Henney Kilowatt: Renault Dauphine'den Doğan Elektrikli

1959 yılının sonbaharında, henüz kimse konuşmuyordu ama bir otomobil sessizce yola çıkıyordu: motor sesi yok, egzoz yok, benzin pompası da yok. Gövdesi bir Renault Dauphine'in kalıplarından çıkıyor, kalbi ise on sekiz adet kurşun-asit batarya ve 7 beygir gücünde bir doğru akım motoruydu. Adı Henney Kilowatt'tı ve lityum-iyon devriminden tam yarım asır önce, seri üretim elektrikli otomobil fikrine yapılan en ciddi girişimlerden biriydi. Peki bir karoser firması ile Fransız bir alt segment otomobili bu projede nasıl buluştu ve hikâye neden yalnızca üç model yılı sürdü?
Bir Karoser Ustasından Elektrikli Otomobil Projesi: Henney Kimin Eseri?

Henney Kilowatt'ın hikâyesi, otomotiv dünyasının en beklenmedik aktörlerinden biriyle başlıyor. Henney Motor Company, 1868'den beri özel karoser üretimiyle uğraşıyordu; Packard ve Ford ile bağlarıyla tanınan bu firma, yıllar içinde binlerce limuzin, ambülans ve cenaze aracı üretmişti. Yani elektrikli bir halk otomobili geliştirmek, bu atölyenin klasik iş tanımının epey dışında bir hayaldi.
Projenin asıl itici gücü ise Henney'nin üstündeki çatıydı: National Union Electric Company. Bu grup Emerson Radio, Henney Motor Company ve Eureka Williams'ı kapsıyordu ve kritik bir detay olarak Exide pillerinin de üreticisiydi. Projenin mimarı, National Union Electric ve Eureka Williams başkanı C. Russell Feldmann'dı; amaç, Amerikan otomotiv odağını fosil yakıtlardan kurşun-asit pillere kaydırmaktı. Exide tarafında Morrison McMullan Jr. projenin içindeydi.
Teknik kadro da tesadüf değil. Tahrik sistemi, Caltech'li elektrik mühendisi Victor Wouk'un danışmanlığında geliştirildi. Wouk, sonraki yıllarda hibrit araçların öncülerinden biri olarak anılacak bir isimdi; Caltech başkanı Lee DuBridge'i de projeye dahil etti. Hız kontrolörünü Wouk tasarladı ve üretimini Curtis Instruments üstlendi. Elektrik sisteminin tasarımı ve üretimi ise Bloomington, Illinois merkezli, elektrik süpürgesi üreticisi Eureka Williams'ın işiydi.
Neden Renault Dauphine? Şasinin Yolculuğu
Projenin en pratik kararı, gövde ve şasiyi sıfırdan geliştirmek yerine hazır bir çözüm seçmek oldu. Seçim, küçük, hafif ve ekonomik bir Fransız otomobili olan Renault Dauphine'e düştü. Henney, Dauphine'leri motoru, yakıt deposu ve radyatörü olmadan satın aldı; şasi, Renault'tan satın alınan kalıp ve parçalarla Henney Coachworks atölyelerinde yeniden inşa edildi.
Sonuç, dışarıdan bakınca sıradan bir Dauphine gibi görünen ama kaputunun altında bambaşka bir dünya taşıyan bir otomobildi. Piller ön ve arka bölmeler arasında paylaştırılmıştı ve araca yaklaşık 363 kg ekstra ağırlık bindiriyordu. Şarj için garaj dolabında saklanan 7,6 metrelik bir uzatma kablosu ve standart bir 120 V priz yeterliydi; tam dolum 8 saat sürüyordu ve gösterge panelinde sürücüye voltmetre ve ammetre sunuluyordu.
Teknik Veriler: 36 Volt ile 72 Volt Arasındaki Fark
Kilowatt, iki versiyonla üretildi ve ikisi arasındaki fark, dönemin elektrikli araç mühendisliğinin tüm sınırlarını net biçimde ortaya koyuyor:
| Özellik | 1959 (36 V) | 1960 (72 V) |
|---|---|---|
| Pil düzeni | 18 adet 2 voltluk pil | 12 adet 6 voltluk pil |
| Azami hız | 64 km/s | ~96 km/s |
| Menzil | ~64 km | 97 km üzeri |
| Ağırlık | 907 kg | 968 kg |
İki versiyonda da motor aynıydı: 5,2 kW (7 hp) gücünde bir General Electric doğru akım motoru. Aktarma organında üç ileri manuel vites kutusu görev yapıyordu. Ortak ölçüler de şöyle: dingil mesafesi 2.261 mm, toplam boy 3.937 mm.
Kontrolör tarafındaki durum, popüler anlatının hafifçe önüne geçmeyi gerektiriyor. Kilowatt sık sık dünyanın ilk transistörlü elektrikli otomobili olarak anılır; gerçekte kontrolör röle ve diyotların bir kombinasyonunu kullanıyordu. Dönemin diliyle bu "solid-state" yaklaşıma yakındı ve mekanik dirençli hıza sahip klasik çözümlerden bir adım öndeydi, ama tam bir transistör kontrolü değildi.
Öne Çıkanlar
- 1959'da tanıtıldı; şasi Renault Dauphine kalıplarından Henney Coachworks'te üretildi
- 36 V versiyon 64 km/s, 72 V versiyon ~96 km/s azami hıza ulaşıyordu
- 72 V sistem tek şarjla 97 km üzeri menzil sunuyordu
- Liste fiyatı 3.600 $: benzinli Dauphine'in neredeyse iki katı
- Yaklaşık 100 adet üretildi, yalnızca 47 tanesi satıldı
Kilowatt Nasıl Performans Verdi? Benzinli Dauphine ile Karşılaştırma
Sayıları yan yana koymak, Kilowatt'ın hem ne kadar iddialı hem de ne kadar kısıtlı olduğunu aynı anda gösteriyor. Benzinli Dauphine 27 hp gücündeydi ve azami hızı 70 mph (yaklaşık 113 km/s) civarındaydı. 72 V Kilowatt o hıza yaklaşıyordu; 36 V versiyon ise şehir içi kullanımın bir tık üstünde kalıyordu. Asıl darboğaz menzildi: tek şarjla bir saati aşmayan sürekli kullanım, otomobili gerçek anlamda günlük bir araç olmaktan çıkarıyordu.
Bu tablo tesadüf değil. Kurşun-asit pil teknolojisi, enerji depolama tarafında yarım asır gerideydi; pil atılımı için beklenen kırılma henüz gelmemişti. Kilowatt'ın mühendisleri, eldeki kimya ile yapabileceklerinin üstüne çıkmaya çalışıyorlardı ve her voltta, her kilogramda sistemin fiziksel sınırına çarpıyordu.
Üretim, Satış ve 1961'deki Son
Üretim 1959–1960 model yıllarında gerçekleşti ve satışlar 1961'e kadar sürdü. Toplam üretim adedi konusunda rakamlar küçük bir aralıkta oynar: kurumsal kayıtlar yaklaşık 100 adet üretildiğini, bunlardan 47'sinin satıldığını gösterir; bir müze koleksiyonu ise üretimi 120 civarında sayar. Satılanların ezici çoğunluğu, halktan çok elektrik şirketlerine gitti: 35 adetin elektrik idarelerine promosyon ve sayaç okuyucu aracı olarak satıldığı 1967'de belgelenmiş durumda; bunların 24'ü 1959 model 36 V, 8'i 1960 model 72 V idi. Halka satılan araç sayısı ise 15'in altında kaldı.
Peki neden bitti? Cevap teknikten çok ticari. 72 V sistemi, bir önceki sisteme göre belirgin biçimde üstün olmasına rağmen, Eureka Williams onu hedeflenen 3.600 $ satış fiyatına ulaşacak kadar ucuza ve hızlı üretmeyi başaramadı. 1961'de şirket, halihazırda inşa edilmiş şasi bileşenlerini bitirmek umuduyla peşin sipariş toplamaya çalıştı; pek az satış oldu ve proje sessizce rafa kalktı.
Fiyat Gerçeği: Neden Kimse Almak İstemedi?
Kilowatt'ın ticari başarısızlığını anlamak için 1959 Amerikan fiyatlarını hatırlamak yeterli. Kilowatt'ın liste fiyatı 3.600 $ civarındaydı; bu rakam, standart bir benzinli Dauphine'in 1.645 $ olan fiyatının neredeyse iki katıydı ve yeni bir Oldsmobile'a yaklaşıyordu. Kabin ısıtıcısı gibi rezistans bile ayrıca 400 $'tı. Dönemin basınında benzinli yeni bir arabanın 1.600 dolar civarında satıldığı yazıyordu; yani Kilowatt, alıcısına iki katını ödeyerek daha yavaş ve daha kısa menzilli bir araç satıyordu.
Bu fiyat farkı, pilin kendisinden değil, el işçiliğinden geliyordu. Seri üretim ekonomisine hiç ulaşılamadı; her araç, bir atölye ürünü gibi, adet başına yüksek maliyetle ortaya çıktı. Modern bir elektrikli otomobilin karşımıza koyduğu ikilem, yani teknolojiyi gerçekten erişilebilir kılmak için ölçek ekonomisinin şart olduğunu, Kilowatt 1959'da şimdiden gösteriyordu.
Hayatta Kalanlar ve Bugünkü Koleksiyon Değeri
Kilowatt'ın günümüze ulaşan örnekleri son derece az. Belgelenmiş üretim içinden 4 ila 8 arasındaki aracın hâlâ var olduğu tahmin ediliyor. En değerli parçalar, şasi numarası 0001 olan ilk araç ile "EXPERIMENTAL" etiketli prototip: yöneticiler bunları yıllarca sakladı, 2000'lerin başında özel bir ABD koleksiyoncusuna satıldı ve ikisinin de kilometresi 500 milin altında. En az iki belgeli örnek ise bugün hâlâ dönemsel olarak kullanılıyor; Lane Motor Museum koleksiyonunda bir Kilowatt sergileniyor.
Koleksiyon değeri için net bir piyasa rakamı vermek zor; nadirlik kesin ama likit bir işlem görme sıklığı yok. Karşılaştırma için tek referans, benzinli 1959 Dauphine'e ait klasik araç değerleme verileri. Kilowatt'ın değerini Dauphine'den ayıran şey ise tarihsel önemi: elektrikli otomobilin onlarca yıl süren sessizlik döneminde üretilmiş, belgelenmiş ve ayakta kalmış sayılı örnekten biri olmak.
Elektrik–Benzin Rekabetinin Uzun Gölgesi
Kilowatt'ı anlamak için 1959'dan çok geriye bakmak gerekiyor. Elektrikli araç fikri 1827'ye, Ányos Jedlik'in ilk elektrik motoruna kadar uzanıyor; ABD'de ilk elektrikli otomobili William Morrison geliştirdi. 1897'de Pope Manufacturing'in Columbia Motor Carriage'ı Amerika'nın en çok satan aracıydı ve elektrikliydi. 1900'de ABD yollarındaki araçların yaklaşık üçte biri elektrikliydi ve birkaç yıl boyunca benzinlilerin satışını geçti; yüzyıl sonuna doğru Amerikan araçlarının yaklaşık yüzde 40'ı elektrikliydi.
Elektriklinin avantajları o dönem de inandırıcıydı: titreşim yok, koku yok, gürültü yok, krankla meşakkatli marş yok. Benzin daha önce öne geçti çünkü denklem üçlüydü: 1912 civarında elektrikli marş motoru benzinliyi kullanımı kolaylaştırdı, petrol ucuzladı ve benzin istasyonu altyapısı hızla yayıldı. Fiyat farkı da büyüktü; o yıl benzinli bir otomobil 650 $, elektrikli bir roadster 1.750 $ idi. Sonrasında Detroit Electric ve Milburn gibi şirketler 20. yüzyıl başında yılda binlerce araç üretse de, kavram 1920'lere doğru modasını yitirdi ve orta dönem olarak adlandırılabilecek 1930–1990 aralığında elektrikli araçlara ilgi çok düşük kaldı.
Kilowatt'tan EV1'e ve Tesla Roadster'a Uzanan Zincir
Kilowatt, kendi çağının bir tuhaflığı değil, uzun bir ara denemeler zincirinin halkasıydı. 1990'da Kaliforniya'nın hava kirliliği düzenlemeleriyle ivme kazanan süreç, 1996–1999 arasında General Motors'un iki kişilik EV1 coupé'sini üretmesiyle somutlaştı: GM 1.117 adet üretti ve kira yoluyla kullanıcıya sundu. Smithsonian'ın ifadesiyle bu, kitlesel pazar için tasarlanmış ilk modern elektrikli otomobildi; yine de GM, kira süreleri biten araçların yalnızca yaklaşık 40 tanesini müzelere ve kurumlara bırakıp geri kalanını imha etti.
Asıl dönüşüm, pil kimyası değişince geldi. Nissan Altra EV otoyolda yasal olarak kullanılabilen ilk lityum-iyon bataryalı elektrikli araç oldu; 2006'da tanıtılan ve 2008'de üretilen Tesla Roadster ise lityum-iyon hücrelerle üretilen ilk otoyol yasal seri üretim tam elektrikli otomobil olarak piyasaya çıktı. Yarım asır önce Kilowatt'ın kurşun-asit hücrelerine sıkışan hayal, bu teknolojiyle nihayet ölçekli ürüne dönüştü; Kilowatt bugün haklı olarak modern elektrikli otomobillerin uzak atası olarak anılıyor.
Sonuç: Zamanından Bir Adım Önde, Yarım Asır Erken
Henney Kilowatt'ın hikâyesi, bir otomobilin değil bir denklem hikâyesidir: hazır şasi, ciddi bir mühendislik kadrosu ve dönemin en güçlü pil üreticisinin istekleri bir araya geldi ama batarya kimyası ve üretim ölçeği eksikti. 96 km/s'yi aşan azami hızıyla bile Kilowatt, iki katı fiyata satılamayacak kadar maliyetli, bir saati aşmayan kullanım süresiyle de gerçek bir günlük araç olamayacak kadar kısıtlıydı.
Yine de bu kısa deneme boşuna yapılmadı. Kilowatt, elektrikli otomobilin 20. yüzyıl ortasındaki ara denemeler zincirinde, GM EV1 ve Tesla Roadster'ın kattığı halkaların hemen öncesinde duran ölçülebilir bir adımdır. Soruyu net biçimde cevaplamak gerekirse: Henney Kilowatt, Renault Dauphine şasisi üzerine 1959–1961 arasında üretilen, 36 ve 72 voltluk kurşun-asit sistemleriyle 64–97 km menzil sunan, lityum-iyon devriminden yarım asır önce yapılmış ilk ciddi seri üretim elektrikli otomobil denemesidir; başarısızlığı teknolojinin değil, pil enerji yoğunluğu ve üretim ekonomisinin henüz olgunlaşmamış olmasından kaynaklandı.
Kaynaklar
- Henney Kilowatt
- Another EV Too Soon: The 1959 Henney Kilowatt
- Renault Dauphine Henney - 1959
- What Was The Henney Kilowatt?
- The Henney Kilowatt: Tesla Model 3's long lost ancestor
- The History of the Electric Car
- History of the electric vehicle
- EV1 Electric Car - National Museum of American History
- Tesla Roadster (first generation)