Amédée Bollée'nin Buharlı Otobüsü

Ekim 1875'te kocaman, tıslayan bir buharlı araç Le Mans'tan yola çıkıp Paris'e doğru yol tuttu. Üzerinde on iki yolcu, bir kondüktör ve bir şoför vardı. Benz'in otomobili daha icat edilmemişti, yollar çoğunlukla topraktı; ama bu demir yığını 230 kilometreyi tamamlamayı başardı. Peki bu aracı kim yaptı ve neden hemen hemen hiçbir tarih kitabında Benz'le birlikte anılmıyor? Hadi tanıyalım: Amédée Bollée ve buharlı otobüsü L'Obéissante.
Çıracı Ama Mucit: Amédée Bollée Kimdir?

11 Ocak 1844'te Fransa'nın Le Mans şehrinde doğan Amédée-Ernest Bollée'nin asıl mesleği kulağa çok ilginç geliyor: çıraklık. Yani çan döken bir ailenin çocuğuydu ve kendisi de bu zanaatı sürdürdü. Eriyik metal, kalıplar, ağır dökümler... İşte tam da bu atölye kültürü, onu yollarda kendi kendine giden araçlar yapmaya itti. Basit bir benzetmeyle: devasa bir çanı dökebilen adam için, hareket eden bir taşıt çanı dökmekten çok daha zor değildi.
Bollée, 1873'ten 1885'e kadar buharlı yolcu araçları üretti. Yani otomobilin doğum yılı sayılan 1886'dan yıllar önce, kendi kendine ilerleyen ve yolcu taşıyan karayolu araçları zaten vardı. Hatta bir kaynağa göre 1871 gibi erken bir tarihte bile bir buharlı araç denemişti. 19. yüzyıl Fransası'nda en ileri tasarımlı buharlı otomobilleri yapan isimler arasında Bollée'nin yanı sıra Albert de Dion ve Léon Serpollet gibi isimler de sayılır; yani Fransa, içten yanmalı motor çağından önce adeta bir buharlı taşıt laboratuvarıydı.
L'Obéissante: "İtaatkar" Adını Hak Eden Bir Dev
Bollée'nin en ünlü aracı L'Obéissante, 1873'te inşa edildi. Türkçesi "İtaatkar" anlamına geliyor ve bu isim boşuna seçilmemiş: araç, çok yumuşak ve itaatkâr bir direksiyon davranışına sahipti. Bugün bir arabaya isim taksak tuhaf kaçardı ama bu devasa taşıt, sürücüsüne o kadar uysal davranıyordu ki adı kendiliğinden bulunmuş olmalı.
Peki bu araç neydi? Bugünkü tabirle bir buharlı otobüs: on iki yolcu, bir kondüktör ve bir şoför taşıyabiliyordu. Buharla çalışan ilk mekanik itişli yolcu taşıtı olarak tanımlanıyor ve 1875'te ilk yüksek hızlı otomobil olarak tanıtıldı. Teknik tarafı gerçekten etkileyici:
- Boru şeklinde (tübüler) bir buhar kazanı - kazanı birden fazla küçük boruya bölmek, hem ısınmayı hızlandırır hem de tek bir büyük kazanın riskini azaltır.
- Zincir aktarma - gücü motordan tekerleklere taşımak için zincir kullanıldı, tıpkı ilkel bisikletlerdeki gibi ama çok daha ağır bir iş için.
- İki adet iki silindirli V-motor - her biri 15 hp olarak derecelendirilmişti.
- Vites kutusu - düşük hıza geçince araç, %12 eğimli yokuşları bile tırmanabiliyordu.
Performans değerleri de ilk bakışta şaşırtıcı: 4.800 kg ağırlığındaki bu araç, düz yolda 30 km/sa seyir hızıyla gidiyor, gerektiğinde 40 km/sa'ye çıkıyordu. Uzun mesafelerde ortalama hız daha mütevazıydı ama 150 yıl öncesini düşününce bu rakamlar küçümsenemez. Tek bir örnek üretilmiş olsa da araç, ne yapabileceğini açıkça gösterdi.
Öne Çıkanlar
- L'Obéissante 1873'te inşa edildi; 12 yolcu, bir kondüktör ve bir şoför taşıyabiliyordu.
- 4.800 kg ağırlığındaydı; seyir hızı 30 km/sa, azami hızı 40 km/sa'yi buluyordu.
- 9 Ekim 1875'te Le Mans'tan Paris'e 230 km'yi 18 saatte katedi.
- Benz'in otomobilini sunduğu 1886'dan 13 yıl önce yollardaydı.
- Bugün Paris'teki Musée des Arts et Métiers'de sergileniyor.
Le Mans'tan Paris'e: 230 Kilometrelik Göz Alıcı Yolculuk
İşin asıl sinema sahnesi 9 Ekim 1875'te yaşandı. Bollée, kendi aracıyla Le Mans'tan Paris'e doğru yola çıktı. Mesafe tam 230 kilometre; su ve yemek mola süreleri dahil bu yolculuk 18 saat sürdü. Şehirler arası otobüsle bugün birkaç saat süren bu yol, o gün bir maraton gibiydi ve bir taşıtın daha önce hiç yapmadığı türden bir başarıydı.
Buradaki mesafe ile hız arasındaki farkı doğru okumak lazım: 230 km'yi 18 saatte gitmek ortalama hızın düşük olduğu anlamına gelir ama bunun sebebi aracın yeteneksizliği değil, yol koşullarıydı. Yolların çoğu asfaltsızdı ve ağır yükleri taşıyamıyordu. Yani araç aslında kendi çağının yol altyapısından çok daha iyiydi - kaldı ki %12 eğimli yokuşları tırmanabilen bir makineyi o çağın toprak yollarında uzun mesafe sürmek ayrı bir gövde gösterisiydi.
Paris'e varış bir kutlama sahnesiydi: kalabalık, zafer havası, tam bir zafer kutlaması. Ama işin espri tarafı şu: Paris zabıtası, Bollée'yi yaklaşık 75 kez kayda geçirdi - yani araç o kadar yeni ve kurallar o kadar hazırlıksızdı ki makamın yapabildiği tek şey defterine kayıt düşmek oldu. Üstelik bu kayıtlardan hiçbiri bir kovuşturmaya dönüşmedi. Arabanın hızı bugünkü bir şehir içi otobüsten bile düşüktü ama yol onu kaldıramıyordu; görevlilerin şaşkınlığını tahmin etmek zor değil.
Benz'den Önce mi, Cugnot'tan Sonra mı? Bollée'nin Tarihdeki Yeri
İlk otomobilin kimin eseri olduğu tartışması hâlâ devam eden klasik bir tartışmadır ve bu tartışmada üç büyük isim öne çıkar. Birincisi Nicolas-Joseph Cugnot: 1769–1770 civarında Fransız ordusu için top taşımak amacıyla tasarladığı üç tekerlekli buharlı Fardier, dünyanın ilk kendi kendine ilerleyen aracı olarak kabul edilir - ama yolcu taşımayan, top taşımak için yapılmış bir araçtı.
İkinci grup, hepimizin aşina olduğu içten yanmalı motor kahramanları: Carl Benz ve Gottlieb Daimler. Benz otomobilini 1886'da tanıttı; Daimler ile Benz, 19. yüzyıl sonunun otomobil üretim öncüleri olarak kabul edilir. Aralarında hiç tanışmadıkları bile söylenir ama bu bilgiyle ilgili kaynak güvenilirliği zayıf, o yüzden hafif bir soru işaretiyle alın.
İşte Amédée Bollée tam bu ikisinin ortasında durur: Cugnot gibi yalnızca bir prototip değil, yolcu taşıyan gerçek bir araç yapmıştı; Benz gibi benzinli motor değil, buhar kullanıyordu ama kazanı kendine özgü bir tasarımla çözmüştü. On iki kişiyi taşıyan L'Obéissante, bir anlamda bugünkü otobüs fikrinin ve hatta birkaç kişiyi yolculuk edinen ilk "karavan" havasının da uzak bir atası sayılabilir - bu konudaki yaygın kanının bu tür çok yolculu araçların 1910'lar Amerika'sından geldiği yönünde olmasına rağmen.
La Mancelle ve Aile İşi Otomobil Üretimi
Bollée'nin hikâyesi L'Obéissante ile bitmiyor. 1878'de tasarladığı La Mancelle, seri üretime giren ilk otomobil olarak tanımlanıyor. Yani otomobillerin tek tek el yapımı kalmasından seri üretime geçişte de bir Fransız öncünün adını anıyoruz - Henry Ford'un montaj hattından çok önce.
Aile hikâyesi de büyüleyici: Bollée'nin üç oğlu vardı ve ikisi otomobil üreticisi oldu. Amédée Bollée fils (1867 Le Mans doğumlu, Aralık 1926'da vefat etti) ve Léon Bollée, babalarının yolundan devam ettiler. Léon'un 1897 tarihli Voiturette'i 1898'de Etampes'te 100 kilometreyi 1 saat 58 dakikada tamamlayarak dünya rekoru kırdı ve döneminin en hızlı aracı olarak tarihe geçti. Ailenin otomobil üretimi ise 1931'e kadar sürdü.
Bu hikâyenin tatlı bir kapanış anı daha var: 1923'te, yarı asırlık L'Obéissante, Amédée Bollée fils'in direksiyonunda Le Mans motor pistine çıktı ve bir kez daha mekanik şovunu izleyicilere sundu. Bugün Le Mans'taki 24 Saat Müzesi, La Mancelle dahil dokuz Bollée modelini sergiliyor. L'Obéissante'nin kendisi ise Paris'teki Musée des Arts et Métiers'de görülebilir - sanırım onu görüp 40 km/sa hız yaptığını öğrenen herkes biraz gülümser.
Peki Neden Buharlı Yolcu Taşımacılığı Kalıcı Olmadı?
Şimdi asıl soruya gelelim: Buharlı otobüsler bu kadar başarılıysa neden sokaklarda hayatta kalamadı? Cevap tek bir sebebe bağlanamıyor ama dönemin koşulları içinde net bir tablo var. Bir kere, araçlar devasadı: L'Obéissante neredeyse 5 tondu ve o çağın yollarının çoğu asfaltsızdı; ağır buharlı taşıtları uzun süre kaldırabilecek sağlam yollar henüz yoktu. Bugünkü asfalt ağı düşünülmeden inşa edilmiş yollarda bu makineler hem kendilerini hem yol yüzeyini zorluyordu.
İkinci sebep insan tepkisi. 19. yüzyılda yollarda beliren büyük, hantal, tıslayan buharlı araçlar, faytonla tramvay karışımı görünümleriydi ve at arabası dünyasıyla geçinemedi. Bu araçların yollarda görülmesi ciddi bir tepkiye yol açtı; halkın bu gürültülü ve korkutucu taşıtlara karşı tutumu, yaygınlaşmalarının önündeki sosyal engellerden biriydi. Trafik kurallarının tarihini merak edenler için bu dönem, kuralların araçlardan yavaş kalmasının klasik bir örneği - Paris zabıtasının 75 kayıt düşürmesinin ötesine geçememesi de bundan.
Üçüncü etken teknik yöndü: buhar kazanı ısınmak için zaman, su ve yakıt istiyordu; bakımı da gerçek bir zanaat işiydi. İçten yanmalı motor 1886'dan sonra küçük, pratik ve yakıtını taşıması kolay bir alternatif sununca denge hızla değişti. Buharlı yolcu araçları dünyanın en parlak fikriydi ama dünya, onları taşıyacak altyapıya ve içten yanmalı motorun sadeliğine hazır olana kadar beklemek zorundaydı - o zamana gelindiğinde de buhar treni çoktan kaçmıştı.
Peki Amédée Bollée'nin Mirası Bugüne Ne Anlatıyor?
Cevabı toparlayalım: Amédée Bollée, Benz'den 13 yıl önce, 1873'te on iki yolcu taşıyan ve 230 kilometreyi bir gecede katedebilen buharlı bir otobüs inşa eden Fransız bir çırak ve mucitti. Onun hikâyesi, otomobilin tek bir günde tek bir mucit tarafından icat edilmediğini gösteriyor. Cugnot'un 1769'daki Fardier'inden Benz'in 1886'daki Patent-Motorwagen'ine uzanan çizgide, Bollée yolcu taşımacılığının gerçek köşe taşını döşedi ve oğlu Léon'un rekoruyla aile 20. yüzyıla taşındı. Bu yüzden bir dahaki sefere birisi "ilk otomobil Benz'inki" derse, artık nazikçe gülümseyip Le Mans'tan Paris'e uzanan o 18 saatlik yolculuğu anlatabilirsin.
Kaynaklar
- L'Obéissante steam-powered omnibus - Amédée Bollée
- Amédée Bollée
- History of the automobile
- Bollée family, Authorization of circulation of the first "locomobile" car - ARQUUS
- Amédée Bollée, from Bell-Maker to Car Creator - France Today
- 1897 Léon Bollée Voiturette | Hershey 2015 - RM Sotheby's
- The predecessor companies (1886–1920) - Mercedes-Benz Group
- Steam carriage - Britannica
- The 19th-Century Freakout Over Steam-Powered Buses - Atlas Obscura
- 1769–1770 Nicolas Cugnot's Steam-powered Vehicles - Story-Cars