Jedlikdən Davenporta Elektrikli Avtomobilin İnkları

Elektrikli avtomobilin doğum şəhadətnaməsi əksər insanların sandığı kimi Los-Ancelesdə və ya Detroitta yox, bir Macar qrammatika məktəbinin fizika sinfində, bir Niderland universitetinin laboratoriyasında və Vermont dəmirçi emalatxanasında imzalandı. 1828 ilə 1835 arasındakı yeddi illik bu qısa dövrdə üç fərqli adam, bir-birlərindən xəbərsiz olaraq eyni suala cavab axtardı: Elektrik bir nəqliyyat vasitəsini hərəkət etdirə bilərmi? Sualın cavabı bəli idi - amma bu ilk cəhdlərin hamısı model miqyasında qaldı və hamısını dayandıran şey mühərrik yox, batareya oldu. İlk elektrikli avtomobil kimin əlindən çıxdı sualının dəqiq cavabının olmamasının səbəbi də məhz bu üç cəhdin bir-birindən çox fərqli xarakterə malik olmasıdır.
Ányos Jedlik və 1828 Modeli: Üç Komponentli İlk DC Mühərrik
Ányos Jedlik 11 yanvar 1800-cü ildə Szimődə anadan olub və həyatının böyük hissəsini Benedikt rahibi və fizika müəllimi kimi keçirib. Hans Christian Ørstedin 1820-ci ildə elektrik cərəyanı ilə maqnitlik arasındakı əlaqəni göstərməsi onu elektromaqnit fırlanma hərəkəti probleminə yönləndirdi. 1827-ci ildə Győrdəki qrammatika məktəbində elektromaqnit fırlanan cihazlarla təcrübə etməyə başladı və 1828-ci ildə bu gün bir doğru cərəyan mühərrikinin tərifinə daxil olan üç əsas komponenti - stator, rotor və kommutator - tək gövdədə birləşdirən ilk cihazı nümayiş etdirdi. Prototipdə həm sabit, həm də fırlanan hissələr elektromaqnit idi; yəni bu, oyuncaq deyil, müasir DC mühərrikinin tam sxemi idi.
Jedlik bu mühərrikdən istifadə edərək kiçik bir model avtomobil və model lokomotiv işlətdi. Elektrikli nəqliyyat vasitəsinin tarixçəsi buna görə də çox vaxt 1828-ci ildən başlanır. Yenə də üzərində dayanılmalı olan bir qeyri-müəyyənlik var: Jedlik ixtirasını illər sonra elan etdi, dəftərlərindəki qeydlər real tarixin 1827 sonu ilə 1828 əvvəli arasında dəyişməsini mümkün edir. Qeyd dəftərində mühərriki, elektromaqnit cərəyanı daşıyan bir telin oxşar bir elektromaqnit ətrafında davamlı fırlanması kimi təsvir edirdi - mühəndis baxışı ilə baxıldıqda bu, fırlanan elektrik maşınının mahiyyətini tək cümlədə əks etdirən təsirli bir xülasədir.
Jedlikin prioritetinin unudulmasının səbəbi də texniki deyil, bürokratik idi. Öz işini kifayət qədər erkən dərc etdirmədi; dinamo üçün əsas olan öz-oyanma prinsipini təxminən 1861-ci ildə formalaşdırmasına baxmayaraq, eyni prinsipi Siemens və Wheatstone-dan altı il sonra bildirdiyi üçün dinamonun ixtirası Siemens adı ilə tarixə düşdü. Bu gün Budapeştdəki Tətbiqi Sənətlər Muzeyində saxlanan 1828 tarixli elektromühərrik və istifadə təlimatı hələ də mükəmməl işləyir - bu, prototipin mühəndislik yetkinliyinin ən dolğun sübutudur.
Diqqət Çəkən Məqamlar
- 1828: Jedlik stator, rotor və kommutator ehtiva edən ilk DC mühərriki nümayiş etdirdi və onunla model avtomobil işlətdi.
- 1835: Stratingh və Becker Qroningendə ilkin batareyalarla hərəkət edən kiçik miqyaslı elektrikli avtomobili hazırladı.
- 1834: Vermontlu dəmirçi Thomas Davenport Amerikanın ilk DC mühərrikini 1,2 m diametrindəki dairəvi relsli model vasitədə istifadə etdi.
- Şarj oluna bilən batareya isə yalnız 1859da ortaya çıxdı; hər üç öncünün nəqliyat vasitəsi də ilkin batareyalarla məhdud idi.
Stratingh və Becker: Groningen'də İlk Həqiqi Elektrikli Nəqliyyat Vasitəsi
Sibrandus Stratingh (1785-1841) Groningen Universitetində kimya və texnologiya professoru idi və elektrikdən əvvəl buxarla maraqlanırdı; 1834-cü il tarixli sınaqlarından biri buxarlı avtomobilini Groningen küçələrində sürmək qədər cəsarətli bir imtahan idi. Buxarın nəqliyyat vasitəsində istifadəsindəki çətinliklər onu alternativ axtarışına itələdi və alət ustası köməkçisi Christopher Becker ilə birlikdə 1835-ci ildə batareya hüceyrələri ilə işləyən kiçik ölçülü elektrikli avtomobil hazırladı. Michael Faraday'ın işlədiyi elektromaqnit prinsiplərindən istifadə edən bu vasitə, model ölçüsündə olsa da, təkərləri üzərində öz gücü ilə hərəkət edən ilk elektrikli nəqliyyat vasitəsi hesab edilir.
Təfsilata inmək tarixi incəldir: bəzi mənbələr bu avtomobili 1836-cı ilə tarixləndirir, lakin əsas qəbul 1835-ci ildir. Daha vacibi, vasitənin enerji mənbəyi idi. Stratingh və Becker'ın avtomobili ilkin hüceyrələrlə - yəni doldurula bilməyən, tükənəndə atılan batareyalarla - işləyirdi. Vasitə hərəkət edirdi, lakin enerji saxlama problemi əvvəldən həllsiz idi və Stratingh bu tədqiqatı irəli apara bilmədi: 15 fevral 1841-ci ildə vəfat etdi. Orijinal vasitə bu gün Groningen Universitetinin muzeyində sərgilənir; vasitənin bir replikası da sonradan hazırlanmış və sənədləşdirilmişdir.
Thomas Davenport: Dəmirçi Emalatxanasından Dairəvi Raylı Elektrikli Vasitə

Üçüncü öncü heç bir universitetə bağlı deyildi. Thomas Davenport (9 iyul 1802 - 6 iyul 1851), Vermont'un Brandon qəsəbəsində işləyən bir dəmirçi idi. Həyat yoldaşı Emily ilə birlikdə 1834-cü ildə Amerikanın ilk düz cərəyan elektrik mühərrikini hazırladı və həmin il bu mühərriki, gücünü relsdən alan model elektrikli vasitəni işə salmaq üçün istifadə etdi. Vasitə, diametri təxminən 4 fut (1,2 m) olan dairəvi bir rels üzərində dönürdü; bu, qeydlərə keçən ilk elektrikli dəmir yolu nümunəsidir.
Davenport'ın işi Avropadakı həmkarlarından fərqli bir yolla möhürləndi: ixtirasını 25 fevral 1837'də patentləşdirdi. Mühərriki daha sonra tramvayların elektrifikasiyasına zəmin hazırladı və Davenport elektrikli tramvay fikrini açıq şəkildə hədəfləyirdi. Maraqlı bir tarixi əks-səda olaraq, bir dəmirçinin bu uğuru o qədər unudulmuşdu ki, bir qəzet tam 80 il sonra, 1921-ci ildə, Vermontlu dəmirçinin işlək bir elektrikli dəmir yolu modelini tamamladığını xatırladan bir yazı dərc edəcəkdi. Patent alması, Davenport'ın işinin Jedlik'dən fərqli olaraq öz ölkəsində qeydə alınmasını təmin etdi - yenə də elektrikli vasitənin ortaq yaddaşına however yalnız əsrdən sonra qayıtdı.
Öncülərin Müqayisəsi: Üç Ölkə, Üç Yanaşma
| Öncü | İl | Yer | İşləmə | Ölçek |
|---|---|---|---|---|
| Ányos Jedlik | 1828 | Győr | Öz DC mühərriki ilə model avtomobil | Model |
| Thomas Davenport | 1834 | Brandon, Vermont | 1,2 m dairəvi raylı elektrikli vasitə | Model, 1837-ci ildə patentli |
| Stratingh və Becker | 1835 | Groningen | İlkin batareyalarla hərəkət edən elektrikli vasitə | Kiçik ölçek |
Bu üç sətri yan-yana qoymaq prioritetlər müzakirəsini də aydınlaşdırır. Jedlik ən erkən motoru və model aləti düzəltdi; Davenport Amerika qitəsindəki ilk DC motoru və tarixə düşən ilk elektrik dəmir yolu cəhdini istehsal etdi; Stratingh və Becker isə öz batareyaları ilə hərəkət edən, ehtimal ki, ilk həqiqi elektrik nəqliyyat vasitəsini meydana gətirdi. İddialar ziddiyyət təşkil etmir - fərqli təriflərə, fərqli prioritetlərə işarə edirlər. Bu arada adlandırma siyahısı bununla məhdudlaşmır: Şotlandiyalı Robert Andersona məxsus olduğu söylənən kobud bir elektrik avtomobili də irəli sürülür, lakin tarixi mənbələr arasında 1832-1839 aralığında qeyri-müəyyən şəkildə dəyişir; Hollandiyalı Robert Davidson isə 1837 model lokomotivi və 1842 tarixli Galvani adlı lokomotivi ilə aynı dövrün dördüncü mühüm fiqurudur.
Hər Şeyi Dayandıran Problem: Daşına bilən Batareya Niyə Gecikdi?
Üç öncünün nəqliyyat vasitələrinin ortaq zəifi, dövrün bir texnologiya həddi idi: istifadəyə yararlı şarj olunan batareya hələ yox idi və yalnız 1859-da meydana çıxacaqdı. Dövrün batareyaları həm böyük, həm ağır idi, tutumları çox məhdud idi və məsafəni məhdudlaşdırırdı. Suyun nə qədər isti olduğunu ən yaxşı göstərən məlumat, Davidsonın 1842 tarixli Galvani lokomotivindən gəlir: batareyadakı sink sərfi, eyni enerjini ocaqda kömür yandıraraq əldə etməkdən təxminən qıat dəfə baha başa gəlirdi. Bu tarazlıq altında batareyalı lokomotiv iqtisadi deyildi - hətta buxar mühəndislərinin rəqabət narahatlığı, Galvani-nin sığınacağında parçalanması ilə nəticələndi.
Problem tək bir ixtira ilə həll olunacaq problem də deyildi. Thomas Edison belə ağır və həcmli qurğuşun-turşu batareyalarına alternativ inkişaf etdirməyə çalışdı və uğursuz oldu; bu uğursuzluq, öz elektrik avtomobili layihəsinin daim təxirə salınmasına səbəb oldu. Əsrin əvvəlində istehsala girən elektrik avtomobilləri, şarjlar arasında məhdud məsafə gedən, baxım tələb edən, tez köhnələn batareyalarla və ehtiyat enerji daşımanın praktik olmaması ilə mübarizə aparacaqdı - yəni ilk elektrik avtomobilləri niyə uğursuz oldu sualının cavabı, motorun deyil, enerji saxlamanın əsrlik gecikməsində yatır.
Fikri İrs: Müasir Elektrik Avtomobilinə Uzanan Xətt
1828-1835 arasındaki üç cəhdin hamısı model miqyasında idi və heç biri sərnişin dağımadı. Maliyyə baxımından yaşa bilən elektrik traksiyonu yalnız 1860-cı illərdə dinamonun ixtira edilib mükəmməlləşdirilməsi ilə mümkün oldu - yəni hekayənin ilk yarısı motorun, ikinci yarısı saxlamanın hekayəsidir. Jedlikin stator-rotor-kommutator üçlüsü bu gün də hər DC motorun sxemidir; Davenportın 1837 patentli motoru tramvay elektrifikasiyasının fikri əcdadı; Stratingh və Beckerın aləti isə nəqliyyat vasitəsi kimi elektrik səyahətinin ilk addımıdır.
İlk elektrik avtomobili kimin əlindən çıxdı sualının dürüst cavabı budur: Motoru Jedlik, ABŞ-dakı ilk tətbiqi Davenport, nəqliyyat formasını Stratingh və Becker istehsal etdi - və üçünü də bugünkü mənaya yaxınlaşdıran, müasir elektrikli avtomobili mümkün edən əsas dərs, daşına bilən enerji saxlanması olmadan nəqliyyat vasitəsi olmazdı. Bu dərs, litium-ion dövrünün elektrikli avtomobillərində də eyni şəkildə keçərlidir; yalnız batareya kimyası dəyişdi, düsturun quruluşu dəyişmədi.
Mənbələr
- Ányos Jedlik - Wikipedia
- Elektrikli avtomobilin tarixi - Wikipedia
- Thomas Davenport (ixtiraçı) - Wikipedia
- Thomas Davenport | Britannica
- Thomas Davenport - Edison Tech Center
- Dünyanın ilk elektrikli avtomobili | University Museum Groningen
- Elektrikli avtomobillərin tarixi II - ElectricVehiclesNews.com
- İlk elektrikli avtomobil 80 il əvvəl işləmişdir - NYT arxivi (1921)
- İlk elektrikli avtomobil nə vaxt hazırlanıb? - Historyhit
- Elektrikli avtomobilin itirilmiş tarixi - The Guardian (2021)