Balans Şaftı: Motor Titreşimini Dizginleyen Teknoloji

Bir sıralı dört silindirli motoru kaputu açıkken dinleyin ve devir yükselirken direksiyona gelen o ince, yüksek frekanslı titremeye dikkat edin. Bu titremenin kaynağı çoğu zaman üretim hatası ya da aşınma değildir; motorun geometrisinin doğasında vardır. Krankşaftın üzerindeki karşıt ağırlıklar bu sorunun yalnızca bir kısmını çözer. Kalan kısmı, yani ikinci derece titreşim, krank hızının iki katında dönen özel şaftlar olmadan yok edilemez. İşte bu şaftlar, yani balans şaftları, yüz yılı aşkın süredir motor mühendisliğinin en zarif denge çözümlerinden biridir.
Titreşim Motorun Geometrisinden Doğar
Pistonlu bir motorda pistonlar ve biyeller doğrusal gidip gelirken krankşaft döner. Bu iki hareket tipinin birbirine bağlanması, termodinamikten bağımsız, tamamen mekanik bir sorun yaratır: biyel kolu krank dönüşü boyunca simetrik davranmaz. Piston üst ölü noktaya yakınken kat ettiği yol ile alt ölü noktaya yakınken kat ettiği yol aynı değildir. Bu asimetri, her krank turunda iki kez net bir dikey kuvvet doğurur.
Sıralı dört silindirli bir motorda 1. ile 4. ve 2. ile 3. pistonlar simetrik çiftler oluşturur ve birinci derece kuvvetler büyük ölçüde birbirini götürür. Ama ikinci derece kuvvet, yani krank devrinin iki katı frekansta salınan dikey kuvvet, bu konfigürasyonda iptal edilemez; aksine büyütülür. Bu kuvvet devirle karesel olarak artar: devir iki katına çıktığında ikinci derece kuvvet dört katına çıkar. Strok uzadıkça piston ivmeleri arasındaki fark, silindir çapı büyüdükçe de piston kütlesi arttığı için sorun büyür.
Bu nedenle pratikte bir eşik oluşur: hacmi yaklaşık 2,0 ila 2,4 litre arasını aşan sıralı dört silindirli motorlarda ikinci derece titreşim genellikle takozlarla bastırılamayacak boyuta ulaşır ve balans şaftı neredeyse standart hale gelir. Küçük hacimli motorlarda ise titreşim çoğu zaman şaft gerektirmeyecek kadar düşüktür.
Krank Karşıt Ağırlıkları Neden Yetmez?
Bu, konunun en sık sorulan noktasıdır. Krankşaft üzerindeki karşıt ağırlıklar krank hızıyla döner ve yalnızca krank hızında salınan birinci derece kuvvetleri dengeleyebilir; ayrıca ana yatak yüklerini azaltırlar. Ancak ikinci derece kuvvet krank hızının iki katında salınır. Krank hızında dönen bir kütle, hangi ağırlıkta olursa olsun, iki kat frekanstaki bir salınımı iptal edemez. Frekanslar tutmadığı için denklemin kurulması bile mümkün değildir. Bu titreşimi yok etmek için iki kat hızda dönen bir kütle şarttır.
Öne Çıkanlar
- Balans şaftı fikri Frederick W. Lanchester tarafından 1907'de patentlendi.
- Çift balans şaftı, krank hızının iki katında zıt yönlerde döner ve ikinci derece dikey kuvveti yok eder.
- Sıralı üç silindirli motorlarda uçtan uca sallanmayı tek şaft, krank hızında dengeler.
- Mitsubishi, sistemi 1976'da Colt Celeste 2000 ile seri üretime taşıdı.
- Doğal dengeli konfigürasyonlar (sıralı altı, Boxer altı, V12) balans şaftına ihtiyaç duymaz.
Balans Şaftı Nasıl Çalışır?

Çözümün mantığı karşıt kuvvet üretmektir. Eksantrik ağırlıklar taşıyan iki şaft, krankşafttan dişli ya da kayış tahriğiyle hareket alır ve birbirine zıt yönlerde, krank hızının tam iki katında döner. Fazları öyle ayarlanır ki ağırlıkların ürettiği merkezkaç kuvvetlerinin dikey bileşenleri toplanır, yatay bileşenleri ise eşit ve zıt olduğu için birbirini yok eder. Ortaya çıkan net dikey kuvvet, motorun ikinci derece titreşimiyle aynı frekansta ve tam ters fazdadır; böylece iki kuvvet birbirini siler.
Şaftların yerleşimi de mühendislik kararının parçasıdır. Geleneksel düzende iki şaft motorun iki yanına, biri krank ekseninin hemen üstüne, diğeri daha yükseye yerleştirilir. Mitsubishi'nin 1975'te tanıttığı Astron 80 motoru bu düzenek yerine şaftlardan birini belirgin biçimde daha yükselterek, hız değişimlerinin ataletinden doğan ve krank ekseni etrafında etki eden ikinci derece yuvarlanma çiftini de dengeleyen ilk tasarımı getirdi. Yeni nesil motorlarda paketleme avantajı için şaftların kartere yerleştirildiği tasarımlar da görülür.
Önemli bir sınır da vardır: balans şaftları krankşaftın kendi üzerindeki burulma titreşimlerini azaltmaz. Onların işi, motor bloğunu ve gövdeye aktarılan titreşimi dizginlemektir; krankın iç dinamiğiyle harmonik dengeleyici gibi başka elemanlar ilgilenir.
Üç Silindirli Motorların Farklı Problemi: Uçtan Uca Salınım
Üç silindirli motorların dengesi ilk bakışta şaşırtıcıdır. 720 derecelik tam çevrimi üç silindire bölen 240 derecelik ateşleme aralığı sayesinde piston ve biellerin birleşik kütle merkezi sabit kalır; net dikey ya da yanal kuvvet yoktur. Ancak sorun kuvvetlerin büyüklüğünde değil, etki noktalarındadır. Kuvvetler krankşaftın üç farklı noktasında uygulanır ve şaftı uçtan uca sallayan bir çift, yani birinci derece sallanma titreşimi doğar.
Burada çözüm tek balans şaftıdır. Krank hızında ama zıt yönde dönen, her iki ucunda ağırlık taşıyan bu şaft, uçlardaki piston hareketlerine karşıt hareket ederek uçtan uca salınımı iptal eder. Üç silindirli motorlarda şaftın krankla aynı hızda dönmesi yeterlidir; çünkü sorun ikinci derece değil, birinci derece çifttir.
Şartsız da Çözüm Var: Ford 1.0 EcoBoost Örneği
Her üç silindirli motor bu yolu izlemez. Ford 1.0 EcoBoost, balans şaftına hiç başvurmadan dengelenmiş bir motor olarak dikkat çeker. Mühendisler burada dengesiz volan ve kasnak kullanarak birinci derece titreşimi dikey eksenden yanal eksene kaydırmayı tercih etmiştir. Seçimin mantığı basittir: yanal titreşimi motor takozları ve debriyajın burulma damperi emmesi, dikey titreşimi emmekten kolaydır. Bu yaklaşım şaftın maliyetini, ağırlığını ve sürtünmesini de ortadan kaldırır; çünkü üç silindirli bir motora eklenen balans şaftı, bu konfigürasyonun verimlilik kazanımının bir kısmını geri yiyen bir bedeldir.
Üç silindir titreşim azaltma konusunda gelişmeye de açık bir alandır. Elastik dişli kullanan yeni nesil denge dişlisi tasarımları, rijit dişliye kıyasla titreşimin yüzde 99'una varan oranda azaltıldığını göstermiştir. Hibrit ve menzil uzatıcı uygulamalarında düşük titreşimli üç silindir çözümleri, aktif bir mühendislik araştırma konusudur.
Lanchester'dan Seri Üretime: Tarihsel Yolculuk
Balans şaftının fikir babası Britanyalı mühendis Frederick W. Lanchester'dir. Lanchester, sıralı motorların denge sorununa çözümünü 1907'de patentledi. Ancak patentin seri üretime dönüşmesi onlarca yıl sürdü. Bu köprüyü Mitsubishi kurdu: şirket, Lanchester patentini lisanslayarak sistemi 1976'da Colt Celeste 2000 modelinde yollara çıkardı ve Astron 80 ile tasarımı rafine etti.
Ardından dalga genişledi. Fiat grubu, Lambda motor ailesinin güçlü ünitesinde; Saab 9000 ve Porsche 944 de dahil olmak üzere birçok üretici, güçlü sıralı dört silindirli motorlarında Mitsubishi lisansıyla balans şaftı kullandı. Porsche 944 S2 ve 968'in üç litrelik sıralı dörtlüsü, bugüne kadar modern otomobillerde görülmüş en büyük dört silindirli motorlardan biridir ve bu hacme ancak çift balans şaftı sayesinde ulaşılabilmiştir.
Kullanım alanı sıralı dörtle sınırlı da değildir. Motosiklet dünyasında Yamaha TRX850 ve TDM850, 270 derecelik krankıyla şaft kullanır; BMW, GS paralel ikizlerinde şaft yerine menteşeli karşıt ağırlıklı alternatif bir çözüm tercih eder. Sıralı beş silindirlilerde ve bazı V6'larda yuvarlanma hareketini azaltmak için şaftlara rastlanır.
Hangi Motorlar Balans Şaftına İhtiyaç Duymaz?
Bazı konfigürasyonlar geometrik olarak kendini dengeler. Flat-dörtte karşılıklı pistonlar zıt yönde hareket eder ve kuvvetleri doğal olarak birbirini götürür. Sıralı altı ve Boxer altı motorlarda birinci ve ikinci derece kuvvetler ile yuvarlanma çiftleri dengeli yapıdadır; V12'nin iç dengesi neredeyse mükemmeldir. Bu yüzden sıralı altılı bir motorda balans şaftı aramak boşunadır; üreticiler de koymaz.
Küçük hacimli sıralı dört silindirli motorlarda da şaft çoğu zaman yoktur; titreşim, güçlendirilmiş blok, hidrolik motor takozları ve hafifletilmiş pistonlarla kabul edilebilir düzeyde tutulur. Buna karşılık konfor beklentilerinin yükselmesi, iki litre üstü motorlarda şaft kullanımını yeniden yaygınlaştırmıştır.
Balans Şaftı Güç Çalar mı? Faydanın ve Bedelinin Hesabı
Performans çevrelerinde şaftın sökülmesi zaman zaman tartışma konusu olur. Eleştirmenler iki noktaya dikkat çeker: şaft dönen bir kütle olarak parazit sürükleme yaratır ve tahriki motor çıkışının küçük bir payını tüketir. Karşı görüş de vardır: dengesiz bir motorun kendi titreşimi de enerji harcar, dolayısıyla şaftı sökmek toplamda daha fazla kayıp yaratabilir. Kesin bir beygir gücü rakamı üretici verisiyle doğrulanmış değildir; bu yüzden burada ölçülebilir bir iddia ileri sürmek dürüst olmaz.
Sökme kararı ayrıca güvenlik meselesidir. Kopan bir tahrik kayışı ya da kilitlenen bir yatak motoru öldürebilir; bu nedenle şaft sökme bir performans modifikasyonundan çok uzun ömür modifikasyonu olarak değerlendirilir. Fabrika motor takozlarıyla titreşim farkı zaten az hissedilir. Öte yandan sökülen şaftın dengesiz kütleleri iptal edilmemiş bırakılırsa araç sarsıntılı çalışır; yağ sızıntısı ve basınç kaybı riski de göz ardı edilmemelidir.
Özetle sorunun net cevabı şudur: balans şaftı, piston geometrisinden doğan ve krank hızının iki katında salınan ikinci derece dikey kuvveti, iki kat hızda zıt yönlerde dönen eksantrik ağırlıklarla ürettiği karşıt kuvvetle yok eden; üç silindirli motorlarda ise uçtan uca sallanmayı krank hızında dönen tek şaftla dengeleyen bir titreşim azaltma sistemidir. Bedeli ağırlık, sürtünme ve maliyet; kazancı ise rafine bir çalışma karakteri ve uzun yol konforudur. Bu yüzden her motor üreticisi, konfigürasyonun doğal dengesi ve hacim eşiği arasındaki teraziye bakarak şaft konup konmamasına karar verir.
Kaynaklar
- Balance shaft
- Engine Configuration and Smoothness
- Balancing means for reciprocating engines (US1163832A)
- Balancer structure for three-cylinder engines (US4565169A)
- How Engine Balance Shafts Work (In 60 Seconds)
- The twin counter balance shafts
- Why do inline engines need balance shafts
- Pros and Cons to removing the balance shafts
- Structure design method of new balanced vibration reduction gear for the three cylinder engine