Şəhirləri səssizcə gəzən süd avtomobilləri elektrikin unudulmuş filosu idi

Elektrikli süt aracı, yani Britaniyada bilinen adıyla milk float, taze sütü evlerin qapısına daşımaq üçün xüsusi hazırlanmış, demək olar ki tamamilə akumulyatorlu elektrik olan bir paylama vasitəsidir. 20. əsr boyunca dünyanın ən böyük və ən sabit elektrikli yol nəqliyyatı parkını məhz bu vasitələr təşkil edirdi; elektrikli avtomobilin tarixində fasiləsiz ticari uğur qazanan yeganə qolu onlar idi. Şəfəq sökülmədən çıxan səssiz çatdırılma ehtiyacı elektrik ötürücü üçün əsl tapıntı idi və bu vasitələr onilliklər boyu, heç kəsin dönüb baxmadığı bir sahədə yarışı qazandı.

Niyə Süt Vasitələri Elektrikli İdi? Səssizliyin Mühəndislik Üstünlüyü

Süt paylamasının vaxtı sabit idi: qapıya qoyulan sütdən danışırıqsa, bu, günəş doğmazdan əvvəl evdə olmalı olan məhsul idi. Süt gecə boyu çöldə sərin qalır, səhər yeməyində təzə tapılırdı. Bu, çatdırılma parkının yaşayış rayonlarında hər kəs yatarkən, saatlar qabaqdan işə başlaması demək idi. Benzinli və ya dizel vasitə üçün ən pis ssenari məhz bu idi: mühərrikin səsi, arxasın xarakterik çırtısı və egzozu, yarım yuxulu məhəllədə minlərlə pəncərəni bir anda açan çəkic idi.

Elektrik mühərrikini burada texniki cəhətdən rəqibsiz idi. Rulmanlı rotorun cingiltisi və şüşə butulkaların şırıldısından başqa heç bir səs vermirdi. Titrmə yox idi, qoxu yox idi, soyuq mühərriki qızdırmaq üçün gözləmə vaxtı yox idi. Əlavə olaraq istifadə profili mükəmməl uyğun gəlirdi: sabit, qısa marşrutlar; hər dayanacaqda enən bir operator; gündüz keçən saatlarda anbara qayıdış. Akumulyator anbara qayıdarkən boşalırdı və gecə, elektrik şəbəkəsinin ən sakit olduğu saatda dolurdu.

Vasitənin özü də bu işə görə hazırlanmışdı. Süt vasitələri yavaştır; aşağı güclü elektrik mühərrikləri ilə tipik sürət 16-26 km/s aralığında qalırdı və bu, 50 metr aralı durulan qapılar üçün artıq idi. Sürüşmə qapılı və ya tam açıq gövdəli bu vasitələrdə operator, avtomobil tam dayanmadan enib çatdırılmanı piyada tamamlayırdı. Yəni səssizlik yalnız nəzakət xüsusiyyəti deyil, operativ səmərəliliyin hissəsi idi: vasitə dayanmadan davam edə bilirdi, sürücü də qaçmadan işini bitirə bilirdi.

At Arabasından Elektrikə: 1889-dan Zirvəyə Uzanan Xətt

Qapıya süt çatdırılması 19. əsrin sonundan etibarən atla çəkilən vasitələrlə aparılırdı və bu ənənə 1950-ci illərə qədər davam etdi. İlk elektrikli süt vasitəsi üçün 1889 ili göstərilir; bu, elektrikli avtomobilin hələ uşaqlıq dövründə olduğu bir zamanda, süd paylanmasının elektriklə tanış olduğunu göstərir. İronik bir detal: elektrikli avtomobillərin tarixi Henri Fordun Model T-sindən əvvəl başlamışdı və 1900-cü illərin əvvəllərində benzinli rəqiblərinə qarşı ciddi üstünlüklərlə yarışırdı. Manivela yox idi, qoxu və titrəmə yox idi; lakin benzinli avtomobillərin sürətlənməsi, elektrikli startor kimi yeniliklərin meydana çıxması və benzinin ucuzlaşması nəticədə tarazlığı əksinə çevirdi.

Britaniyada süd paylanması bu ümumi geri çəkilmədən fərqli bir istiqamətə getdi. Express Dairy Company, 1932-cü ildə Londrada kiçik bir GV elektrikli flosu ilə sınaqdan keçirən və uğur qazanan ilk şirkət oldu. TH Lewis, 1873-cü ildən bəri Express Dairies üçün süd arabası istehsal edirdi; Express üçün dizayn etdiyi ilk elektrikli nəqliyyat vasitəsi 1934-cü ildə istifadəyə verildi: 180 kq yükləyə bilən, üç təkərli, piyada nəzarətli bir vasitə idi. Eyni dövrdə AE Morrison and Sons ilk akumulyatorlu elektrikli vasitəsini 1933-cü ildə istehsal etdi və 1942-dən etibarən məhsulları Morrison-Electricar adı ilə satışa çıxarıldı.

Bu bazar öz iqtisadiyyatını qurdu. Brush Electrical Engineering Company, 1889-cü ildə təsis edilmiş və 1901–1905 arasında elektrikli avtomobil istehsal etmiş köklü bir istehsalçı idi; 1940-cı ildə Morrison-dan üç təkərli elektrikli traktor dizaynı sifariş etdi, 1941-də Rusiyaya böyük bir sifariş göndərdi və 1945-də Metrovick-dən dizayn ilə istehsal hüquqlarını satın alaraq akumulyatorlu yol nəqliyyat vasitələrinə addım atdı. Bu üç təkərli model, Brush Pony adı ilə satışa çıxarıldı; 1947 -ci il tarixli, United Dairies flosundan çıxmış erkən bir nümunə bu gün hələ də sərgilənir.

Dünyanın Ən Böyük Elektrikli Flosu Niyə Britaniyada İdi?

Elektrikli nəqliyyat vasitələri tarixinin ən az danışılan paraqrafı burada başlayır: 1950-ci illərə gəldikdə Britaniya dünyanın istənilən yerindən daha çox elektrikli yol nəqliyyat vasitəsinə malik idi və onların demək olar hamısı süd vasitələri idi. Bu iddia bir şaiyə deyil, arxivlərə keçmiş bir mülahizədir. Avqust 1967-cü ildə UK Electric Vehicle Association, Britaniyanın yollarda dünyanın qalan hissəsinin cəmindən daha çox akumulyatorlu elektrikli vasitəyə malik olduğunu elan etdi; mövzuya daha yaxından baxıldıqda isə Birləşmiş Krallıqda lisenziyalı akumulyatorlu vasitələrin demək olar hamısının süd arabası olduğu məlum oldu. Yəni GM EV1-in, Tesla Roadster-ın və litium-ion inqilabının onilliklər öncəsi, elektrik ötürülməsi artıq gündə on minlərlə marşrutda iş görürdü - yalnız heç kim buna elektrikli avtomobil inqilabı demirdi.

Flonun miqyasını istehsalçı sifarişləri də təsdiqləyir. Wales & Edwards, United Dairies-dən 1.500 vasitəlik bir sifariş aldı və Shrewsbury yaxınlığındakı Harlescott-da yeni bir istehsal zavodu qurdu; 1961-ci ildən etibarən 2.000 kq daşıya bilən, 5 təkərli açıq süd vasitələri istehsal etməyə başladı. Rəqib istehsalçılar da eyni mənzərəni tamamlayır: 1941-ci ildə Morrison-Electricar müharibədən sonrakı minlərlə süd avtomobilinin əsasını qoyacaq üç standart kuzov tipini standartlaşdırdı. Britaniyadan kənarda da nümunə böyüdü; İrlandiyada Premier Dairies 380 elektrikli avtomobillik bir paylayıcı idarə edirdi, 1946-1992 arasında isə təxminən 1.600 akkumulyatorlu elektrikli paylama avtomobili sahədə işlədi. Harbilt-in piyada idarə olunan 551 modeli İsveçrədə tutdu; İsveçrə Poçtuna və İsveçrə otellərinə təxminən 2.000 avtomobil göndərildi.

Qurğuşun-Turşu Dövrünün Akkumulyator Praktikası: Şarj, Məsafə, Sərhəd

Süd avtomobilinin qəlbində qurğuşun-turşu akkumulyatorları var idi - müasir litium-ionun bütün enerji sıxlığından məhrum, ağır, lakin ucuz və baxımı məlum kimyəvi maddə. Morrison süd paylama avtomobilinin 1971 tarixli texniki göstəriciləri bu dövrün miqyasını yaxşı ümumiləşdirir: akkumulyator tutumu 234/378 amper-saat, avtomobilin brüt çəkisi 3,75 ton, yük tutumu 31/24 cwt, düz yolda maksimal sürət 15 mph və məsafə 27-50 mil. Məsafə məhdud idi, amma marşrutlar sabit və qısa idi; bu məhdudiyyət praktikada problem yaratmırdı.

Şarj infrastrukturu da çatdırılma ritminə uyğun qurulmuşdu. Wilson Electric avtomobilləri Davenset üç fazlı qrup şarj cihazları ilə şarj olunurdu; 1939-cu ildə altı avtomobillik paylayıcılara xüsusi təkliflərin verilməsi, şirkətlərin paylayıcını gecələr boyu eyni anbarda toplu doldurduğunu göstərir. Kiçik detallar dövrünün mühəndislik zəkasını üzə çıxarır: Morrison-Electricar A1 furaqonu yalnız 8,5 fut uzunluğunda idi və Austin Mini-nin 10 düymlük təkərlərindən istifadə edirdi - mövcud seriya hissələri ilə mayanı azaltmaq bu gün də aktual yanaşmadır.

Bir Bazarın Anatomiyası: İstehsalçılar və Qiymət Müharibələri

20. əsrdə Birləşmiş Krallıqda onlarla süd avtomobili istehsalçısı var idi. Adlar maşın mühəndisinin müştərisini razı salacaq qədər müxtəlif idi: Brush, Electricars (1919, Birmingem), Graiseley (Volverhempton), Harbilt (Market Harboro), Lewis Electruks (Uotford), Metrovick, Midland Electric (Leminqton-Spa), Morrison-Electricars, Victor Electrics, Wales & Edwards, Wilson Electrics, Smith, Osborne və Bedford. Bu rəqabət məhsulda da əks olundu: Graiseley-in piyada idarə olunan 60, 75 və 90 modelləri, daşına bilən süd qallonlarının sayını birbaşa model adına daşıyırdı; 1948-1952 arasında United Dairies-ə çox sayda avtomobil satan şirket 1960-cı ildə ləğv olundu.

Bazarın benzinli avtomobillərlə mübarizəsi də heç vaxt bitmədi. Fevral 1949-da Brush elektrikli avtomobillərin qiymətlərini təxminən %25 - endirim £124-ə çatırdı - endirərək benzinli rəqiblərlə rəqabət qabiliyyətini artırmağa çalışdı. İstehsal isə iqtisadi təzyiqlərlə daşındı: Morrison istehsalı 1968-cı ildə Ticaret Palatasının təzyiqi ilə Uelsdəki Tredegarə köürüldü, Morrison-Electricar istehsalı 1983-cü ildə başa çatdı və işi M&M Electric Vehicles (Atherstone) öz üzərinə götürdü. 2003-cü ilə gəldikdə qapıya süd çatdırılmasını davam etdirən şirkətlər qalsa da, tək bir yeni süd avtomobili istehsalçısı qalmamışdı; boşluğu doldurmağa çalışan Bluebird Automotive, Golden Vale Dairies-ə iki və Express Dairies-ə bir avtomobil sata bilməsə də, 2007-cü ildə iflas etdi.

Niyə Böyük Hekayədə Yeri Yoxdur? Elektrikli Avtomobil Tarixinin Unutduğu Filo

Elektrikli avtomobilin populyar tarixi dramayı sevir: 1900-cü illərin əvvəlindəki qızıl dövr, benzinin qələbəsi, illərlə israrla geri qayıtmağa çalışmalar və nəhayət lityum-ionun Tesla ilə gətirdiyi oyanış. Bu hekayədə süd avtomobilinin yeri niyə yoxdur? Cavab üç qatlıdır. Birincisi, süd avtomobili heç vaxt məğlubiyyətə uğramadı və məğlubiyyət hekayələri satılır; o, 20. əsrin böyük hissəsində Böyük Britaniyada ən geniş yayılmış elektrikli yol avtomobili olaraq, ilk həqiqətən uğurlu son kilometr çatdırılma elektrikli avtomobili kimi vəzifəsini yəni sükutla davam etdirdi. İkincisi, avtomobil avtomobil mədəniyyətinə aid deyildi: sürət, dizayn və ya performans vəd etmirdi; 16-26 km/s sürətlə şüşə daşıyırdı. Üçüncüsü, uğuru bir ölkənin və bir məhsulun gündəlik rutininə gömülmüşdü - səhər yeməyi masasındaki təzə şüşə, altındakı texnologiyanın nadirliyini heç vaxt xatırlatmırdı.

Zamanla bazarın özü də dəyişdi. Müasir soyutma və pasterizasyon hər gün çatdırılma almaq məcburiyyətini aradan qaldırdı; supermarketlərin və yanacaqdoldurma məntəqələrinin yayılması evdən süd çatdırılmasını zəiflətdi; marşrutlar genişləyib seyrəkləşdikcə məhdud məsafə və sürət real probleminə çevrildi. Bəzi süd təsərrüfatları çatdırılmanı sürətləndirmək üçün elektrikli avtomobilləri daxili yanma avtomobilləri ilə əvəz etmək məcburiyyətində qaldı. Qapıya süd çatdırılması başa çatdığında, elektrikli avtomobilin ən uzunömürlü gündəlik qələbəsi də sükutla tarixə gömüldü.

Yenə də hekayə bitmədi. Qlasqo, Birləşmiş Krallığın ən böyük fəaliyyət göstərən süd avtomobili filolarından birinə malikdir; avtomobillərin əksəriyyəti Kelvindaledəki Grandtully Anbarından əməliyyat aparır. Milk & More, 2018-cü ildə StreetScooters-dan 200 elektrikli süd çatdırılma avtomobili sifariş etdi və həmin il 159 tam elektrikli avtomobil alaraq elektrikləşməni davam etdirdi; daha sonra 350-dən çox tam elektrikli avtomobillə filosunu böyütdü və 500-ü aşan elektrikli avtomobillə Birləşmiş Krallığın ən böyük elektrikli filosuna malik şirkət kimi təsvir olunur. Müasir bir Maxus tam elektrikli süd avtomobili 213 mil məsafə və 880 kq yük tutumu ilə təqdim olunur - qurğuşun-turşu dövrünün 27-50 mili ilə müqayisədə, inqilabın əslində nə qədər gecikdiyini ölçmək asanlaşır. Təhlükəsizlik kəməri qanunvericiliyindəki o köhnə detal belə dövrün xarakterini danışır: Britaniya qanunu kəmərin yalnız taxılı olduğu halda istifadəsini məcburi edirdi və 2005-ci il dəyişikliyi güzəşti məsafə aralıq ilə edilən çatdırmalarla məhdudlaşdırdı.

Bu gün köhnə avtomobillərin əksəriyyəti hələ də iş başındadır: fabriklərdə iş avtomobili, kənddə zövq avtomobili və ya icarə parklarında. Wythall-da yerləşən The Transport Museum, 1935–1982 -ci illər arasında istehsal olunmuş, 14 fərqli istehsalçıdan ibarət 29 süd daşıyıcı avtomobili və akkumulyatorlu elektrik avtomobili kolleksiyasına malikdir; Ipswich Transport Museum-da isə beş akkumulyatorlu elektrik yol avtomobili var, onlardan biri 1948 il istehsalı Smiths-dir. Kölgədə qalmış, amma heç vaxt məğlub olmamış bu park, elektrik ötürücüsünün mühəndislik baxımından heç vaxt problem olmadığını; problemin bazar, infrastruktur və hekayə olduğunu hər səhər zınqıltısı ilə xatırladır.

Mənbələr

• Milk float
• The milk float was the first truly successful last-mile delivery EV
• Brush Pony electric milk float
• British electric vehicles, model by model - Commercial Motor archive, 9 July 1971
• Electric Milk Trucks Still Working in Jolly Old England
• Electric vehicles have a rich past – and a richer future
• History of the electric vehicle
• Early Electric Cars in America
• Charging Milk & More's Electric Milk Floats
• Milk and More return to their electric roots
• Electric Adventures: Milk & More
• Tag: milk float