Balans Şaftı: Mühərrik Titrəyişini Əsoslandıran Texnologiya

Sıralı dört silindrli mühərriki kapot açıq halda dinləyin və fırlanma yüksəldikcə sükanə gələn o nazik, yüksək tezlikli titrəməyə diqqət edin. Bu titrəmənin mənbəyi çox vaxt istehsal xətası ya da aşınma deyil; mühərrikin geometriyasının təbiətində vardır. Krankşaftın üzərindəki əks ağırlıqlar bu problemin yalnız bir hissəsini həll edir. Qalan hissəsini, yəni ikinci dərəcəli titrəməni, krank süratinin iki qatında dönen xüsusi şaflar olmadan yox etmək mümkün deyil. İşte bu şaflar, yəni balans şafları, yüz ildən çoxdur mühərrik mühəndisliyinin ən zərif tarazlıq həllərindən biridir.
Titrəmə Mühərrikin Geometriyasından Yaranır
Pistonlu mühərrikdə pistonlar və biyellər xətti irəli-geri gedərkən krankşaft dönür. Bu iki hərəkət tipinin bir-birinə bağlanması, termodinamikadan asılı olmayaraq, tamamilə mexanik bir problem yaradır: biyel qolu krank dönüşü boyunca simmetrik davranmır. Piston üst ölü nöqtəyə yaxın olarkən qət etdiyi yol ilə alt ölü nöqtəyə yaxın olarkən qət etdiyi yol eyni deyil. Bu asimmetriya hər krank turunda iki dəfə net bir şaquli qüvvə yaradır.
Sıralı dört silindrli mühərrikdə 1. ilə 4. və 2. ilə 3. pistonlar simmetrik cütlüklər yaradır və birinci dərəcəli qüvvələr böyük ölçüdə bir-birini gedir. Amma ikinci dərəcəli qüvvə, yəni krank fırlanmasının iki qatı tezlikdə rəqs edən şaquli qüvvə, bu konfiqurasiyada ləğv edilə bilmir; əksinə gücləndirilir. Bu qüvvə fırlanmayla kvadratik olaraq artır: fırlanma iki qatına çıxdıqda ikinci dərəcəli qüvvə dörd qatına çıxır. Strok uzandıqca piston sürətlənmələri arasındakı fərq, silindr diametri böyüdükcə də piston kütləsi artdığı üçün problem böyüyür.
Bu səbəbdən praktikada bir hədd yaranır: həcmi təxminən 2,0 ilə 2,4 litr arasını aşan sıralı dört silindrli mühərriklərdə ikinci dərəcəli titrəmə adətən takozlarla basdırıla bilməyəcək ölçüyə çatır və balans şaftı demək olar ki standart halına gəlir. Kiçik həcmli mühərriklərdə isə titrəmə çox vaxt şaft tələb etməyəcək qədər aşağı olur.
Krank Əks Ağırlıqları Niyə Yetmir?
Bu, mövzunun ən çox soruşulan nöqtəsidir. Krankşaftın üzərindəki əks ağırlıqlar krank sürətiylə döner və yalnız krank sürətində rəqs edən birinci dərəcəli qüvvələri tarazlaya bilir; əlavə olaraq əsas yataq yüklərini azaldırlar. Ancaq ikinci dərəcəli qüvvə krank sürətinin iki qatında rəqs edir. Krank sürətində dönen bir kütlə, hansı ağırlıqda olursa olsun, iki qat tezlikdəki bir rəqsi ləğv edə bilməz. Tezliklər tutmadığı üçün tənliyin qurulması belə mümkün deyil. Bu titrəməni yox etmək üçün iki qat sürətlə dönen bir kütlə şərtdir.
Önə Çıxanlar
- Balans şaftı fikri Frederick W. Lanchester tərəfindən 1907-də patentləndi.
- Cüt balans şaftı, krank sürətinin iki qatında əks istiqamətlərdə döner və ikinci dərəcəli şaquli qüvvəni yox edir.
- Sıralı üç silindrli mühərriklərdə ucdan uca sallanmanı tək şaft, krank sürətində tarazlayır.
- Mitsubishi, sistemi 1976-da Colt Celeste 2000 ilə seriya istehsalata daşıdı.
- Doğal tarazlı konfiqurasiyalarlar (sıra-altı, Bokser altı, V12) balans şaftına ehtiyac duymur.
Balans Şaftı Necə İşləyir?

Həllin məntiqi əks qüvvə yaratmaqdır. Ekssentrik ağırlıqlar daşıyan iki şaft krankşaftdan dişli və ya kəmər ötürülməsi ilə hərəkət alır və bir-birinə əks istiqamətlərdə, krank sürətinin tam iki qatında fırlanır. Fazalar elə tənzimlənir ki, ağırlıqların yaratdığı mərkəzqaçma qüvvələrinin şaquli komponentləri toplanır, üfüqi komponentlər isə bərabər və əks olduğu üçün bir-birini məhv edir. Nəticədə alınan net şaquli qüvvə mühərrikin ikinci dərəcəli titrəyişi ilə eyni tezlikdə və tam əks fazadadır; beləliklə, iki qüvvə bir-birini silir.
Şaftların yerləşdirilməsi də mühəndis qərarının bir hissəsidir. Ənənəvi düzülüşdə iki şaft mühərrikin iki yanına, biri krank oxunun dərhal üstünə, digəri bir az yuxarıya yerləşdirilir. Mitsubishi-nin 1975-ci ildə təqdim etdiyi Astron 80 mühərriki bu düzülüş əvəzinə şaftlardan birini nəzərəçarpacaq dərəcədə daha yuxarı qaldıraraq, sürət dəyişmələrinin ataletindən yaranan və krank oxu ətrafında təsir göstərən ikinci dərəcəli fırlanma cütünün də balanslaşdıran ilk dizaynı təqdim etdi. Yeni nəsil mühərriklərdə paketləmə üstünlüyü üçün şaftların karterə yerləşdirildiyi dizaynlara da rast gəlinir.
Mühüm bir məhdudiyyət də var: balans şaftları krankşaftın öz üzərindəki burulma titrəyişlərini azaldır. Onların işi mühərrik blokunu və korpusa ötürülən titrəyişi cilovlamaqdır; krankın daxili dinamikası ilə harmonik balanslaşdırıcı kimi digər elementlər məşğul olur.
Üç Silindrli Mühərriklərin Fərqli Problemi: Ucdan Uca Rəqs
Üç silindrli mühərriklərin balansı ilk baxışdan təəccüblüdür. 720 dərəcəlik tam dövrü üç silindrə bölən 240 dərəcəlik alışma intervalı sayəsində piston və bielərin birləşmiş kütlə mərkəzi sabit qalır; net şaquli və ya yan qüvvə yoxdur. Lakin problem qüvvələrin böyüklüyündə deyil, təsir nöqtələrindədir. Qüvvələr krankşaftın üç fərqli nöqtəsində tətbiq olunur və şaftı ucdan uca sallayan bir cüt, yəni birinci dərəcəli sallanma titrəyişi yaranır.
Burada həll tək balans şaftıdır. Krank sürətində, lakin əks istiqamətdə fırlanan, hər iki ucunda ağırlıq daşıyan bu şaft uclardakı piston hərəkətlərinə əqs hərəkət edərək ucdan uca rəqsi ləğv edir. Üç silindrli mühərriklərdə şaftın krankla eyni sürətdə fırlanması kifayətdir; çünki problem ikinci dərəcəli deyil, birinci dərəcəli cütdür.
Şaft olmadan da həll var: Ford 1.0 EcoBoost Nümunəsi
Hər üç silindrli mühərrik bu yolu izləmir. Ford 1.0 EcoBoost balans şaftına heç bir müraciət etmədən balanslaşdırılmış mühərrik kimi diqqəti cəlb edir. Mühəndislər burada balanssız təkər və kasnak istifadə edərək birinci dərəcəli titrəyişi şaquli oxdan yan oxun keçirməyi seçiblər. Seçimin məntiqi sadədir: yan titrəyişi mühərrik yastıqları və yaxışın burulma damperi udduğu üçün, şaquli titrəyişi udmaqdan daha asandır. Bu yanaşma şaftın maya dəyərini, çəkisini və sürtünməsini də aradan qaldırır; çünkü üç silindirli bir motora əlavə olunan balans şaftı, bu konfiqurasiyanın səmərəlilik qazanmasının bir hissəsini geri alan bir bəhadır.
Üç silindir titrəmənin azaldılması sahəsində təkmilləşməyə də açıq bir sahədir. Elastik dişli işlədən yeni nəsil balans dişli dizaynları, sərt dişliyə nisbətən titrəmənin 99 faizə qədər azaldıldığını göstərmişdir. Hibrid və məsafə artırıcı tətbiqlərdə aşağı titrəməli üç silindrli həllər aktiv bir mühəndislik tədqiqat mövzusudur.
Lanchester'dan Seriya İstehsalına: Tarixi Yol
Balans şaftının fikir atası britaniyalı mühəndis Frederick W. Lanchesterdir. Lanchester, sıra motorlarının balans sorununa həllini 1907-ci ildə patentləşdirdi. Lakin patentin seriya istehsalına çevrilməsi onlarla il çəkdi. Bu körpünü Mitsubishi qurdu: şirkət, Lanchester patentini lisenziyalaşdıraraq sistemi 1976-cı ildə Colt Celeste 2000 modelində yollara çıxartdı və Astron 80 ilə dizaynı təkmilləşdirdi.
Ardınca dalğa genişləndi. Fiat qrupu, Lambda motor ailəsinin güclü vahidində; Saab 9000 və Porsche 944 də daxil olmaqla bir çox istehsalçı, güclü sıra dörd silindrli motorlarında Mitsubishi lisenziyası ilə balans şaftından istifadə etdi. Porsche 944 S2 və 968-in üç litrlik sıra dördlüsü, bu günə qədər müasir avtomobillərdə görülmüş ən böyük dörd silindrli motorlardan biridir və bu həcmə yalnız cüt balans şaftı sayəsində nail olunmuşdur.
İstifadə sahəsi sıra dördlü ilə də məhdud deyil. Motosiklet dünyasında Yamaha TRX850 və TDM850, 270 dərəcəli krankı ilə şaft istifadə edir; BMW, GS paralel əkizlərində şaft əvəzinə menteşəli qarşı tərəzəli alternativ bir həll seçir. Sıra beş silindrli və bəzi V6-larda yuvarlanma hərəkətini azaltmaq üçün şaftlara rast gəlinir.
Hansı Motorlar Balans Şaftına Ehtiyac Duymur?
Bəzi konfiqurasiyalar həndəsəvi özünü tarazlayır. Flat-dördlüdə qarşılıqlı pistonlar əks istiqamətdə hərəkət edir və qüvvələr təbii olaraq bir-birini götürür. Sıra altı və Boxer altı motorlarda birinci və ikinci dərəcəli qüvvətlər və yuvarlanma cütləri tarazlı quruluşdadır; V12-nin daxili tarazlığı demək olar mükəmməldir. Buna görə sıra altılı bir motorda balans şaftı axtarmaq boşadır; istehsalçılar da qoymur.
Kiçik həcmli sıra dörd silindrli motorlarda da şaft çox zaman yoxdur; titrəmə, gücləndirilmiş blok, hidravlik motor takozları və yüngülləşdirilmiş pistonlarla qəbul olunan səviyyədə saxlanılır. Bunun əksinə, komfort gözləntilərinin artması, iki litrdən yuxarı motorlarda şaft istifadəsini yenidən geniş yaymışdır.
Balans Şaftı Güc Oğurlayır mı? Faydanın və Bəhanın Hesabı
Performans dairələrində şaftın sökülməsi zaman zaman müzakirə mövzusudur. Tənqidçilər iki məqama diqqət çəkir: şaft fırlanan bir kütlə kimi parazit sürtünmə yaradır və ötürücüdə mühərrik çıxışının kiçik bir payını sərf edir. Əks rəy də var: tarazsız bir motorun öz titrəməsi də enerji sərf edir, buna görə də şaftı sökmək ümumilikdə daha çox itki yarada bilər. Dəqiq at gücü rəqəmi istehsalçı məlumatı ilə təsdiqlənməyib; buna görə də burada ölçülə bilən bir iddia irəli sürmək düz olmaz.
Şaftı sökmək qərarı həm də təhlükəsizlik məsələsidir. Qopan bir ötürmə kəməri və ya kilidlənən bir yataq mühərriki öldürə bilər; buna görə də şaftın sökülməsi performans modifikasiyasından çox, uzunömürlülük modifikasiyası kimi qiymətləndirilir. Zavod mühərrik taxtaları ilə titrəmə fərqi onsuz da az hiss olunur. Digər tərəfdən, sökülmüş şaftın balanssız kütlələri ləğv edilməmiş qalarsa, avtomobil titrəkli ilə işləyir; yağ sızması və təzyiq itməsi riskini də nəzərdən qaçırmamaq lazımdır.
Xülasə, problemin dəqiq cavabı budur: balans şaftı, porşen həndəsəsindən yaranan və kürəkən sürətinin iki qatında rəqs edən ikinci dərəcəli şaquli qüvvəni, iki qat sürətdə əks istiqamətlərdə fırlanan eksantrik ağırlıqları ilə yaratdığı əks qüvvə ilə məhv edən; üç silindrli mühərriklərdə isə ucdan uca yalpanmağı kürəkən sürətində fırlanan tək şaftla tarazlayan titrəmə azaldıcı sistemidir. Qiyməti çəki, sürtünmə və maliyyədir; qazancı isə incə işləmə xarakteri və uzun yol rahatlığıdır. Buna görə də hər mühərrik istehsalçısı, konfiqurasiyanın təbii tarazlığı və həcm həddi arasındakı tərəziyə baxaraq şaftın qoyulub-qoyulmamasına qərar verir.
Mənbələr
- Balance shaft
- Engine Configuration and Smoothness
- Balancing means for reciprocating engines (US1163832A)
- Balancer structure for three-cylinder engines (US4565169A)
- How Engine Balance Shafts Work (In 60 Seconds)
- The twin counter balance shafts
- Why do inline engines need balance shafts
- Pros and Cons to removing the balance shafts
- Structure design method of new balanced vibration reduction gear for the three cylinder engine