Elektrikli avtomobilin ilk əsrində benzin niyə qazandı?

Elektrikli avtomobilin tarixi, çoxlarının düşündüyündən qat-qat daha qədim və qat-qat daha dramatik bir hekayədir. İyirminci əsrin astanasında elektrikli avtomobillər Amerikada ən çox satılan avtomobillər idi; benzinli mühərriklər isə titrəyən, iy verən, əl qolu tələb edən alternativlər kimi görülürdü. Benzinin bu mübarizəni qazanmasının səbəbi tək bir ixtira ya da tək bir qərar deyil, yol infrastrukturu, neft qiymətləri, elektrikli starter və seriya istehsalının eyni anda işə düşdüyü bir fırtına idi. Bu səhifə həmin mübarizəni, aradan keçən əsrin ara cəhdlərini, GM EV1-in faciəsini, lityum-ion inqilabını və Tesla Roadster ilə başlayan modern dönüşümü xronoloji bir hekayə ilə araşdırır.

Elektrikli Avtomobil Necə, Benzinli Avtomobildən Öncəmi Doğuldu?

Texniki baxımdan bəli. Elektrik mühərriki daxili yanma mühərrikindən əvvəl istifadəyə hazır oldu. 1827-ci ildə Macar keşiş Ányos Jedlik ilk elektrik mühərrikini hazırladı; 1828-ci ildə kiçik bir model avtomobili bununla işlətdi. Şotland ixtiraçı Robert Anderson 1832–1839 arasındakı ilkin elektrikli avtomobil hazırladı və Vermontlu dəmirçi Thomas Davenport 1834-cü ildə öz elektrikli avtomobilini istehsal etdi. Bəlkə də ən təsirli erkən nümunə, Robert Davidsonun 1837-ci ildə Aberdeendə hazırladığı ilk məlum elektrikli lokomotivdir: 1841-ci ildə 7.100 kg ağırlığındakı "Galvani" 6,4 km/saat sürətlə 2,4 km boyunca yük çəkdi. Dəmir yolu işçiləri iş itkisi qorxusu ilə bu maşını məhv etdi - elektrikli nəqliyyata qarşı ilk sabotajın motorlu avtomobil deyil, lokomotiv olması tarixin ironiyası ilə yaxşı uyğun gəlir.

Kritik hədd, saxlanıla bilən elektrik idi. 1859-cu ildə Gaston Planté doldurula bilən qurğuşun-turşu batareyanı ixtira etdi; 1881-ci ildə Camille Alphonse Faure bu batareyanın tutumunu xeyli artırdı. Artıq avtomobil öz enerjisini daşıya bilərdi. 19 aprel 1881-ci ildə Gustave Trouvé Parisdə Rue Valois-də böyük ehtimalla ilk insan daşıyan, öz enerji mənbəyinə malik elektrikli avtomobili - üç təkərli bir nəqliyyat vasitəsini - sınaqdan keçirdi. Thomas Parker 1884-cü ildə Wolverhampton-da ilk elektrikli avtomobilini istehsal etdi; Andreas Flocken 1888-ci ildə bu gün "ilk real elektrikli avtomobil" sayılan Flocken Elektrowagen-i hazırladı.

ABD tərəfində isə saatlar Şotlandiya doğumlu kimyaçı William Morrison üçün işləməyə başladı. Morrison 1890–91 arası Des Moines, Iowa-da ABD-dəki ilk elektrikli avtomobili hazırladı: altı nəfərlik bir vaqon, saatda 23 km sürətlə hərəkət edən düzgün bir mühəndislik məhsuluydu.

1897-1912: Elektriklinin Qızıl Dövrü Necə Görünürdü?

1897 elektrikli avtomobilin ilk kommersiya qələbəsi ili oldu. Walter Bersey'in elektrikli taksiləri London küçələrində gəzirdi; yüngül vızıltılarına görə "Hummingbirds" ləqəbini almışdılar. Həmin il Nyu-Yorkda Samuel's Electric Carriage and Wagon Company 12 elektrikli hansom taksi işlətməyə başladı və 1898-ə gəldikdə park 62 taksiyə çatdı; şirkət daha sonra Electric Vehicle Company kimi yenidən quruldu. Həmin il ABŞ-da ən çox satılan avtomobil elektrikli idi: Pope Manufacturing'in Columbia Motor Carriage'ı. 1902-ci ildə Studebaker, Waverly Company kimi istehsalçılarla birlikdə elektrikli avtomobillərlə avtomotiv biznesinə girdi və 1900-cü illərin əvvəllərində ilk seriya istehsalı elektriklilər Amerika yollarına çıxdı.

Performans tərəfi də heç də pis deyildi. 18 dekabr 1898-ci ildə Jeantaud elektrikli avtomobili 63,13 km/s sürətlə ilk avtomotiv quru sürət rekordunu qırdı. 29 aprel 1899-cu ildə Camille Jenatzy torpedo gövdəli Jamais Contente ilə 105,88 km/s sürətə çatdı və 100 km/s baryerini ilk dəfə aşan avtomobil oldu. Elektrikli avtomobil təxminən 1900-cü ilə qədər quru sürət rekordunu əlində saxladı.

1900-cü il ABŞ bazarındakı mənzərə, bugünkü məlumatlara öyrəşmiş oxucu üçün təəccüblüdür. İstehsal olunan avtomobillərin %40-ı buxarlı, %38-i elektrikli, %22-i benzinli idi; yollardaki avtomobillərin təxminən üçdə biri elektrikli idi. Payla bağlı rəqəmlər, siyahıyaalmanın necə müəyyən olunduğuna görə bir az dəyişir - bir qiymətləndirmə %28 elektrikli verir, digəri %38 - amma mənzərənin özü dəyişmir: 1900-cü il ABŞ-da avtomobil vahid tipli bir maşın deyildi. İstehsal zirvəsi 1912-ci ildə gəldi: həmin il ABŞ-da 1.575 elektrikli avtomobilə qarşı yalnız 936 daxili yanma mühərrikli avtomobil istehsal olundu.

Niyə Hər Kəs Elektrikliyi Sevirdi?

Səbəblər tamamilə ölçülə bilən üstünlüklərdən ibarət idi. Elektrikli avtomobildə titrəmə, qoxu və səs-küy yox idi; sürət qutusu dəyişmək lazım deyildi; qolu əlla döndərmək lazım deyildi. Müqayisə etsək, buxarlı avtomobillər soyuq səhərlərə 45 dəqiqəyə çatan isinmə müddəti çəkirdi. Elektrikli, şəhərdaxili istifadə üçün pragmatik seçim idi və marketinq də bunu bilirdi: elektriklilər xüsusilə qadın istehlakçılara satılırdı - bu vəziyyət kişilərdə bir stiqmatizasiya da yaradırdı, yəni elektriklinin ilk imic problemi onsuz da doğulmuşdu.

Qiymət isə Elektriklinin zəif halqası idi: 1912-yə qədər bir elektrikli avtomobil, demək olar, benzinli avtomobilin iki dəfəsinə satılırdı. Şarj infrastrukturu məsələsində isə sektor bugünkü müzakirələrə təəccüblü dərəcədə bənzər həllər hazırlamışdı: Hartford Electric Light Company (GeVeCo), 1910-1924 arasında dəyişdirilə batareya xidməti ilə 6 milyon milin üzərində xidmət göstərdi; 1917-ci ildən etibarən Çikaqoda Milburn üçün oxşar bir xidmət işlədi. Batareya dəyişimi, 100 il əvvəl artıq sınaqdan keçirilmişdi.

Benzin Müharibəsi Niyə Qazanıldı?

Uduzmanın səbəbi tək bir gecikmiş texnologiya deyil, dörd faktorun eyni onillikdə üst-üstə düşməsi idi. Birincisi infrastruktur: ABŞ yol şəbəkəsi yaxşılaşdıqca insanlar daha uzağa getmək istədi və 24-32 km/saat sürətlə, 50-65 km menzillə məhdud elektriklilər bu tələbi qarşılaya bilmədi. İkincisi enerji iqtisadiyyatı: böyük neft ehtiyatlarının kəşfi benzinin qiymətini sürətlə aşağı saldı. Üçüncüsü, 1912-ci ildə Çarlz Ketterinqin inkişaf etdirdiyi elektrikli marş motoru benzinli avtomobilin ən böyük istifadə maneəsini - əl qolunu - aradan qaldırdı; 1897-ci ildə Reeves qardaşlarının susdurucusu səs-küy problemini azaltmışdı. Dördüncüsü, Henri Fordun seriya istehsalı benzinli avtomobilin qiymətini elektriklinin çata bilməyəcəyi səviyyələrə çəkdi: elektrikli istehsalçıların əksəriyyəti 1910-cu illərdə istehsalı dayandırdı və 1930-cu illərə gəldikdə sektor faktiki olaraq məhv olmuşdu.

Tamamilə ölmədi təbii ki; dar nişlərə çəkildi. 1923-cü ildə Yale elektrikli forklift istehsal etdi. Birləşmiş Krallıqdakı süd paylama vasitələri - "milk float"lar - 20. əsr boyunca dünyanın ən böyük batareya-elektrikli avtomobil parkını təşkil etdi. 1954-cü ildə Lektro elektrikli qolf arabası çıxdı. II. Dünya Müharibəsində yanacaq qıtlığı çəkən Avropa ölkələri elektrikliləri yenidən sınadı. Yəni fikir heç vaxt akademik bir maraq olaraq qalmadı; sadəcə öz sərnişinlərindən uzaqlaşdı.

20. Əsrin Ara Cəhdləri: Henney Kilowattdan Ay Vasitəsinə

1950-ci illərin sonunda cəhdlər yenidən başladı. Henney Kilowatt, Renault Dauphine əsaslı bir elektrikli idi; 36V və 72V versiyaları var idi, 72V modeli təxminən 96 km/saat sürətə çıla bilirdi - amma istehsalı 1961-ci ildə bitdi, çünki qiyməti benzinli Dauphinenin iki qatı idi. Aşağı həcmli elektrikli istehsalın klassik dövrü burada da özünü təkrarlayırdı: yaxşı fikir, pis iqtisadiyyat. 1959-cu ildə AMC və Sonotone "öz-özünə şarj olan" batareya araşdırması başlatdı; 1960-cı illərdə Scottish Aviation Scamp (1965), GM Electrovair (1966) və AMC Amitron (1967) kimi konseptlər istehsal edildi, amma heç biri seriya istehsalına çevrilmədi.

Ən simvolik uğursuzluq cəhdi 1973-cü ilin Enfield 8000-i oldu; ümumilikdə cəmi 112 ədəd istehsal edilə bildi. Həmin ilin təsirli bir ziddiyyəti isə Ayda yaşandı: 31 iyul 1971-ci ildə Apollo 15 ilə Lunar Roving Vehicle, insanlı tarix tərəfindən Ay səthində istifadə edilən ilk elektrikli vasitə oldu - Boeing və GM-nin Delco Electronics törəməsi tərəfindən inkişaf etdirilmişdi. Dünyada elektrikli avtomobil sata bilməyən sektor, Aydakı elektrikli vasitədən istifadə edirdi.

1970-80-ci illərin enerji böhranları mövzunu yenidən gündəmə daşıdı; 1976-cı il ABŞ Elektrikli və Hibrid Araşdırma Qanunu təşviqlər təmin etdi. Ancaq nəticə məyusluq idi: Sinclair C5 kimi məhsullar uğursuz oldu və 1960-90-cı illər arasındakı transformasiya EV-ləri (Electrosport, Electra-Van, Lectric Leopard, Solectria Force) aşağı saylarda satdı. Batareya kimyası sərhədləri müəyyən edirdi və qurğuşun-turşu o sərhədləri aşmaqda aciz idi.

GM EV1: Müasir Dövrün İlk Real Elektrikli Niyə Öldü?

Müasir canlanmanın başlanğıc nöqtəsi kimi 1990-cı il qəbul edilir. Həmin il GM prezidenti Rojer Smit Los-Anceles Avtosalonunda GM Impact konseptini təqdim etdi; eyni il Kaliforniya ZEV, yəni sıfır emissiyalı nəqliyyat vasitəsi tələbini qüvvəyə mindirdi. CARB təzyiqi avtomobil sənayesini on il ərzində görünməmiş bir elektrikli portfelinə itələdi: Chrysler TEVan, Ford Ranger EV, GM S10 EV, Honda EV Plus, Toyota RAV4 EV və Nissan Altra EV - bu sonuncusu, ilk lityum-ion batareyalı seriya istehsalı elektrikli avtomobil idi.

Bu ailənin ulduzu GM EV1 idi. İstehlakçılara satılmırdı; yalnız qapalı uclu icarə ilə təklif olunurdu. Üçillik icarə müqavilələri 2000-ci illərin əvvəlində bitdikdə GM, yüksək istehsal xərci və kiçik bazar əsaslandırmaları ilə proqramı ləğv etdi. Avtomobillər geri alındı və əksəriyyəti məhv edildi; pərəstişkarlar etirazlar təşkil etdi və EV1, elektrikli avtomobil tarixinin ən emosional simvollarından birinə çevrildi.

He kayənin tək ölçülü olduğunu demək olmaz. Bəzi avtomobil tarixçiləri "GM elektriklilərdən əl çəkdi" hekayəsinə etiraz edərək, EV1-in irsinin şirkətin yanacaq elementli avtomobil işlərinə sürət verdiyini bildirir; proqramın qaçılmazlığı haqqında fərqli qiymətləndirmələr var. Bununla belə, 2002-ci ildə mənzərə aydındır: Toyota, RAV4-EV-nin son 328 nüsxəsini əhaliyə satdı və digər istehsalçılar elektrikliləri bazardan geri çəkdi. Parlaq bir başlanğıc, sübut olunmuş tələb və sonra tam geri çəkilmə - on illik sınağın balansı budur. GM-in 2026-cı ildə EV1-in 30. ilində yayımladığı "irs bu gün də yaşayır" istiqamətli anım yayını, bu dönüşün nə qədər uzun çəkdiyini ölçmək üçün yaxşı bir zaman xətti işarəsidir.

Lityum-ion İnqilabı və Tesla Roadster: Dövr Niyə Bu Dəfə Qırıldı?

Elektrikli avtomobilin geri dönüşünün mühərriki avtomobil sektorundan kənar inkişaf etdi. Lityum-ion batareya 1970-ci illərin sonunda qlobal alimlər komandası tərəfindən işlənib hazırlanmağa başlandı və qurğuşun-turşu batareyadan bəri 1859-cu ildən bu yana yaddaş saxlama texnologiyasında ilk böyük inqilab kimi qiymətləndirilir. 1990-cı illər boyunca lityum-ion xərcləri azaldıqca, Kaliforniya ZEV tələbi ilə başlayan transformasiya sürətləndi. Batareya kimyasındaki bu sıçrayış, onilliklərdir dönen "yaxşı fikir, pis iqtisadiyyat" dövrünü qıra biləcək yeganə dəyişən idi.

2008-ci ildə Tesla Roadster bu potensialı avtomobilə çevirdi: lityum-ion batareya hüceyrələrindən istifadə edən, avtomagistralda qanuni, seriya istehsalı ilk tam elektrikli idman avtomobili. Təxminən 240 mil (385 km) məsafə təklif edirdi, qiyməti 100.000 dollar ətrafında idi və reqenerativ əyləclə enerjini geri qazanırdı. Sonrakı yeniləmələr məsafəni 340 milə qədər artırdı. Roadster-in əsl önəmi rəqəmlərində deyil, qavradakı qırılmasında yatır: elektrikli avtomobil artıq ədalətsiz qiymətə satılan güzəştli bir vasitə deyil, performansı və məsafəsi ilə benzinlini sorğu-sual edən bir məhsul ola bilərdi. 2020-ci ilin sonunda kumulyativ yüngül kommersiya təkərli elektrik avtomobil satışları 10 milyona çatdı - 1900-cü illərdə üçdə bir olan pay, əsrin sonunda milyonlarla avtomobilə çevrilmişdi.

Əsrlik Dövrdən Nə Öyrənilir?

Elektrik avtomobilinin tarixində üç sabit görünür. Birinci sabit, texnologiyanın heç vaxt əsas problem olmamasıdır: elektrik avtomobili 1888-də, 1912-də, 1996-da və 2008-də dörd dəfə işlək sübut edildi. İkinci sabit, iqtisadiyyatın qərarı verməsidir - 1912-də Ford-un qiymətləri, 1961-də Henney Kilowatt-ın ikiqat etiketi, 2003-də EV1-in istehsal xərcləri. Üçüncüsü, saxlama texnologiyasındaki hər sıçrayışın (qurğuşun-turşu 1859, lityum-ion 1990-cı illər) yeni bir qızıl dövr qapısı açmasıdır. Benzinin qazandığı müharibə mühəndislik məğlubiyyəti deyil, bir iqtisadiyyat və infrastruktur balansı idi; və bu balans, onilliklərdir əksinə dönməkdədir.

Mənbələr

• History of the electric vehicle
• The History of the Electric Car
• Early Electric Cars in America (1891-1922)
• General Motors EV1
• EV1 Electric Car - National Museum of American History
• What happened to the General Motors EV1?
• Driving the future, then and now: the story of the EV1 - GM News
• The lost history of the electric car
• Tesla Roadster (first generation)
• The History of the Lithium-Ion Battery
• Lithium-Ion Battery - Clean Energy Institute, University of Washington
• Electric Vehicles Have Been Around Since the 19th Century
• Mythbusting: The truth about the GM EV1