Henney Kilowatt: Renault Dauphine'dən Doğulan Elektrikli

1959-cu ilin payızında, hələ heç kim danışmırdı, amma bir avtomobil səssizcə yola çıxırdı: motor səsi yox, egzoz yox, benzin pompası da yox. Karkası bir Renault Dauphine-in qalıplarından çıxır, ürüyü isə on səkkiz ədəd qurğuşun-turşu batareyası və 7 at gücündə bir düz cərəyan motoru idi. Adı Henney Kilowatt idi və lithium-ion inqilabından tam yarım əsr əvvəl, seri istehsal elektrikli avtomobil ideyasına edilən ən ciddi cəhdlərdən biri idi. Bəs bir karoseriya firması ilə fransız bir alt seqment avtomobili bu layihədə necə görüşdü və hekayə niyə yalnız üç model ili davam etdi?
Bir Karoseriya Ustasından Elektrikli Avtomobil Layihəsi: Henney Kimin Əsəridir?

Henney Kilowatt-ın hekayəsi avtomobil dünyasının ən gözlənilməz aktyorlarından birilə başlayır. Henney Motor Company 1868-ci ildən bəri xüsusi karoseriya istehsalı ilə məşğul idi; Packard və Ford ilə əlaqələri ilə tanınan bu firma, illər ərzində minlərlə limuzin, təcili yardım və cənazə avtomobili istehsal etmişdi. Yəni elektrikli bir xalq avtomobili inkişaf etdirmək, bu emalatxananın klassik iş tərifindən xeyli kənarda bir xəyal idi.
Layihənin əsl itələyici qüvvəsi isə Henney-nin üstündəki dam idi: National Union Electric Company. Bu qrup Emerson Radio, Henney Motor Company və Eureka Williams-ı əhatə edirdi və kritik bir detal olaraq Exide batareyalarının da istehsalçısı idi. Layihənin memarı, National Union Electric və Eureka Williams prezidenti C. Russell Feldmann idi; məqsəd, Amerika avtomobil ocağını fosil yanacaqlardan qurğuşun-turşu batareyalarına yönəltmək idi. Exide tərəfində Morrison McMullan Jr. layihənin içində idi.
Texniki kadro da təsadüfi deyil. Ötürmə sistemi, Caltech-li elektrik mühəndisi Victor Wouk-un məsləhətçiliyi ilə inkişaf etdirildi. Wouk, sonrakı illərdə hibrid avtomobillərin qabaqcıllarından biri kimi xatırlanacaq bir ad idi; Caltech prezidenti Lee DuBridge-i də layihəyə daxil etdi. Sürət idarəedicisini Wouk dizayn etdi və istehsalını Curtis Instruments üzərinə götürdü. Elektrik sisteminin dizaynı və istehsalı isə Bloomington, Illinois mərkəzli, elektrik süpürgəsi istehsalçısı Eureka Williams-ın işi idi.
Niyə Renault Dauphine? Şassinin Səyahəti
Layihənin ən praktik qərarı, karkas və şassini sıfırdan inkişaf etdirmək əvəzinə hazır bir həll seçmək oldu. Seçim, kiçik, yüngül və iqtisadi bir fransız avtomobili olan Renault Dauphine-ə düşdü. Henney, Dauphine-ləri motoru, yanacaq çəni və radiatoru olmadan satın aldı; şassi, Renault-dan satın alınan qalıp və hissələrlə Henney Coachworks emalatxanalarında yenidən quruldu.
Nəticə, xaricdən baxanda adi bir Dauphine kimi görünən, amma kapotunun altında tamamilə başqa bir dünya daşıyan bir avtomobil idi. Batareyalar ön və arxa bölmələr arasında paylanmışdı və avtomobilə təxminən 363 kq əlavə ağırlık yükləyirdi. Şarj üçün qaraj şkafında saxlanan 7,6 metrlik bir uzadıcı kabel və standart bir 120 V rozetka kifayət edirdi; tam dolma 8 saat çəkirdi və idarəetmə panelində sürücüyə voltmetr və ampermetr təqdim olunurdu.
Texniki Məlumatlar: 36 Volt ilə 72 Volt Arasındakı Fərq
Kilowatt iki versiyonda istehsal edildi və onların arasındakı fərq dövrün elektrikli avtomobil mühəndisliyinin bütün sərhədlərini aydın şəkildə ortaya qoyur:
| Xüsusiyyət | 1959 (36 V) | 1960 (72 V) |
|---|---|---|
| Akkumulator qurğusu | 18 ədəd 2 voltluq akkumulator | 12 ədəd 6 voltluq akkumulator |
| Maksimal sürət | 64 km/s | ~96 km/s |
| Məsafə | ~64 km | 97 km-dən çox |
| Çəki | 907 kq | 968 kq |
Hər iki versiyada mühərrik eyni idi: 5,2 kVt (7 a.g.) gücündə General Electric dəyişən cərəyan mühərriki. Ötürücü hissədə üç irəli mexaniki ötürmə qutusu fəaliyyət göstərirdi. Ümumi ölçülər isə belə idi: oxlar arası məsafə 2.261 mm, ümumi uzunluq 3.937 mm.
İdarəetmə hissəsindəki vəziyyət, məşhur rəvayətin bir az önünə keçməyi tələb edir. Kilowatt tez-tez dünyanın ilk tranzistorlu elektrikli avtomobili kimi qeyd olunur; əslində idarəetmə qurğusu rele və diodların kombinasiyasından istifadə edirdi. Dövrün dili ilə desək, bu "solid-state" yanaşmasına yaxın idi və mexaniki müqavimətli sürətə malik klassik həllərdən bir addım öndə idi, amma tam tranzistor idarəetməsi deyildi.
Diqqətçəkən məqamlar
- 1959-cu ildə təqdim edildi; şassi Renault Dauphine qəliblərindən Henney Coachworks-də istehsal edildi
- 36 V versiya 64 km/s, 72 V versiya isə ~96 km/s maksimal sürətə çatırdı
- 72 V sistem bir doldurmayla 97 km-dən çox məsafə təklif edirdi
- Siyahı qiyməti 3.600 $ idi: benzinli Dauphine-dən demək olar iki dəfə baha
- Təxminən 100 ədəd istehsal edildi, yalnız 47 ədədi satıldı
Kilowatt Necə Performans Göstərdi? Benzinli Dauphine ilə Müqayisə
Rəqəmləri yan-yana qoymaq Kilowatt-ın həm nə qədər iddialı, həm də nə qədər məhdud olduğunu eyni anda göstərir. Benzinli Dauphine 27 a.g. gücündə idi və maksimal sürəti 70 mil/saat (təxminən 113 km/s) ətrafında idi. 72 V Kilowatt o sürətə yaxınlaşırdı; 36 V versiya isə şəhdrədən bir az yuxarıda qalırdı. Əsl darboğaz məsafə idi: bir doldurmayla bir saatı aşmayan davamlı istifadə, avtomobili həqiqi mənada gündəlik nəqliyyat vasitəsi olmaqdan çıxarırdı.
Bu mənzərə təsadüfi deyildi. Qurğuşun-turşu akkumulator texnologiyası enerji saxlama tərəfində yarım əsr geridə idi; akkumulator sıçrayışı üçün gözlənilən qırılma hələ gəlməmişdi. Kilowatt-ın mühəndisləri əlçatan kimya ilə edə biləcəklərinin üstünə çıxmağa çalışır və hər voltada, hər kiloqramda sistemin fiziki sərhədinə çırpılırdılar.
İstehsal, Satış və 1961-dəki Son
İstehsal 1959-1960 model illərində baş tutdu və satışlar 1961-ə qədər davam etdi. Ümumi istehsal sayı barədə rəqəmlər kiçik bir aralıqda dəyişir: korporativ qeydlər təxminən 100 ədəd istehsal edildiyini, onlardan 47sinin satıldığını göstərir; bir muzey kolleksiyası isə istehsalı 120 ətrafında hesablayır. Satılanların böyük əksəriyyəti xalqdan çox elektrik şirkətlərinə gedib: 35 ədədin elektrik idarələrinə promosiya və sayğac oxuyucu nəqliyyat vasitəsi kimi satıldığı 1967-ci ildə sənədləşdirilib; onlardan 24-ü 1959 model 36 V, 8-i 1960 model 72 V idi. Xalqa satılan avtomobillərin sayı isə 15-dən aşağı qaldı.
Bəs niyə bitdi? Cavab kommersiyadan çox texnikidir. 72 V sistemi öncəki sistemdən açıq şəkildə üstün olmasına baxmayaraq, Eureka Williams onu nəzərdə tutulan 3.600 $ satış qiymətinə çatacaq qədər ucuz və sürətlə istehsal etməyi bacarmadı. 1961-ci ildə şirkət artıq qurulmuş şassi komponentlərini tamamlamaq ümidi ilə qabaqdan sifariş toplamağa çalışdı; çox az satış oldu və layihə səssizcə rəfdə qaldı.
Qiymət Gerçəyi: Niyə Heç Kim Almaq İstəmədi?
Kilowattın kommersiya uğursuzluğunu anlamaq üçün 1959-cu il Amerika qiymətlərini xatırlamaq kifayətdir. Kilowattın siyahı qiyməti təqribən 3.600 $ idi; bu rəqəm standart benzinli Dauphine-in 1.645 $ olan qiymətinin demək olar iki qatı idi və yeni Oldsmobile-ə yaxınlaşdı. Kabin istilikçisi kimi rezistan belə əlavə olaraq 400 $ idi. Dövrün mətbuatında benzinli yeni avtomobilin təqribən 1.600 dollara satıldığı yazılırdı; yəni Kilowatt alıcısına iki qatını ödəyərək daha yavaş və daha qısa mənzilli bir avtomobil satırdı.
Bu qiymət fərqi batareyanın özündən yox, əl əməyindən gəlirdi. Seriya istehsal iqtisadiyyatına heç vaxt çatılırmadı; hər avtomobil bir emalatxana məhsulu kimi, ədəd başına yüksək maya dəyəri ilə ortaya çıxdı. Elektrikli avtomobilin qarşımıza qoyduğu müasir ikilik, yəni texnologiyaı həqiqətən əlçatan etmək üçün miqyas iqtisadiyyatının şərt olduğunu, Kilowatt 1959-cu ildə artıq göstərirdi.
Sağ Qalanlar və Bugünkü Kolledksiya Dəyəri
Kilowattın bu günə çatan nümunələri son dərəcə azdır. Sənədləşdirilmiş istehsal içindən 4 ilə 8 arasındakı avtomobilin hələ də mövcud olduğu təxmin edilir. Ən dəyərli hissələr, şassi nömrəsi 0001 olan ilk avtomobil və "EXPERIMENTAL" etiketli prototipdir: rəhbərlər onları illərlə saxladı, 2000-ci illərin əvvəlində xüsusi bir ABŞ kolledksiyaçısına satıldı və hər ikisinin kilometrajı 500 milin altında. Ən azı iki sənədli nümunə isə bu gün hələ də dövri olaraq istifadə olunur; Lane Motor Museum kolleksiyasında bir Kilowatt nümayiş etdirilir.
Kolleksiya dəyəri üçün dəqiq bazar rəqəmi vermək çətindir; nadirlik dəqiqdir, lakin likvid əməliyyat tezliyi yoxdur. Müqayisə üçün yeganə istinad benzinli 1959 Dauphine-yə aid klassik avtomobil dəyərləndirmə məlumatlarıdır. Kilowattın dəyərini Dauphine-dən ayıran şey isə tarixi əhəmiyyətidir: elektrikli avtomobilin onlarla il davam edən sükut dövründə istehsal olunmuş, sənədləşdirilmiş və ayda qalmış sayılı nümunələrdən biri olmaq.
Elektrik-Benzin Rəqabətinin Uzun Kölgəsi
Kilowattı anlamaq üçün 1959-cu ildən çox geriye baxmaq lazımdır. Elektrikli avtomobil ideyası 1827-ci ilə, Ányos Jedlikin ilk elektrik mühərrikinə qədər uzanır; ABŞ-da ilk elektrikli avtomobili William Morrison işləyib hazırladı. 1897-ci ildə Pope Manufacturing-in Columbia Motor Carriage-ı Amerikanın ən çox satılan avtomobili idi və elektrikli idi. 1900-cü ildə ABŞ yollarındakı avtomobillərin təqribən üçdə biri elektrikli idi və bir neçə il boyunca benzinlilərin satışını ötdü; əsrin sonuna doğru Amerikan avtomobillərinin təqribən 40 faizi elektrikli idi.
Elektriklinin üstünlükləri o dövrdə də inandırıcı idi: titrəmə yoxdur, qoxu yoxdur, səs-küy yoxdur, kolla əziyyətli marş yoxdur. Benzin daha öncə üstün gəldi, çünki tənlik üçlü idi: 1912-ci il ətrafında elektrikli marş mühərriki benzinlini istifadəsi asan etdi, neft ucuzlaşdı və benzin stansiyası infrastrukturu sürətlə yayıldı. Qiymət fərqi də böyük idi; həmin il benzinli bir avtomobil 650 $, elektrikli bir roadster isə 1.750 $ idi. Sonradan Detroit Electric və Milburn kimi şirkətlər 20. əsrin əvvəlində illik minlərlə avtomobil istehsal etsə də, konsepsiya 1920-lərə doğru modasını itirdi və orta dövr adlandırıla biləcək 1930–1990 aralığında elektrikli avtomobillərə maraq çox aşağı qaldı.
Kilovattdan EV1-ə və Tesla Roadster-a Uzanan Zəncir
Kilovatt öz dövrünün qəribəliyi deyil, uzun bir ara sınaqlar zəncirinin halqası idi. 1990-cı ildə Kaliforniyanın hava çirkliliği qaydaları ilə sürət qazanan proses, 1996–1999 arasında General Motors-un iki nəfərlik EV1 kupesini istehsal etməsilə somutlaşdı: GM 1.117 ədəd istehsal etdi və icarə yolu ilə istifadəçiyə təqdim etdi. Smithsonian-ın ifadəsilə bu, kütləvi bazar üçün nəzərdə tutulmuş ilk müasir elektrikli avtomobil idi; buna baxmayaraq GM, icarə müddəti bitən avtomobillərin yalnız təxminən 40-ını muzeylərə və qurumlara saxlayıb qalanlarını məhv etdi.
Əsl transformasiya batareya kimyası dəyişəndə gəldi. Nissan Altra EV yolda qanuni istifadə oluna bilən ilk lityum-ion batalyalı elektrikli avtomobil oldu; 2006-da təqdim edilən və 2008-də istehsal olunan Tesla Roadster isə lityum-ion hüceyrələrlə istehsal edilən ilk yol-qanuni seriya istehsalı tam elektrikli avtomobil kimi bazara çıxdı. Yarım əsr əvvəl Kilovattın qurğuşun-turşu hüceyrələrinə sıxılan xəyal, bu texnologiya ilə nəhayət miqyaslı məhsula çevrildi; Kilovatt bu gün haqlı olaraq müasir elektrikli avtomobillərin uzaq əcdadı adlandırılır.
Nəticə: Vaxtından Bir Addım Öndə, Yarım əsr Erkən
Henney Kilowatt-ın hekayəsi bir avtomobilin deyil, bir tənliyin hekayəsidir: hazır şassi, ciddi mühəndis heyəti və dövrün ən güclü batareya istehsalçısının istəkləri bir araya gəldi, amma batareya kimyası və istehsal miqyası əskik idi. 96 km/s-dən keçən maksimal sürətilə belə Kilovatt iki qat qiymətə satılacaq qədər baha, bir saatdan az işləmə müddəti ilə də real gündəlik avtomobil ola bilməyəcək qədər məhdud idi.
Buna baxmayaraq bu qısa sınaq boşuna edilmədi. Kilovatt, elektrikli avtomobilin 20. əsrin ortasındakı ara sınaqlar zəncirində, GM EV1 və Tesla Roadster-ın əlavə etdiyi halqaların düz öncəsində dayanan ölçülə bilən bir addımdır. Sualı aydın şəkildə cavablandırmaq lazımdırsa: Henney Kilowatt, Renault Dauphine şassisi üzərində 1959–1961 arasında istehsal edilən, 36 və 72 voltluq qurğuşun-turşu sistemləri ilə 64–97 km məsafə təklif edən, lityum-ion inqilabından yarım əsr əvvəl edilmiş ilk ciddi seriya istehsalı elektrikli avtomobil sınağıdır; uğursuzluğu texnologiyanın deyil, batareya enerji sıxlığının və istehsal iqtisadiyyatının hələ yetkinləşməməsindən qaynaqlandı.
Mənbələr
- Henney Kilowatt
- Çox Erkən Başqa Bir Elektrikli Avtomobil: 1959-cu il Henney Kilowatt
- Renault Dauphine Henney - 1959
- Henney Kilowatt Nə İdi?
- Henney Kilowatt: Tesla Model 3-ün itkin əcdadı
- Elektrikli Avtomobilin Tarixi
- Elektrikli avtomobilin tarixi
- EV1 Elektrikli Avtomobili - Milli Amerika Tarixi Muzeyi
- Tesla Roadster (birinci nəsil)