Dizel Mühərrik Niyə İstismar Quli Kullanmır?

Benzinli motorda bujiler söndükdə mühərrik də dayanır; elektrik qığılcımı olmadan benzin-hava qarışığı çox vaxt alışmır. Lakin eyni küçədə dizel bir nəqliyyat vasitəsi silindirlərinin içində tək bir qığılcım mənbəyi olmadan milyonlarla dəfə yanma dövrünü tamamlayır. Hər iki mühərrik eyni dörd takti istifadə edir, eyni piston-bielyu mexanizmə malikdir və eyni yanacaq qənaəti mübahisələrinin içindədir. Bəs fərqi yaradan şey nədir? Cavab bujinin özündə deyil, alışma işinin mühərrikə həvalə edilməsində gizlidir.
Bu səhifədə dizel mühərrikin bujisiz işləməsinin arxasındakı fiziği, benzinli alışma sistemi ilə müqayisə edərək addım-addım araşdıracağıq; kərpic bujisinin buji ilə tez-tez qarışdırılmasını və dizelin xarakterik yüksək moment-aşağı fırlanma davranışını da eyni alışma fərqinə bağlayaraq izah edəcəyik.
Benzinli Mühərrikdə Buji Dəqiq Nə Edir?
Benzinli mühərrik, texniki adı ilə alışma dövrü və ya geniş adı ilə Otto dövrü üzərində işləyir. Emək taktında hava və benzin silindirə birlikdə daxil olur, əvvəlcədən qarışdırılmış bu qarışığı sıxma taktında bir az isinir, lakin öz-özünə alışmayacaq qədər kontrollu bir temperaturda saxlanılır. Alışma anı tamamilə xaricdən gələn bir qərardır: üst ölü nöqtəyə bir az qalmış buji, iki elektrodu arasında yüksək gərginlikli bir qığılcım atlayır və alov önə qarışığın içinə yayılır.
Bu quruluşun kritik bir sərhədi var. Benzinli mühərrikin sıxma nisbəti, qarışığın sıxma istiliyi ilə erkən alışmasının, yəni detonasiyanın qarşısını almaq üçün qəsdən aşağı saxlanılır. Tipik bir benzinli mühərrik 8:1 ilə 12:1 arasında bir nisbətdə işləyir; nisbət artdıqca qarışığın buji qığılcımını gözləmədən öz-özünə partlamaya meyli artır. Yəni benzinli mühərrikdə buji bir rahatlıq hissəsi deyil, dövrün müəyyənedici komponentidir: qığılcım gəlməsə, yanma yoxdur.
Sıxma İlə Alışma: Dizel Dövrünün Əsas Fiziği

Dizel mühərrikdə işləmə bu məntiqin tam əksinə qurulub. Alman mühəndisi Rudolf Dieselın 1893-cü ildə inkişaf etdirdiyi bu dövrdə silindirə emək taktında yalnız hava daxil olur; yanacaq hələ heç qarışığa qoşulmamışdır. Sıxma taktında bu hava, benzinli mühərrikə nisbətən çox daha yüksək bir nisbətdə, adətən 15:1 ilə 20:1 arasında sıxılır.
Sıxma bir iş prosesidir və termodinamik baxımından təxminən adiabatik şəkildə keçərli olur: həcm kiçilərkən havanın üzərinə yapılan iş, istiliyə çevrilir. Nəticə, ölçülə bilən bir temperatura və təzyiq sıçrayışıdır. 18:1 kimi bir sıxma nisbətində model hesablamalarla hava, piston üst ölü nöqtəyə yaxınlaşarkən təxminən 610 °C temperatura və 47 bar təzyiqə çatır; daha ehtiyatlı hesablamalar da ən azı 400 °C üzərində bir dəyər verir. Dizel yanacağının öz-özünə alışma temperaturu bu aralığın altındadır.
Diqqət çəkən məqamlar
- Dizel mühərrik yalnız hava sıxır; yanacaq isti havaya püskürdüləndə öz-özünə alışır
- Tipik dizel sıxma nisbəti 15:1 - 20:1; 18:1-də hava təxminən 610 °C və 47 bar-a çatır
- Dizel dövrü sabit təzyiqli, Otto dövrü isə sabit həcmli istilik əlavəsi ilə fərqlənir
- Kvartsovdan yalnız soyuq işə salmada yanma kamerasını qızdırır; əlkələnmə etmir
- Dizel, daxili yanma mühərrikləri arasında ən yüksək termal səmərəliliyə malikdir; gəmi dizellərində 55%-ə çatır
Dört Zamanlı Dizel Dövrü
Dizel də dörd zamanlı işləyir və zaman adları benzinli ilə eynidir; fərq hər zamanın içində nə olduğundadır:
- Emmə: Silindrə yalnız hava alınır (bəzi konfiqurasiyalarda tullantı qazının geri dövrü ilə seyrəldilmiş hava); drosel tam açıq olduqda hava sərbəst dolur.
- Sıxma: Hava 15:1-20:1 nisbətində sıxılır və alışma temperaturundan yuxarı çıxır.
- İş: Piston yuxarı ölü nöqtəyə yaxınlaşarkən inyektor atomize dizel yanacağını yüksək təzyiqlə isti havaya püskürür; yanacaq təmas etdiyi anda öz-özünə alışır və genişlənən qaz pistonu itələyir.
- Egzoz: Yanma məhsulları xaricə atılır və dövr yenidən başlayır.
Buradakı zəriflik yük idarəetməsində ortaya çıxır. Benzinli mühərrik drosel vasitəsilə silindrə daxil olan qarışığın miqdarını azaldaraq gücü tənzimləyir; dizeldə isə drosel bu iş üçün istifadə olunmur. Güc inyeksiya edilən yanacaq miqdarı dəyişdirilərək idarə olunur. Hava hər zaman bol olduğundan dizel adətən stoxiometrik nisbətindən çox yuxarıda, kasıb qarışıqla işləyir; pik tormoz momentində hava-yanacaq nisbəti tipik olaraq 25:1-dən yuxarı saxlanılır.
Dizel Dövrü ilə Otto Dövrü Arasındakı Termodinamik Fərq
İki dövr istilik əlavəsinin forması ilə fərqlənir. Otto dövrü sabit həcmdə istilik əlavəsi ilə müəyyən olunur: qaraqula əlkələnir, qarışıq çox sürətlə yanır və piston yeni hərəkətə başlayarkən təzyiq qalxır. Dizel dövrü isə ideal halında izentropik (adiabatik) sıxma və sabit təzyiqli istilik əlavəsi ilə müəyyən olunur: yanacaq püskürtməsi idarə olunan şəkildə davam edərkən piston genişlənməyə başlayır, beləcə təzyiq istilik əlavə olunarkən təxminən sabit qalır. Yanacağın alışma anı qıvılcımla yox, inyeksiyanın başlanğıcı ilə müəyyən olunur. Dizel mühərrikin bütün praktiki daxili və xarici yanma mühərrikləri arasında ən yüksək termal səmərəliliyə malik olmasının kökü də buradadır: çox yüksək genişlənmə nisbəti və təbii kasıb yanma gəmi dizellərində 55%-ə çatan effektivə səmərəlilik verir. Müqayisə üçün 1897-ci ildə Shröter sınağında ilk dizel mühərrik 26,2% effektiv səmərəliliklə 13,1 kW istehsal etmişdi; həmin dövr üçün dönüş nöqtəsi olan bir rəqəm idi.
Kvartsov Şam Qulfa Deyil
Dizel avtomobil sahiblərinin ehtiyat hissələri kataloqunda gördüyü kvartsov (glow plug), adındakı bənzərliyə baxmayaraq qaraqula ilə eyni işi görmür. Qaraqula hər dövrdə bir qıvılcım yaradır; kvartsov isə elektrikli qızdırıcıdır və tək bir vəzifəsi var: soyuq havada, başlanğıc verilməmişdən əvvəl yanma kamerasını qızdırmaq.
Soyuq silindrdə sıxma istiliyinin bir hissəsi soyuq metal divarlara qaçır və hava lazımi alışma temperaturuna çatmaya bilər. Kızdırma bujisi bu açığı kapatır: karışımı doğrudan ateşlemez, yalnızca ilk tutuşmanın oluşması üçün sıcaklıq həddinə kömək edir. Ilıq temperaturlarda dizel kızdırma bujisi olmadan da işləyə bilər; onların kritik olduğu an soyuq işə salmadır. Buna görə iki hissə bir-birini əvəz edə bilməz: biri alət qurğusu, digəri soyuq işə salma dəstək elementidir. Seramik elementli kızdırma bujiləri bu işdə əlavə soyuq işə salma üstünlüyü verir.
Sıxılma Nisbəti Nəyə Görə Bu Qədər Yüksək Ola Bilər?
Benzinli mühərrikdə 15:1 nisbəti zərbə ilə başlayan zəncirvari erkən yanmanı tetikləyir; dizeldə isə bu nisbət normadır. Fiziki səbəb sadədir: dizel mühərrik sıxarkən yanacaq yoxdur. Yalnız hava sıxıldığı üçün erkən alət riski aradan qalxır və nisbət, benzinli üçün mümkünsüz olan səviyyələrə çatdırıla bilir. Sıxılma zamanı istilik yaratmaq bu mühərrikdə xəta deyil, özü-özünə alət üsuludur.
Yüksək nisbətin qazancı da ölçülə bilir: sıxılma nisbəti artdıqca dövr səmərəliliyi və alınan güc artır. Bəs nəyə görə 40:1 və ya 80:1 kimi daha kənar dəyərlər istifadə olunmur? Burada səmərə həddi yanma ilə bağlı ikinci dərəcəli problemlərlə üst-üstə düşür: yüksək sıxılma yanma temperaturunu və dolayısı ilə NOx emissiyalarını da artırır. Rudolf Diesel-in ilham aldığı alət pistonu (fire piston) kimi ənənəvi alətlərdə də eyni prinsip keçərlidir: sürətli adiabatik sıxılma alət yaradır.
Alət Fərqi Dizelin Xarakterini Necə Formalaşdırır?
Dizel mühərrikin yüksək torklu, aşağı dolanmalı xarakteri tez-tez ayrıca müzakirə kimi təqdim olunur; halbuki bu, birbaşa sıxılma ilə alət düzəninin nəticəsidir. Zənciri addım-addım izləmək kifayətdir.
Yüksək Torqun Mənbəyi
Birinci amil yüksək sıxılma nisbətidir: 15:1-20:1 aralığı aşağı fırlanmada belə güclü silindr təzyiqi, yəni yüksək orta effektiv təzyiq yaradır. İkinci amil memarlıqdır: dizellər çox vaxt uzun gedişli layihələndirilir və uzun gediş, krank valına daha böyük qol tətbiqi yəni daha yüksək tork deməkdir. Üçüncü amil yanacaqdır: dizel yanacağı galon başına benzinin daşıdığı enerjidən daha çoxunu daşıyır. Turboçəpərli dizellərdə turboşarj təzyiqi bu mənzərəni daha da gücləndirir. Bu üçünün birləşməsi, dizelin fırlanma diapazonunun üstünə yox, altına yüklü bir güc əyrisi verir.
Nəyə Görə Aşağı Dolanmada İşləyir?
Hər dövrdə yanacağın püskürdülməsi, qarışması və öz-özünə aləti vaxt aparır; fırlanma artdıqca bu proses üçün qalan vaxt qısılır. Benzinli mühərrikdə qığılcım nə vaxt atacağı məlumdur; dizeldə alət, enjeksiyon və sıxılmış havanın temperaturu arasındakı tarazlığa bağlıdır və bu tarazlıq yüksək fırlanmada çətinləşir. Nəticə, dizelin adətən benzlinin altında bir fırlanma diapazonunda işləməsi, amma o diapazonda benzinlinin əksəriyyətindən daha çoxunu tork kimi təqdim etməsidir.
Qısa cavab: Dizel Mühərrik Nəyə Görə Alət-Qurğu İstifadə Etmir?
Dizel mühərrik bujodan istifadə etmir, çünki alovlanma vəzifəsini hava yerinə yetirir: yalnız hava 15:1-20:1 nisbətində sıxılır və bu sıxılma havanı təxminən 600 °C-yə qədər qızdırır; isti havaya püskürtdülən dizel yanacağı, qığılcıma ehtiyac olmadan öz-özünə alışır. Bujo, benzinli mühərrikdə xaricdən gətirilən alovlanma mənbəyidir; dizeldə bu mənbəyin yerini sıxılma işi tutmuşdur. Fərq tək bir hissənin olması və ya olmaması deyil, iki fərqli termodinamik dizayn fəlsəfəsidir: biri qığılcımı vaxtlandırır, digəri istiliyi yaradır.
Bu tək fərqin dalğaları mühərrikə yayılır: alovlanma enjeksiyolla idarə olunduğu üçün detonasiya həddi yox olur, sıxılma nisbəti qalxa bilər, səmərəlilik artır, güc yanacaq miqdarı ilə tənzimlənir və mühərrik torkunu aşağı fırlanmalara yığan bir xarakter qazanır. Bujosuz işləmək bir çatışmazlıq deyil; Rudolf Dieselin 1893-cü ildə qurduğu, 1897-ci ildə ilk dəfə ölçülən və bu gün hələ də ən səmərəli praktik daxili yanma mühərriki olaraq qalan bir mühəndislik seçimidir.
Mənbələr
- Diesel engine - Wikipedia
- Diesel cycle - Wikipedia
- The Diesel Engine - HyperPhysics, Georgia State University
- Combustion in Diesel Engines - DieselNet
- Diesel (Compression Ignition) Engines - EGEE 102, Penn State
- How Diesel Engine Ignites With No Spark - 3DMechanism
- Spark plugs vs Glow plugs - Champion Auto Parts
- Winter Glow Plugs - Niterra (NGK NTK)
- Why Diesels Make So Much Torque - Banks Power
- Theory of Diesel Cycle - nuclear-power.com