Jedlik'ten Davenport'a Elektrikli Arabanın Öncüleri

Elektrikli otomobilin doğum belgesi çoğu kişinin sandığı gibi Los Angeles'ta ya da Detroit'te değil, bir Macar gramer okulunun fizik sınıfında, bir Hollanda üniversitesinin laboratuvarında ve bir Vermont demirci atölyesinde imzalandı. 1828 ile 1835 arasındaki yedi yıllık bu kısa dönemde üç farklı adam, birbirlerinden habersiz olarak aynı soruya cevap aradı: Elektrik, bir taşıtı hareket ettirebilir mi? Sorunun cevabı evet'ti - ama bu ilk denemelerin hepsi model ölçeğinde kaldı ve hepsini durduran şey motor değil, pil oldu. İlk elektrikli araba kimin elinden çıktı sorusunun net bir cevabı olmamasının nedeni de tam olarak bu üç denemenin birbirinden çok farklı nitelikte olmasıdır.
Ányos Jedlik ve 1828 Modeli: Üç Bileşenli İlk DC Motor
Ányos Jedlik, 11 Ocak 1800'de Szimő'de doğdu ve hayatının büyük bölümünü Benediktin rahibi ve fizik öğretmeni olarak geçirdi. Hans Christian Ørsted'in 1820'de elektrik akımı ile mıknatıslık arasındaki ilişkiyi göstermesi, onu elektromanyetik döner hareket problemine yönlendirdi. 1827'de Győr'deki gramer okulunda elektromanyetik döner cihazlarla deney yapmaya başladı ve 1828'de bugün bir doğru akım motorunun tanımına giren üç ana bileşeni - stator, rotor ve komütatör - tek gövdede birleştiren ilk cihazı gösterdi. Prototipte hem sabit hem dönen parçalar elektromanyetikti; yani bu, bir oyuncak değil, modern DC motorun tam şemasıydı.
Jedlik bu motoru kullanarak küçük bir model araba ve model lokomotif çalıştırdı. Elektrikli taşıtın tarihçesi bu nedenle çoğu zaman 1828'de başlatılır. Yine de üzerinde durulması gereken bir belirsizlik var: Jedlik icadını yıllar sonra duyurdu, defterlerindeki kayıtlar gerçek tarihin 1827 sonu ile 1828 başı arasında değişmesini mümkün kılıyor. Not defterinde motoru, elektromanyetik akım taşıyan bir telin benzer bir elektromıknatıs etrafında sürekli dönmesi olarak tanımlıyordu - bir mühendis gözüyle bakıldığında bu, döner elektrik makinesinin özünü tek cümlede yakalayan çarpıcı bir özüt.
Jedlik'in önceliğinin unutulmasının sebebi de teknik değil, bürokratikti. Kendisi çalışmasını yeterince erken yayımlamadı; dinamo için temel olan öz-uyarma ilkesini yaklaşık 1861'de formüle etmesine rağmen, aynı ilkeyi Siemens ve Wheatstone'dan altı yıl sonra bildirdiği için dinamonun icadı Siemens adıyla tarihe geçti. Bugün Budapest'teki Uygulamalı Sanatlar Müzesi'nde saklanan 1828 tarihli elektromotor ve kullanım kılavuzu hâlâ kusursuz çalışıyor - bu, prototipin mühendislik olgunluğunun en somut kanıtı.
Öne Çıkanlar
- 1828: Jedlik, stator, rotor ve komütatör içeren ilk DC motoru gösterdi ve onunla model araba çalıştırdı.
- 1835: Stratingh ve Becker, Groningen'de birincil pillerle yürüyen küçük ölçekli elektrikli aracı yaptı.
- 1834: Vermontlu demirci Thomas Davenport, Amerika'nın ilk DC motorunu 1,2 m çapındaki dairesel raylı model araçta kullandı.
- Şarj edilebilir batarya ancak 1859'da ortaya çıktı; üç öncünün taşıtı da birincil pillerle sınırlıydı.
Stratingh ve Becker: Groningen'de İlk Gerçek Elektrikli Taşıt
Sibrandus Stratingh (1785–1841), Groningen Üniversitesi'nde kimya ve teknoloji profesörüydü ve elektrikten önce buharla ilgileniyordu; 1834 tarihli denemelerinden biri, buharlı aracını Groningen sokaklarında sürmek kadar cesur bir sınavdı. Buharın taşıt kullanımındaki zorlukları onu alternatif arayışına itti ve enstrüman ustası asistanı Christopher Becker ile birlikte 1835'te pil hücreleriyle çalışan küçük ölçekli bir elektrikli araba yaptı. Michael Faraday'ın geliştirdiği elektromanyetik ilkeleri kullanan bu araç, model ölçeğinde de olsa tekerlekleri üzerinde kendi gücüyle yürüyen ilk elektrikli taşıt kabul edilir.
Ayrıntıya inmek tarihi inceltiyor: bazı kaynaklar bu aracı 1836'ya tarihler, ancak ana akım kabul 1835'tir. Daha önemlisi, aracın enerji kaynağıydı. Stratingh ve Becker'ın aracı birincil hücrelerle - yani şarj edilemeyen, tükenince atılan pillerle - çalışıyordu. Araç yürüyordu ama enerji depolama sorunu baştan çözümsüzdü ve Stratingh bu araştırmayı ileri taşıyamadı: 15 Şubat 1841'de öldü. Orijinal araç bugün Groningen Üniversitesi müzesinde sergileniyor; araçtan bir replika da sonradan yapılmış ve belgelenmiştir.
Thomas Davenport: Demirci Atölyesinden Dairesel Raylı Elektrikli Araç

Üçüncü öncü hiçbir üniversiteye bağlı değildi. Thomas Davenport (9 Temmuz 1802 – 6 Temmuz 1851), Vermont'un Brandon kasabasında çalışan bir demirciydi. Eşi Emily ile birlikte 1834'te Amerika'nın ilk doğru akım elektrik motorunu yaptı ve aynı yıl bu motoru, gücünü ray üzerinden alan bir model elektrikli aracı çalıştırmak için kullandı. Araç, çapı yaklaşık 4 feet (1,2 m) olan dairesel bir ray üzerinde dönüyordu; bu, kayıtlara geçen ilk elektrikli demiryolu örneğidir.
Davenport'ın işi Avrupa'daki muadillerinden farklı bir yolla mühürlandı: icadını 25 Şubat 1837'de patentletti. Motoru daha sonra tramvayların elektrifikasyonuna zemin hazırladı ve Davenport, elektrikli tramvay fikrini açıkça hedefliyordu. İlginç bir tarihsel yankı olarak, bir demircinin bu başarısı o kadar unutulmuştu ki bir gazete tam 80 yıl sonra, 1921'de, Vermontlu demircinin çalışan bir elektrikli demiryolu modelini tamamladığını hatırlatan bir yazı yayımlayacaktı. Patent alması, Davenport'ın çalışmasının Jedlik'in aksine kendi ülkesinde kayda geçmesini sağladı - yine de elektrikli taşıtın ortak hafızasına ancak yüzyıl sonra geri döndü.
Öncülerin Karşılaştırması: Üç Ülke, Üç Yaklaşım
| Öncü | Yıl | Yer | Çalışma | Ölçek |
|---|---|---|---|---|
| Ányos Jedlik | 1828 | Győr | Kendi DC motoruyla model araba | Model |
| Thomas Davenport | 1834 | Brandon, Vermont | 1,2 m dairesel raylı elektrikli araç | Model, 1837'de patentli |
| Stratingh ve Becker | 1835 | Groningen | Birincil pillerle yürüyen elektrikli taşıt | Küçük ölçek |
Bu üç satırı yan yana koymak bir öncelik tartışmasını da netleştiriyor. Jedlik en erken motoru ve model aracı yaptı; Davenport Amerika kıtasındaki ilk DC motoru ve kayda geçen ilk elektrikli demiryolu denemesini üretti; Stratingh ve Becker ise kendi pilleriyle yürüyen, muhtemelen ilk gerçek elektrikli taşıtı ortaya koydu. İddialar çelişmiyor - farklı tanımlara, farklı önceliklere işaret ediyorlar. Bu arada isimlendirme listesi bununla sınırlı değil: İskoç Robert Anderson'a ait olduğu söylenen kaba bir elektrikli araba da öne sürülüyor, ancak tarihi kaynaklar arasında 1832–1839 aralığında belirsiz biçimde değişiyor; Hollandalı Robert Davidson ise 1837 model lokomotifi ve 1842 tarihli Galvani adlı lokomotifiyle aynı dönemin dördüncü önemli figürü.
Her Şeyi Durduran Sorun: Taşınabilir Pil Neden Gecikti?
Üç öncünün taşıtlarının ortak zaafı, dönemsel bir teknoloji eşiğiydi: kullanılabilir şarj edilebilir batarya henüz yoktu ve ancak 1859'da ortaya çıkacaktı. Dönemin pilleri hem büyük hem ağırdı, kapasiteleri çok sınırlıydı ve menzili kısıtlıyordu. Suyun ne kadar sıcak olduğunu en iyi gösteren veri, Davidson'ın 1842 tarihli Galvani lokomotifinden geliyor: bataryadaki çinko tüketimi, aynı enerjiyi ateş kutusunda kömür yakarak elde etmekten yaklaşık kırk kat daha pahalıya geliyordu. Bu denge altında bataryalı lokomotif ekonomik değildi - hatta buharlı mühendislerin rekabet kaygısı, Galvani'nin barınağında parçalanmasıyla sonuçlandı.
Sorun tekil bir icatla çözülecek bir sorun da değildi. Thomas Edison bile ağır ve hantal kurşun-asit bataryalara alternatif geliştirmeye çalıştı ve başaramadı; bu başarısızlık, kendi elektrikli otomobil projesinin sürekli ertelenmesine yol açtı. Yüzyılın başında üretime giren elektrikli otomobiller, şarjlar arasında sınırlı mesafe giden, bakım isteyen, çabuk aşınan bataryalarla ve yedek enerji taşımanın pratik olmayışıyla mücadele edecekti - yani ilk elektrikli otomobiller neden başarısız oldu sorusunun cevabı, motorun değil, enerji depolamanın yüz yıllık gecikmesinde yatar.
Fikri Miras: Modern Elektrikli Otomobile Uzanan Çizgi
1828–1835 arasındaki üç denemenin hepsi model ölçeğindeydi ve hiçbiri bir yolcu taşımadı. Finansal olarak yaşayabilir elektrikli traksiyon ancak 1860'larda dinamonun icat edilip mükemmelleştirilmesiyle mümkün oldu - yani hikâyenin ilk yarısı motorun, ikinci yarısı depolamanın hikâyesidir. Jedlik'in stator-rotor-komütatör üçlüsü bugün hâlâ her DC motorun şeması; Davenport'ın 1837 patentli motoru tramvay elektrifikasyonunun fikirsel atası; Stratingh ve Becker'ın aracı ise taşıt olarak elektrik yolculuğunun ilk adımı.
İlk elektrikli araba kimin elinden çıktı sorusunun dürüst cevabı şudur: Motoru Jedlik, ABD'deki ilk uygulamayı Davenport, taşıt formunu Stratingh ve Becker üretti - ve üçünü de bugünkü anlamına kavuşturan, modern elektrikli otomobili mümkün kılan temel ders, taşınabilir güç depolama olmadan taşıt olmazdı. Bu ders, lityum-iyon çağının elektrikli otomobillerinde de aynı şekilde geçerli; sadece pil kimyası değişti, denklemin kurgusu değişmedi.
Kaynaklar
- Ányos Jedlik - Wikipedia
- History of the electric vehicle - Wikipedia
- Thomas Davenport (inventor) - Wikipedia
- Thomas Davenport | Britannica
- Thomas Davenport - Edison Tech Center
- The world's first electric car | University Museum Groningen
- History of Electric Vehicles II - ElectricVehiclesNews.com
- First Electric Car Ran 80 Years Ago - NYT Archive (1921)
- When Was the First Electric Car Made? - Historyhit
- The lost history of the electric car - The Guardian (2021)