stats