William Morrison və ABŞ-ın ilk elektrikli avtomobili

Des Moines şəhərində bir zərgər dükanının zirzəmisində, kimsənin diqqətini çəkməyən bir kimyaçı səssizcə batareya təcrübələri aparırdı. William Morrison-un məqsədi avtomobil istehsal etmək deyildi; əlindəki batareyanın nə qədər güc daşıya bildiyini göstərmək istəyirdi. Nəticə, Amerika avtomobil tarixinin ən səssiz, lakin ən davamlı dönüm nöqtələrindən biri oldu: ABD-də uğurla işləyən ilk elektrikli avtomobil.
Batareyaçı Kimyaçı: William Morrison Kim İdi?
Morrison təxminən 1850-ci illər ətrafında Şotlandiyada doğuldu və Şotlandiya universitetində təhsil aldı. Peşəsi kimyaçılıq idi, amma əsl həvəsi elektrik idi; xüsusilə batareyalar üzərində işləməyi sevirdi. 1880-ci ildə Iowa-nın Des Moines şəhərinə köçdü. Tanışları onu hündür boylu, enli, təmiz bəyazılmış və qara saçlı bir adam kimi xatırlayırdı; vegan idi, az danışır və tək işləməyi üstün tuturdu.
Des Moines-dəki emalatxanası, Fifth Avenue-da Locust Street ilə Grand Avenue arasında yerləşən Lumbard Jewelry adlı zərgər dükanının zirzəmisi idi. Burada zərgərlər Marquardt və Lumbard-ın maliyyə dəstəyi ilə təcrübələrini davam etdirdi. L. Schmidt ilə birlikdə inkişaf etdirdiyi yeni istehsal üsulu, batareya plitələrini izolyasiya edərək qısaqapanmanın qarşısını alırdı; bu, daha yüngül və daha güclü bir batareya demək idi. Müasir baxış bucağından baxıldığında Morrison-un əsl ixtirasının nəqliyyat vasitəsi deyil, batareya olduğunu rahatlıqla söyləmək olar.
Əsas Faktlar
- William Morrison-un elektrikli nəqliyyat vasitəsi 1890-1891 illəri ətrafında Iowa-nın Des Moines şəhərində işlədildi və ABD-dəki ilk uğurlu elektrikli nəqliyyat vasitəsi hesab olunur.
- İki tonluq nəqliyyat vasitəsi 24 batareya hüceyrəsi (48 volt, 112 amper-saat) və 4 AP gücündə bir mühərriklə işləyirdi.
- Maksimal sürəti 14-20 mph (təxminən 23-32 km/s) aralığında idi və hər 50 milə doldurma tələb edirdi.
- 11 Avqust 1892-da Chicago küçələrində dolaşan ilk avtomobil oldu.
- 1893 Chicago Dünya Sərgisində böyük maraq topladı və Amerika elektrikli avtomobil bazarının yaranmasını stimullaşdırdı.
ABD-nin İlk Elektrikli Avtomobili Necə Yaranıb?
İlk cəhd 1887-ci ilə gedib çıxır. Morrison, Des Moines Buggy Company istehsalı olan bir faytona öz saxlama batareyalarını və sağ arxa təkəri hərəkət etdirən bir elektrik mühərrikini quraşdırdı. Nəqliyyat vasitəsi böyük bir uğur olmadı, amma Iowa State Register-da xəbər oldu və ardından Associated Press vasitəsilə ölkəyə yayıldı. Morrison beləcə ilk dəfə ictimaiyyətin diqqətini çəkdi.
Əsl uğurlu versiya 1890-cı ildə, bəzi mənbələrdə 1891 kimi qeyd olunan tarixlərdə yola çıxdı. ABD Enerji Nazirliyi və Konqres Kitabxanası bu nəqliyyat vasitəsini ABD-dəki ilk uğurlu və praktik elektrikli nəqliyyat vasitəsi kimi təsvir edir; iki qurum 1891 tarixini göstərir, Iowa mənbəli hekayələr isə 1890-ı işarə edir. Bir illik bu fərq böyük ehtimalla inkişaf prosesinin mərhələli irəliləməsindən qaynaqlanır: nəqliyyat vasitəsi tək bir gündə deyil, bir neçə mövsümlük sınaqlarla yetkinləşdi.
Texniki Məlumatlarla Morrison Nəqliyyat Vasitəsi
Rəqəmlərə baxıldığında nəqliyyat vasitəsi, 1890 standartına görə təsir edicidir; müasir ölçülərlə isə son dərəcə təvazökar. Baş mühendis gözü ilə desək: Morrisonın uğuru sürət deyil, elektrikli ötürmə sistemini real yol avtomobilində etibarlı şəkildə işlədə bilməsi idi.
| Xüsusiyyət | Dəyər |
|---|---|
| Motor gücü | 4 AÇ |
| Çəkiş | Ön |
| Maksimal sürət | 14-20 mph (~23-32 km/s) |
| Akumulyator | 24 hücre, 48 volt, 102 amper-saat |
| Şarj aralığı | Hər 50 milədən bir (~80 km) |
| Təkərlər | Polad örtüklü taxta |
| Çəki | Təxminən 2 ton |
Sənədlərdə sürət barədə iki rəqəm dolaşır: 14 mph və 20 mph. Bu fərq böyük ehtimalla fərqli sınaq şəraitini və ya fərqli ölçmə anlarını əks etdirir; dəqiq olan budur ki, avtomobil o dövrün şəhər hərəkətində funksional bir sürətlə hərəkət edə bilirdi. Sərnişin tutumunda da oxşar yayılma var: altı nəfərlik düzən ən etibarlı şəkildə sənədləşdirilib, üç sıra oturacaqda on iki sərnişinə qədər çatan hekayələr isə fərqli konfiqurasiya və ya şişirdilmiş anlardan ibarət ola bilər. Akumulyatorlar oturacaqların altına yerləşdirilmişdi və hər 50 milədən bir şarj edilməli idi; şəhərdaxili istifadə üçün məqbul, uzun yol üçün isə məhdudlaşdırıcı bir dəyər.
1893 Çikaqo Ümumdunya Sərgisi: Elektrikli avtomobilin səhnəyə çıxışı

Morrisonın avtomobili 11 avqust 1892-ci ildə Çikaqo küçələrində dolaşan ilk avtomobil kimi tarixə düşdü; şəhər hələ mühərrikli nəqliyyatla tanış olmamışdı. Əsl partlayış isə 1893 World's Columbian Exhibition, yəni Çikaqo Ümumdunya Sərgisində gəldi. Sərgiyə izdiham toplayan avtomobil dövrün mətbuatında bir hadisə kimi təqdim edildi.
Burada mühəndislik ilə marketinq arasındakı klassik gərginlik də üzə çıxdı. Sərgi gəzintisində məsafənin 50 mil olduğu barədə şaiyə yayıldı; əslində qət edilə bilən məsafə isə 13 mil ətrafında idi. Bu fərq belə o dövrün şəraitində dağıdıcı deyildi: elektrik o illərdə təmiz, səssiz və istifadəsi asan yeganə mühərrikli nəqliyyat texnologiyasını təmsil edirdi. Egzoz qoxusu yox idi, sürət qutusu yox idi, əl krankının geri təpmə riski də yox idi.
Sərgidən sonra isə maraqlı bir sükut dövrü başladı. Morrison öz ifadəsi ilə deyil, amma öz məqsədi ilə ölçüldükdə vəzifəsini tamamlamışdı; akumulyatorunun gücünü sübut etmiş, avtomobil istehsalı iddiasına heç vaxt qarışmamışdı. Ticarəti inkişafın atəşini başqası yandıracaqdı.
A.L. Ryker və Amerika elektrikli bazarının doğuşu
Morrisonın avtomobilinin təsiri birbaşa rəqəmlərlə deyil, ilhamla ölçülür. Andrew L. Riker bu zəncirin ilk halqalarından biridir. Hələ gənclik illərində, 1880-ci illərin ortalarında üçtəkərli elektrikli trik hazırladı və qurdu; ilk avtomobili 1887-ci ildə ingilis Coventry triki əsasında qarşımıza çıxır. 1888-ci ildə Bruklin-də Riker Electric Motor Company-ni qurdu və 1894-cü ildə iki Remington velosipedini şassi kimi istifadə etdi.
Henri Ford Muzeyi kolleksiyasındakı 1896-cı il Riker Elektrikli Trik Bruklin-də qurulmuşdu və arxa təkəri sürən 40 volt, 1 at gücündə elektrik mühərriki daşıyırdı. Rikerin yüksəlişi burada dayanmadı: 1898-ci ildə qurulan Riker Electric Vehicle Company-nin beş tonluq elektrik yük maşınları 1900-cü illərin əvvəllərində Nyu-York küçələrində idi. Riker sonradan Locomobile Company-nin sədr müavinliyinə də gətirildi. Qısacası Morrison-ın zirzəmi təcrübəsindən on il ərzində elektrikli nəqliyyat vasitələrinin real bir sənaye ekosistemi doğuldu.
Elektrik Niyə Uduzdu, Niyə Bu Gün Geri Qayıtdı?
1900-cü il ətrafında ABŞ-dakı vasitələrin təqribən %28-38-i elektrikli idi; ölçütə görə hər üç avtomobildən biri. Woodrow Wilson belə mühafizəçiləri ilə birlikdə elektrikli vasitədən istifadə edirdi. Elektrikli vasitələr səssiz, idarəetməsi asan və iyiyyətli çirkləndirici yaymırdı; bu üstünlüklər xüsusilə şəhər istifadəçilərində qarşılıq tapırdı.
Tənlik isə bir neçə paralel inkişafla dəyişdi:
- 1912: Charles Kettering-in elektrikli marş motoru Cadillac-da təqdim edildi və əl ilə qurulan, geri zərbə vura bilən krankın təhlükəsini aradan qaldırdı.
- 1912: Həmin il ABŞ-də təqribən 30.000 elektrikli avtomobil satıldı; bazar zirvədə idi, amma yüksəliş yavaşladı.
- 1914: Henry Ford-un Model T hərəkətli yığım xətti istehsalı qəti şəkildə içyanma motoruna yönəltdi.
- 1920-1935: Daha yaxşı yollar və Teksasda tapılan ucuz xam neft benzinli vasitələrin məsafə və sürət üstünlüyünü daimiləşdirdi.
Elektrikli tərəfin strukturlaşdırılmış problemləri də var idi. Qurğuşun-turşu batareyaların enerji sıxlığı aşağı idi; soyuğa həssas idi və yük altında gərginliyi düşürdü. Elektrikli vasitələr benzinlilərin təqribən iki qatı bahalı idi və lüks istehlak malları sayılırdı. Studebaker 1912-ci ildə elektrikli istehsalını dayandırdı; satışlar 1914-cü il zirvəsindən sonra düşüşə keçdi. Sonrakı əsr isə yalnız bir istisna ilə boş deyildi: GM, 1990-cı illərdə EV1 ilə böyük bir istehsalçının ilk müasir seriya istehsalı elektrikli avtomobilini yaratdı; vasitə ictimaiyyətə satılmadı, üç illik icarə proqramı ilə verildi və 2003-cü ildə proqram ləğv ediləndə demək olar ki, bütün nümunələr məhv edildi. Lityum-ion inqilabı isə təhvilin qarşısını aldı: Tesla Roadster, noutbuklarda istifadə edilən standart 18650 formatında 6.831 hüceyrəli tək bir batareya paketi ilə yüksək performanslı elektrikli avtomobilin iqtisadi və texniki cəhətdən yerinə yetirilə bilən olduğunu göstərdi.
Bəs ABŞ-nin İlk Elektrikli Avtomobili Tam Olaraq Nə Vaxt və Kim Tərəfindən Hazırlandı?
Qısa və birbaşa cavab budur: Şotlandiyalı kimyaçı William Morrison, Des Moines, Ayova-da inkişaf etdirdiyi elektrikli avtomobilini 1890 -cı ildə, bir hissəsi 1891-ə uzanan bir prosesdə işlək vəziyyətə gətirdi. İlk fayton cəhdi 1887-ci ildə edilib, uğurlu versiya isə ABŞ Enerji Nazirliyi və Konqres Kitabxanası tərəfindən ABŞ-dəki ilk praktik elektrikli vasitə kimi qəbul edilir.
Bu vasitənin daimi əhəmiyyəti texniki göstəricilərində deyil, açdığı yoldadır. Morrison batareyasını sübut etmək üçün bir avtomobil yaratdı; onu izləyən nəsil Riker-lər, Baker-lər və Detroit Electric-lər bu sübutu bir sənayeyə çevirdi. Yüz otuz illik elektrik-benzin dövrünün tamamı, zərgərlik dükanının zirzəmisindəki batareya lövhələrindən başlayır.
Mənbələr
- Elektrikləşdirici Iowa'lının: batareya texnologiyası və avtomobillərin pioneri Uilyam Morrison - Iowa History Journal
- Elektrikli avtomobilin tarixi - ABŞ Energetika Departamenti
- Amerikada ilk elektrikli avtomobillər (1891-1922) - Konqres Kitabxanası, Chronicling America
- Iowa salnamələri (K. McClellan) - Ayova Universiteti Nəşriyyatı
- İlk elektrikli avtomobil: EV-nin 1830-dan bu günə qısa tarixi - Car and Driver
- 1896 Riker elektrikli üçtəkərli - The Henry Ford
- Riker elektrikli avtomobili, təxminən 1900 - Smithsonian
- Miflərin dağıdılması: GM EV1 haqqında həqiqət - Hagerty
- Tesla Roadster batareya sistemi - G. Berdichevsky və b., Stanford
- Elektrikli avtomobilin tarixi - Wikipedia