GM XP-883 Chevrolet Volt'un Unutulmuş Atası mıydı?

1969 yazında Detroit'te, bugünkü plug-in hibrit tanımına birebir uyan bir otomobil duruyordu: gece evde duvar prizinden şarj olan bataryaları, kısa mesafelerde tek başına elektrikle ilerleyen tahrik sistemi ve üstüne devreye giren küçük bir benzinli motor. General Motors bu araca XP-883 adını verdi. Toyota Prius'tan yirmi sekiz, Chevrolet Volt'tan kırk bir yıl önce. Peki bir fikir bu kadar erken ortaya çıktıysa, neden pazarı bu kadar geç buldu?
Bu sorunun cevabı, hibrit otomobilin bütün tarihiyle ilgili. Fikrin kendisi 1898'e, Ferdinand Porsche'nun göbek motorlu denemelerine kadar uzanıyor; ama teknolojinin olgunlaşıp seri üretime dönüşmesi bir yüzyıl aldı. XP-883, bu uzun zaman çizelgesinin tam ortasında duran, çoğu otomobil meraklısının hiç duymadığı bir mil taş.
Progress of Power: GM'in 1969'daki Alternatif Tahrik Şöleni

XP-883 tek başına ortaya çıkmadı. GM, Mayıs 1969'da Michigan'daki Warren Technical Center'da medyaya "Progress of Power" adlı bir sunum düzenledi ve bünyesinde buhar motorundan gaz türbinine, batarya-elektrikli sistemden hibritle kadar 26 farklı alternatif tahrik çözümü taşıyan araç tanıttı. Şirket, 1966'da yakıt hücresiyle çalışan Electrovan'ı, yine 1966'da elektrikli Electrovair II'yi denemişti; Stirling motoru da gündemdeki seçenekler arasındaydı. Yani 1969'daki GM, alternatif tahrik fikrine ciddiye yakın bir kurumdu - bugün sıkça duyduğumuz "tekoyutlu petrol şirketi" imajının tam tersi.
Aynı seride XP-883'ün kardeşleri de vardı: üç ayrı GM 512 şehir otomobili konsepti. Bunlardan 512E, tamamen elektrikliydi: 84 voltluk kurşun-asit batarya paketiyle 25 mph hızda 58 millik menzil sunuyor, 115 volt prizden yaklaşık yedi saatte şarj oluyordu. Bir diğer 512 varyantı tam depo ve bataryayla 150 millik menzil için yolculuk başına yalnızca 3 galon benzinle yetiniyordu. XP-883 ise bu ailenin hibrit üyesiydi.
Öne Çıkanlar
- XP-883, Temmuz 1969'da tanıtılan deneysel bir plug-in hibrit konseptiydi.
- Tahrik sistemi 574 cc iki silindirli boksör motor ile DC seri uyarmalı elektrik motorundan oluşuyordu.
- Altı adet 12 volt kurşun-asit batarya standart 115 volt prizden şarj edilebiliyordu.
- Elektrik motoru tek başına aracı 16 km/s'e (10 mph) kadar sürebiliyordu.
- Hibrit modda azami hız 97 km/h (60 mph) seviyesindeydi.
GM XP-883'ün Teknik Yapısı: Motor, Batarya ve Şarj Sistemi
XP-883, kâğıt üzerinde bugünkü plug-in hibrit mimarisinin küçük ölçekli bir kopyası. Kalbinde su soğutmalı, 574 cc hacimli boksör (karşıt silindirli) iki silindirli bir benzinli motor var. Hacmin küçüklüğü tesadüf değil: dönemin emisyon düzenlemelerinden muaf tutulacak kadar küçük bir motor seçilmiş. Kaynaklarda bu hacim 570 ile 574 cc arasında küçük oynamalarla geçiyor; ölçüm yöntemine bağlı sıradan bir fark bu.
Benzinli motorun yanında DC seri uyarmalı tip bir elektrik motoru görev yapıyor. Motor, ön yarı akslarla ko-eksen monte edilmiş; 5:1 oranlı bir planet dişli ve diferansiyel üzerinden ön tekerlekleri sürüyor. Motor ile dişli ünitesi arasındaki bağlantı vida (worm) dişlisiyle sağlanıyor - kompakt bir paketleme çözümü.
Enerji depolama tarafında ise altı adet 12 voltluk kurşun-asit batarya var; toplamda 72 volt. Bataryalar arka tekerlekler arasında, zemine yakın ve alçak konumda yerleştirilmiş. En kritik ayrıntıysa şarj: bataryalar motorun volan alternatörüyle dolarken, araç standart 115 voltluk ev prizinden de şarj edilebiliyordu. İşte bu tek özellik, XP-883'ü güncel terminolojiyle bir plug-in hibrit elektrikli araç (PHEV) yapmaya yetiyor.
Gövde ve Şasi: Fiberglass Kabin, 2+2 Düzen
Gövde cam elyafından (fiberglass); tasarım ileride Chevrolet Chevette olarak üretilecek modeli andırıyor. Araç 2+2 coupe düzeninde: iki yetişkin önde, iki çocuk arkada bakıcı koltuklarda - çocuklar bagaj kapağından girip çıkıyordu. Bağımsız arka süspansiyon ve yaklaşık 2.100 libre (950 kg) toplam ağırlık, aracı kent kullanımına göre ölçeklendiriyor. GM'in bugünkü literatürü sergilenen örneği "mock-up", yani maket olarak tanımlıyor; ancak yayımlanmış performans verileri, en az bir sürüş testinden geçmiş bir aracın varlığına işaret ediyor.
XP-883 Nasıl Çalışıyordu? Çalışma Modları ve Performans
XP-883'ün tahrik mantığı, bugünkü paralel hibrit düzenine çok benziyor. Elektrik motoru tek başına aracı 16 km/s'e (10 mph) kadar sürebiliyor; bu hıza ulaşıldığında elektronik kontrolcü benzinli motoru devreye alıyor. Hızlanma sırasında iki güç kaynağı birden çalışıyor; sabit seyir hızında ise işi yalnızca benzinli motor üstleniyor. Kentsel trafiğin düşük hızlı diliminde elektrik, açık yolda benzin - bugün bir hibrit sürücüsünün her gün yaşadığı senaryonun aynısı.
Performans tablosu, aracın iddialı olmadığını dürüstçe gösteriyor. Hibrit modda azami hız 97 km/h (60 mph) bandında; bu hıza ulaşmak 28 saniye sürüyor. 0–40 mph (0–64 km/s) ivmelenmesi ise 12 ile 14 saniye arasında gösteriliyor; arşiv kayıtları arasındaki bu küçük farkın ölçüm koşullarından kaynaklandığı düşünülebilir. Yani XP-883 hız canavarı değildi - ama amacı da hiçbir zaman o değildi. Hedef, günlük kısa mesafeli kentsel ulaşımı elektrikle, uzun mesafeyi benzinle çözmekti.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Tanıtım yılı | 1969 |
| Benzinli motor | 574 cc, iki silindirli boksör, su soğutmalı |
| Elektrik motoru | DC seri uyarmalı, ön aksa ko-eksen monte |
| Batarya | 6 x 12 volt kurşun-asit (toplam 72 volt) |
| Şarj | Standart 115 volt priz |
| Elektrikli azami hız | 16 km/s (10 mph) |
| Hibrit azami hız | 97 km/h (60 mph) |
| Ağırlık | Yaklaşık 2.100 libre (950 kg) |
Hibrit Fikrinin Asıl Kökleri: Lohner-Porsche'den Woods'a
XP-883'ü anlamak için hibrit fikrinin ne kadar yaşlı olduğunu hatırlamak gerekiyor. Ferdinand Porsche, 1898'de göbek motorlu (tekerleğe entegre elektrik motorlu) bir seri hibrit geliştirmeye başladı; 1900'de tasarladığı Semper Vivus - adı "her zaman canlı" anlamına geliyor - dünyanın ilk işlevsel hibrit otomobili sayılıyor. Lohner-Porsche Mixte ise ilk hibrit elektrikli araç ve ilk ticari göbek motorlu otomobil olarak anılıyor; Porsche kronolojisinde prototip geliştirme 1898'e, satılan Mixte ise 1901'e oturuyor.
Erken dönem tek kalmadı. Woods Dual Power 1916'da hibrit fikrini Amerikan yollarına taşıyan bir örnekti; Owen Magnetic ise motorun bataryayı şarj edip elektrik motorunu sürdürdüğü seri tasarımlı bir erken hibritti. Yani 1969'da GM'in elinde hiçbir bilinmeyen yoktu - fikir 70 yıllık, uygulama ise batarya teknolojisinin sınırlarıyla boğuşuyordu. Kurşun-asit pillerin enerji yoğunluğu, her şeyin darboğazıydı.
1969 ile 1997 Arasındaki Uzun Sessizlik
1970 Clean Air Act ve 1973 petrol ambargosu hibrite ilgiyi yeniden canlandırdı; TRW'nin dört mühendisi elektromekanik bir hibrit sistem icat etti, 1976'da ABD'de elektrik ve hibrit teknoloji programı başlatıldı. 1982'de GE Araştırma Laboratuvarı'nda bilgisayar kontrollü, "ilk modern hibrit" sayılan bir prototip yapıldı. 1989'da Audi deneysel bir hibrit sundu. Seri üretim eşiği ise ancak 1997'de aşıldı: Toyota Prius dünyanın ilk seri hibriti olarak tanıtıldı, iki yıl sonra Honda Insight (1999–2006 ilk nesil) ABD'de satılan ilk modern benzinli hibrit oldu. GM'in o dönemki gündemindeyse hibrit değil, tam elektrikli bir iddia vardı.
XP-883'ten EV1'e ve Chevrolet Volt'a Uzanan Fikir Hattı
GM, XP-883'te kullandığı hazır bileşenlere rağmen tüketicilere ilk elektrikli otomobilini yaklaşık 25 yıl sonra sundu: 1996'da kiralamaya sunulan EV1, büyük bir üreticiden seri üretilen ilk elektrikli otomobildi; aynı dönemde satışa çıkan Chevrolet S-10 EV de bu dalganın parçasıydı. Hibrit tarafındaki ilerleme daha yavaştı: tam hibrit sistem önce şehir otobüslerinde görüldü, ilk hafif hibrit binek 2006 model yılı için Saturn Vue Green Line oldu, Two-Mode binek versiyonu ise 2008 model yılıyla geldi.
Kırılma noktası 2007'deki Volt konseptiydi: elektrik motoru, 16 kWh lityum-iyon bataryayla çalışan plug-in bir sistem ve üzerinde yedek görev gören küçük bir 1,0 litrelik motor. 2010 sonunda tanıtılan ilk nesil Chevrolet Volt, ABD'de ticari olarak satışa sunulan ilk plug-in hibrit olarak tarihe geçti; GM bu mimariyi EREV, yani menzil uzatıcı elektrikli araç olarak adlandırdı. Volt'un arkasındaki fikrin 1969'daki XP-883'e dayandığı, otomotiv basınında defalarca vurgulanan bir nokta - nitekim hibrit meraklıları bu araca "Prius'tan önceki Prius" diye göz kırpan bir lakap takmış durumda.
Otuz Yıl Önce Çözülmüş Bir Denklem
Volt'un EREV mimarisiyle XP-883'ün çalışma mantığı arasındaki paralellik göz ardı edilemeyecek kadar net: her ikisinde de elektrik günlük kullanımın ana modu, içten yanmalı motor ise menzil kaygısını ortadan kaldıran yedek. Aradaki asıl fark tahrik zincirinin mimarisinde değil, teknolojinin olgunluğunda. XP-883'ün 72 voltluk kurşun-asit paketi, Volt'un 16 kWh'lik lityum-iyon pilinin yanında sembolik kalıyor; ama problem tanımı - kısa mesafe elektrik, uzun mesafe benzin - otuz yıl değişmemiş. GM aynı denklemi iki kez çözmüştü; ikinci kez çözerken elinde artık çözebilir bataryalar vardı.
Sonuç, otomotiv endüstrisinin klasik desenlerinden biri: doğru fikir, yanlış zaman. 1969'da kurşun-asit bataryalar plug-in hibritin yükünü taşımaya yetmedi; 2010'da lityum-iyon kimyası taşımaya başladı ve aynı fikir ticari ürün olarak yollara çıktı. XP-883 bu yüzden unutulmuş değil, erken doğmuş bir atası - Volt'un soy ağacının en üstteki, kimsenin bakmadığı dalı.
GM XP-883 Volt'un Atası mıydı? Sonuç
XP-883, bugünkü PHEV tanımının bütün gerekliliklerini karşılıyordu: prizden şarj, düşük hızda tek başına elektrik sürüşü, menzil için yedek benzinli motor. Buna karşılık performansı kent kullanımıyla sınırlıydı ve bataryaları, seri üretimi ekonomik kılmayacak kadar ilkel bir kimyaya dayanıyordu. GM'in fikri Volt'ta yeniden uygulayana dek aradan otuz yılı aşkın zaman geçti; o sürede değişen şey fikir değil, bataryaydı. Bu anlamda XP-883, bir hibritin ne olduğunu onlarca yıl önce tanımlamış, teknolojisi henüz yetişmemiş bir öncü olarak hatırlanmayı hak ediyor.
Kaynaklar
- General Motors XP-883
- GM's Pioneer Hybrid: the 1969 XP-883
- Retro Rides: The 1969 all-electric GM XP 512E concept
- GM Thought Up The Chevrolet Volt 50 Years Ago
- The History of the Electric Car
- The history of Porsche begins electrically
- Lohner–Porsche
- Hybrid history
- Electric Cars Engineering & History
- How the Prius Traces Its Lineage to a 1900 Car
Bu sayfadaki teknik veriler arşiv kaynaklarından derlenmiştir; kaynaklarda küçük ölçüm farkları bulunan değerler metinde belirtilen aralıkla verilmiştir.