Mazdanın Bujisiz Benzinli Motoru Necə İşləyir?

Benzin mühərriki ilə buji arasında qurulan əlaqə heç kimin sorğulamadığı bir qəbul kimi görünür: benzin qığılcımla, dizel isə sıxışdırma ilə alışır. Mazda bu qəbulu SKYACTIV-X mühərriki ilə ciddi şəkildə sarsıtdı; benzin yandıran bir mühərriki, fırlanma diapazonunun böyük hissəsində bujiyə ehtiyac duymadan, öz-özünə alışan qarışıqla işlətməyə nail oldu. Bəs bujisiz benzin necə alışır, niyə səmərə qazandırır və bu ideya seriya istehsalında niyə gözlənilən qədər yayıla bilməyib? Bu səhifədə bu sualların texniki cavabını, mühəndislik məntiqi ilə addım-addım araşdıracağıq.
Benzinli və Dizel Mühərriklər Niyə Fərqli Alışır?
Konvensional benzinli mühərrikdə hava və yanacaq, yanma kamerasına daxil olmadan əvvəl homogen şəkildə qarışdırılır. Silindr daxilində sıxışdırılan bu qarışıq, bujinin yaratdığı qığılcımla tək bir nöqtədən alışdırılır; alov, bujidən xaricə doğru yayılaraq qarışığı yandırır. Bu, qığılcım alışmalı (SI) mühərrikin əsas iş prinsipidir.
Dizeldə isə əks bir quruluş yaradılır. Silindrə yalnız hava alınır və bu hava, yüksək sıxışdırma nisbəti ilə isinir. Sıxışdırmanın sonunda hava adətən 550-700°C aralığına çatır; bu temperatur, silindrə enjekte edilən dizel yanacağınn öz-özünə alışma nöqtəsindən yuxarıdadır. Bujiyə ehtiyac olmadan yanacaq, isti hava ilə təmas etdiyi anda alışır. Bu, sıxışdırma alışmalı (CI) prinsipidir.
Buradaki asimmetriyanın səbəbi yanacaqların kimyasıdır. Benzin, öz-özünə alışmaya dizeldən daha davamlı (və ya başqa sözlə, zərbəyə daha dözümlü) bir yanacaqdır; standart benzinli mühərrikin sıxışdırma nisbəti, benzinin öz-özünə alışması üçün lazım olan temperatur və təzyiq şəraitini tək başına təmin etmir. Ona görə qığılcım lazımdır. Dizel isə əksinə, aşağı öz-özünə alışma həddi ilə bu alışma üsuluna təbii şəkildə uyğundur. Hər iki memarlıq öz yanacağını xarakterinə görə formalaşmışdır. Əsl maraqlı sual budur: Benzinli bir mühərrik, doğru şərait təmin olunarsa, sıxışdırmayla alışa bilməzmi?
HCCI: Bujisiz Benzin Alışmasının Fiziki Məntiqi

Cavab müsbətdir və bunun adı HCCI, yəni Homogen Qarışıqlı Sıxışdırma Alışmasıdır. HCCI-də hava və benzin, klassik benzinli mühərrik kimi yanma başlamazdan əvvəl homogen şəkildə qarışdırılır. Fərq, alışma mərhələsindədir: Qarışıq, buji qığılcımı əvəzinə pistonun sıxışdırması ilə qızdırılır və sıxışdırma kifayət qədər irəliyə aparıldıqda bütün qarışıq eyni anda, alossuz şəkildə öz-özünə alışır. Tək nöqtədən xaricə yayılan bir alov cəbhəsi yoxdur; yanma, silindr daxilində dərhal və həcmi şəkildə baş verir.
Diqqət çəkənlər
- HCCI, benzinli mühərrikdə buji əvəzinə sıxışdırmayla alışmanı mümkün edir; ənənəvi benzinli mühərriklə müqayisədə %30-a qədər səmərə üstünlüyü təmin edir.
- Mazda'nın SPCCI üsulunda buji tamamilə aradan qaldırılmır; normal sürüşün təxminən ~%90'ında sıxışdırma alışması fəaliyyətdədir.
- HCCI yanması aşağı temperaturda baş verdiyi üçün NOx emissiyaları demək olar ki, sıfıra enir.
- Texnologiyanın ən böyük maneəsi nəzarətdir: yanma vaxtlandırması, klassik bujili sistemdəki kimi birbaşa tənzimlənə bilmir.
Bu Metod Niyə Bu Qədər Səmərlidir?
HCCI-nin səmərəlilik vədi üç ayrı mənbədən qidalanır. Birincisi sıxılma nisbətidir: HCCI mühərrikləri dizelə bənzər 15-dən yuxarı sıxılma nisbətləri ilə işləyə bilir və yanaqqahtırılmış (lean) qarışıq istifadə edə bilir; bu təkbaşına adi benzinsiz mühərrikə görə təxminən %30 daha yüksək səmərə potensialı deməkdir. İkincisi qaz dəyişimi itkiləridir: EGR ilə seyreltilən qarışıq, klapvan itkilərinin azaldılmasını təmin edir. Üçüncüsü isə yanma temperaturudur: alesiz və aşağı temperaturlu yanma, NOx emissiyalarını demək olar ki, sıfıra endirir və his əmələ gəlməsini də basdırır.
Maliyyə tərəfində də cəlbedici arqument var: 20:1 üzərində sıxılmada gücləndirilmiş blok və hissələr tələb edən dizellərlə müqayisədə, HCCI benzin mühərriki daha ucuza istehsal edilə bilər. General Motors-un 2007-də təqdim etdiyi prototiplər, 12:1 sıxılma nisbəti ilə adi benzin və E85 istifadə edə bilir və port inyeksiyalı mühərriklərə görə %15 daha az yanacaq sərfi vəd edirdi. Kağız üzərində hər şey yolundadır; problem, bu yanma biçimini silindr daxilində disiplinə salmaqdır.
Nəzarət Problemi: Bujisiz Yanmanın Bahası

Qıvılca alovlamasında nəzarət mexanizmi aydındır: alovlama vaxtlandırmasını bujiyə verdiyiniz əmrlə pikosaniyə dəqiqliyi ilə tənzimləyirsiniz. HCCI-də belə bir idarəetmə çarpanı yoxdur. Öz-özünə alışmanın anı, qarışığın temperaturundan, təzyiqindən və tərkibindən asılıdır; bu üç parametri, yanmanın düzgün anda baş verməsi üçün sürətli və dəqiq şəkildə dəyişməlisiniz. Mühəndislik baxımından bu, mühərriki dolayı dəyişənlərlə idarə etmək deməkdir.
Nəticə, akademik ədəbiyyatda təkrarlanan bir müəyyəndir: HCCI-nin sabit işləmə diapazonu dardır. Orta temperatura, emalat təzyiqinə və yanacaq xüsusiyyətləri kimi sərhəd şərtlərinə həssaslıq yüksəkdir. GM-in prototip mühərrikləri HCCI rejimində yalnız təxminən 55 mph-ə (təxminən 89 km/s) qədər işləyə bilirdi; yüksək sürət və ağır yükdə sistem avtomatik olaraq qıvılca alovlamasına qayıtmaq məcburiyyətində idi. Üst yük sərhədi aşılana bilmədiyi müddətcə, texnologiya yalnız yük diapazonunun bir seqmentində istifadə edilə bilən həll kimi qalır.
İki əlavə çətinlik də var. Soyuq işə salmada egzoz qazının temperaturu qarışığı qızdırmağa bəmir; referans ölçülərdə CAI tətbiqlərində 300-350°C egzoz temperaturlarına ehtiyac duyularkən, soyuq mühərrikdə bu istilik mənbəyi mövcud deyil. Aşağı yükdə isə qarışıq həddindən artıq yanaqqahtırmış, temperatur həddindən artıq aşağı qalır və alovlamanın qaçırılması ilə aşağı yanma səmərəsi müşahidə olunur. Əlavə olaraq, rejim keçidləri problemsiz deyil: GM-in sınaq avtomobillərində SI-dan HCCI-yə keçidlər hiss edilə bilən sarsıntı yaradırdı. GM bu titrəkliyin seriya istehsalında fərq edilməyəcəyini irəli sürsə də, davamlılıq tələb edən istehsal proqramı üçün belə qüsurlar ciddi maliyyə deməkdir.
SPCCI: Mazda-nın Bujini Silmək Yerine İşə Götürmək Fikri
Mazda'nın SKYACTIV-X motorundaki SPCCI (Kıvılcım Kontrollü Sıkıştırma Ateşlemesi) yanaşması, HCCI-nin idarəetmə problemindəki zərif cavabdır: şamı tamamilə aradan qaldırmaq əvəzinə, onu tetikləyici və zamanlama aləti kimi yenidən yerləşdirir. Beləliklə, sıxılma ateşləməsinin keçərli olduğu interval, motor xəritəsinin böyük hissəsinə yayılır.
Yanma Zənciri Necə Qurulur?
Məntiq sadə, lakin ağıllıdır. Şam əvvəlcə normal bir qığılcım ateşləməsi başladır; bu ilk alov topu silindr daxilindəki təzyiqi və temperaturu qəfildən yüksəldir. Bu süni təzyiq dalğası, qalan homogen qarışığın sıxılma ateşləməsi həddini aşmasına imkan verir və qalan bütün qarışık öz-özünə alışır. Yəni şam, ateşləmənin ağası deyil; ateşləməni vaxtlandıran saat olur. Mühəndislik qiymətləndirməsi bunu, vuruntudan qaçmaq əvəzinə motorun vuruntuya görə kalibrlənməsi kimi ümumiləşdirir: HCCI-nin idarə edə bilmədiyi alışma anı, şam qığılcımı ilə istinad nöqtəsinə sabitlənir.
Sistemin əsl beyni proqram təminatındadır. Motor, qığılcım ateşləməsi, sıxılma ateşləməsi və ya ikisinin qarışığı üçün əvvəlcədən yüklənmiş xəritələr arasında keçid edir. Qiymətləndirmələrə görə motor, normal sürmə şəraitində vaxtın təxminən %90-ında SPCCI rejimində işləyir; yenilənmiş e-SKYACTIV X versiyası, kasıb qarışıqla SPCCI-ni geniş yük və tiraj aralığına daşıyaraq yüksək yanacaq səmərəliliyini hədəfləyir. Şamın iki vəzifəsi var: yanmanı tetikləmək və soyuq işə salma ilə yüksək yük kimi sıxılma ateşləməsinin sərhədində qalan anlarda işə girmək. Bu səbəbdən şam heç bir ssenarida tamamilə sıradan çıxmır.
Bənzər Yanaşmalar: Artıq Qaz Tutumu
Sıxılma ateşləməsinin tətbiqolunabilirliyini genişləndirməyin başqa yolları da var. GM-in sistemində, egzoz supapının erkən bağlanması ilə silindrdə isti artıq qaz həbs olunur; soyüq mühitlərdə daha çox isti qaz tutularaq qarışığın ateşləmə həddinə daşınması təmin olunur. Mazda da oxşar şəkildə isti egzoz qazını strateji istifadə edərək iş pəncərəsini genişləndirir. Ortaq nöqtə budur: şamsız ateşləmənin kimyası sabitdir, dəyişən yalnız mühəndisin qarışma temperaturunu idarəetmə repertuarıdır.
Real Dünyada Sərfiyyat: Vəd və Gerçəklik
SKYACTIV-X-in ölçülən sərfiyyat dəyərləri texnologiyanın potensialını göstərir: 2020 Mazda 3 prototiplərində 6 sürətli manual ötürücü ilə 34.6 mpg, avtomatiklə 39.9 mpg ölçülmüşdür. Avropa NEDC birləşmiş test dövründə 2.0 litrlik SKYACTIV-X-li Mazda 3 üçün 50 mpg-liyə rəsmi dəyər bildirilmiş, 42-54 mpg-lik bir aralıdan söhbət açılmışdır. İstifadəçi məlumatları isə real dünyada yol sərfiyyatının 5.3-6 L/100 km ətrafında seyr edə biləcəyini göstərir.
Bununla birlikdə istifadəçi rəylərində təkrarlanan bir tənqid var: 180 hp-lik motor gücünə baxmayaraq, iqtisadiyyatyönlü tənzimləmə səbəbindən performans gözləntisini qarşılamaya bilər. Mühəndislik baxımından bu təəccüblü deyil; SPCCI-nin məhsuldarlıq üstünlüyü kasıb qarışıqdan və aşağı temperaturlu yanmadan gəlir, bu da tüninq fəlsəfəsinin qənaətə söykənməsi deməkdir.
Qısa cavab: Şam almır, niyə yayılmadı?
Sualın dəqiq cavabı budur: Mazda-nın SPCCI mühərrikində şam normal sürüşün təxminən 90%-ində alışmanı qığılcımla tetikləyib qalan qarışığı sıxma ilə tutuşduran bir idarəetmə vasitəsi kimi işləyir; şam yalnız soyuq işə salma, yüksək yükləmə və rejim keçidlərində əsl alışdırıcı kimi işə düşür. Yəni şamsız benzinli mühərrik şamı aradan qaldıran deyil, şamı yenidən tərifləyən bir mühəndislik həllidir.
Yayıla bilməməsinin səbəbi də eyni texniki tablodan oxunur. HCCI tipli yanmanın idarəolunması dolayıdır; sabit işləmə aralığı dardır, yüksək yükləmə daşımaq olmur, soyuq işə salma və aşağı yükləmə problemləri proqram və aparat mürəkkəbliyi ilə yalnız qismən həll oluna bilir. Hətta erkən GM prototiplərində dızeləbənzər takırtılı mühərrik səsi diqqəti cəlb etmiş, əlavə səsizləşdirmə paketləri lazım olmuşdur. Mazda bu problemlərin ən geniş ticari cavabını versə də, əlavə mürəkkəblik, dar fayda pəncərəsi və elektrifikasiyanın sürətlənən xərc üstünlüyü qarşısında texnologiya sektor boyu bir standarta çevrilməmişdir. Nissan belə öz HCCI qiymətləndirməsində mövcud texnologiyanın yalnız məhdud bir sabit yanma aralığına icazə verdiyini göstərir.
Buna baxmayaraq SPCCI, daxili yanma mühərrikinin inkişaf ömrünün bitmədiyinin konkret sübutudur. Benzin-dızel ikiliyini bulanıklaşdıran bu yanaşma, məhsuldarlıq və emissiya hədlərini qırmaq istəyən mühəndislik üçün hələ də öyrədici bir şexnameyi sənəddir: alışmanı idarə edə bildiyiniz qədər, iki dünyanın üstünlüyünü eyni silindrə toplamaq mümkündür.
Mənbələr
- SKYACTIV-X with Spark Controlled Compression Ignition (SPCCI)
- HCCI (Homogeneous-Charge Compression Ignition)
- Compression ignition comes to gas engines
- Homogeneous charge compression ignition
- How Mazda's Compression-Ignition Engine of the Future Works
- Here's how Mazda's HCCI engine works
- Why Don't Diesels Have Spark Plugs?
- Mazda's SKYACTIV-X Spark Controlled Compression
- Homogeneous charge compression ignition