Elektrikli Taksilerin Unudulan İlk Qızıl Dövrü

1897-ci ildə Nyu-York küçələrində işləyən elektrikli taksilər, daxili yanma mühərrikli avtomobillərdən belə əvvəl elektrikli nəqliyyatın ilk böyük parkını yaratdı. Broadway-də akkumulatoru üç dəqiqəyə dəyişdirilən bu nəqliyyat vasitələri, qısa müddət içində Londona uzanan bir ekosistem qurdu; manivela qolu, ucuz benzin və Ford Model T isə bu ekosistemi bir neçə on il içində tarixin səhifələrinə gömdü.

150.000 Atlı Şəhərdə Niyə Elektrikli Taksi?

19. əsrin sonundakı Nyu-Yorku təsəvvür etməyin ən doğru yolu, küçələri dolduran atlarla başlamaqdır. Şəhərdə təxminən 150.000 at yaşıyordu və hər biri gündə 35 funtdan çox tullantı istehsal edirdi. Bu, yalnız qoxu problemi deyil; yem, sığınacaq, baytar və yem əlavələrinin daşınmasından ibarət nəhəng bir logistika zənciri demək idi. Şəhərin motorlu alternativə hər kəsdən çox ehtiyacı var idi.

Mühəndislik baxımından baxanda, elektrikli avtomobilin bu rola uyğun gəlməsi təəccüblü deyil. Erkən benzinli avtomobillər qoxur, səsli işləyir, titrəyir və ən əsası əllə döndərilən manivela tələb edirdi. Elektriklilər isə bir açar düyməsi ilə işə düşürdü. Qısa məsafəli, aşağı sürətli, dur-get ağırlıqlı taksi vəzifəsi tam da qurşun-turşu akkumulatorunun birlikdə işləyə biləcəyi bir yük profilinə malik idi: məsafə məhdud idi, amma taksi onsuz da şəhər daxilində fırlanırdı.

Electrobat: Philadelphia'dan Çıxan Filonun Ürəyi

Nümayiş olunan vasitə, Philadelphia'lı ixtiraçılar Henry Morris və Pedro Salom tərəfindən 1894-cü ildə patentlənən Electrobat oldu. İlk prototip motorlu vasitədən çox gəmini xatırladırdı: 4.400 funt ağırlığında, gəmi mühərriki kimi davamlı və pis yollara möhkəmləndirilmişdi. Morris və Salom iki il içində daha kiçik və sürətli bir model hazırladı. Electrobat II əsaslı taksilər 1.800 funt ağırlığında idi, 20 mil/saat azami sürət edir və bir doldurma ilə 25 milə qədər gedə bilirdi.

Rəqəmlər, dövrün şərtləri üçün olduqca məqbul bir işlətmə profili göstərir. Nyu-Yorkun ilk taksi şirkəti Electric Carriage and Wagon Company, iyul 1897-də 12 elektrikli hansom taksi ilə xidmətə başladı. İlk ay içində Salom və Morris, 13 vasitənin 1.000-dən çox sərnişin daşıdığını və 2.000 mil yol qət etdiyini bildirdi. Park 1899-da 100-dən yuxarı qalxdı.

Broadway-də 3 Dəqiqəlik Batareya Dəyişimi

Elektrikli taksinin əsl texnoloji uğuru avtomobildə deyil, infrastrukturdada idi. Broadway-də köhnə bir buz pateni meydançasında qurulan batareya dəyişim stansiyasında vinçlər və hidravliklər, 1.250-1.300 funt ağırlığındakı hazırlanmış batareyları təxminən 3 dəqiqədə yenusu ilə əvəz edirdi. Tarixçi David A. Kirsch-in xülasəsi mühəndislik dili ilə aydındır: sistem atlardan daha sürətli, bugünkü benzin doldurmaq qədər sürətli idi.

Bu detallar bu gün hələ də müzakirə olunan şarj infrastrukturu mübahisəsinin 130 il əvvəl də eynilə yaşandığını göstərir. Qurğuşun-turşu batareyanın saatlarla çəkən şarjı, fleet idarəçiliyi üçün ölümcül bir darboğaz idi; həll batareyanı sürətləndirmək deyil, dəyişmək oldu. Müasir "battery swap" ideyasının ilk irimiqyaslı tətbiqi bir buz pateni meydançasında həyata keçirilmişdi.

Filonun böyüməsi ilə birlikdə şəhər həyatına da iki tarixi ilk qarışdı. May 1899-da sürücü Jacob German, Lexington Avenue-da 12 mil/saat sürətlə gedərkən 8 mil/saatlıq həddi aştığı üçün avtomobillə sürət cəzası kəsilən və həbs edilən ilk şəxs oldu; onu velosipedli bir polis təqib edib yaxaladı. Həmin il bir elektrikli taksi Upper West Side-da tramvaydan düşən əmlakçı Henry Bliss-i öldürdü: avtomobil tərəfindən öldürülən ilk piyada, avtomobilin səssizliyini heç fərq edə bilməmişdi.

Londonun Hummingbird-i: Bersey Electric Cab

Eyni il, fərqli bir qitədə. Walter Bersey tərəfindən hazırlanan Bersey Electric Cab, 19 Avqust 1897-də 12 avtomobillik bir filo ilə Londonun ilk elektrikli taksiləri oldu. Avtomobillər iki sərnişin daşıya bilir, maksimal sürətləri 12 mil/saat idi. Ümumilikdə 77 avtomobil istehsal edildi; eyni vaxtda ən çox 75-i xidmətdə idi.

Avtomobil səssiz idi, amma yüksək tezlikli, vızıltıya bənzəyən bir səs çıxarırdı; londonlular ona Hummingbird ləqəbini verdi. Bu ləqəb elektrikli ötürülmənin akustik imzasının nə qədər fərqli olduğunu yaxşı xülasə edir: benzinli mühərrikin partlayıcı səsi əvəzinə, davamlı və zil bir elektromexanik uğultu. Filonun taleyi təəssüf ki bu xoş detalda deyil, iqtisadiyyatda həlledici oldu: yüksək baxım xərcləri xidməti təxminən iki il içində bitirdi.

Elektriklinin Doğulması və Qadın Sürücülər

1899-da Electric Vehicle Company, William C. Whitney kimi investorların dəstəyi ilə Philadelphia, Chicago və Boston-a yayıldı və qısa müddətinə ABŞ-ın ən böyük avtomobil istehsalçısı oldu; ümumilikdə təxminən 2.000 avtomobil istehsal etdi. 1904-də şirkətin 2.000 taksi, yük maşını və avtobus istehsal etdiyi və New York-dan Chicago-ya filiallar yaratdığı bilinir. Şəhərdaxili elektrikli nəqliyyat üçün bir "qızıl dövr" ifadəsi bu dövrdə abartı deyil.

Şəxsi istifadədə də elektriklilər güclü bir kütlə tapdı. Erkən benzinli avtomobilləri işə salmaq həqiqətən əzələ gücü tələb edirdi: krank qolunu döndərmək, qol sınırsa baş barmağını və biləyi yaralaya bilirdi. Elektriklilər səsli-küytsüz, təmiz, titrəməsiz idilər və açarla işə düşürdülər; buna görə də xüsusilə qadınlara satılırdılar. 1904-cü ildə Edith Bolling Galt "elektrik tipli avtomobil" üçün sürücülük vəsiqəsi alan ilk qadın oldu. Detroit Electric (1907-1939) kimi istehsalçıların avtomobilləri asan işə düşməsi və yumşaq gedişi ilə qadın sürücülər arasında məşhur idi; sürücü oturacağı arxaya çəkilə bilən, bugünkü təriflə rumble seat düzeninə malik nümunələr bu dövrün tipik məhsulları idi.

Krank Qolu, Model T və Çökişinin Anatomiyası

Elektrikli ekosistemini bitirən tək bir şey yox idi; üst-üstə düşən dört faktor var idi.

1. Krankın yox olması: 1912-ci ildə Charles Kettering-in elektrikli marş mühərriki elektriklilərin ən konkret üstünlüyünü silib atdı. Benzinli avtomobil artıq əzələ gücü ilə işə salınmırdı.
2. Ucuz benzin: Teksasdakı ucuz xam neftin tapılması yanacaq xərclərini aşağı saldı. Enerji nazirliyinə aid tarixi narrativlər bunu elektriklilərin geriləməsinin əsas səbəbləri arasında sayır.
3. Yaxşılaşan yollar: Asfaltlanan, uzanan yollar məsafəsi məhdud və ağır batareyalı elektriklilərin bazarını daraltdı. 1935-ə gəldikdə elektriklilər demək olar tamamilə yoxa çıxmışdı.
4. Model T-nin qiyməti: 1908-də bazarə çıxan Ford Model T ucuzluğu ilə elektriklilərin günlərinin sayılı olduğunu göstərdi. Ford mühəndislərinin Edison-un nikel-dəmir batareyasını qiymətləndirdiyi, lakin ən böyük maneənin infrastruktur çatışmazlığı olduğu qeyd olunur.

Nyork flotasının sonu isə texnologiyadan çox idarəetmə və kapital hekayəsi idi. Şirkətin Nyu-Yorkdan kənar əməliyyatları pis idarə olundu; 1899-da bir qəzetin şirkətin fırıldaqçı kredit aldığını ortaya qoyması səhmləri ucuzlatsa da, Columbia və Riker kimi elektrikli istehsalçılarını satın alaraq ayaqda qalmağa çalışdı, amma dağıdıcı bir yanğın flotasının böyük hissəsini məhv etdi və 1907 Panikası istehsalı dibe vurddu; şirkət həmin il müflis oldu. O boşluğu dərhal Harry N. Allen doldurdu: 1907-də Fransadan idxal edilən 65 benzinli taksi ilə xidmətə başladı, bir il ərzində flotası 700 avtomobilə çatdı.

Onu öldürən şey fikir, texnologiya ya da iş modeli deyildi; arxasındakı fırıldaqçı tipli iş adamlarının kölgəsi idi.

Texnologiya tarixi baxımından diqqətçəkici bir detall: dövrün bəzi şərhçiləri benzinli avtomobillərin uzun yolda, elektriklilərin isə şəhər daxilində üstün olacağı bir ayrılmanı proqnozlaşdırırdı. Bu ssenari reallaşmadı, amma 2022-ci ildə 25 tam elektrikli taksi Nyu-York küçələrinə çıxdıqda nəzərə alınan fikir məhz bu idi - elektrikli taksinin bu şəhərə dönüşü rəsmi təsdiqin 2019-cu ildə Tesla Model 3-ə verilməsi ilə mümkün olmuşdu. Woods Dual Power hibridi (1916), Sebring-Vanguard CitiCar (1974-77 arasında 2000-dən çox istehsal edildi), GM EV1, litium-ion batareyalı Nissan Altra və 2006-cı ildə təqdim edilən Tesla Roadster kimi ara dayanacaqlar keçilmədən bu dönüş mümkün olmayacaqdı.

İlk Qızıl Dövründən Qalan Dərs

1897-1912 arası dövr elektrikli avtomobilin uğursuz başlanğıcı deyil, erkən tamamlanmış eksperiment kimi oxunmalıdır. Elektrobat filosu düzgün tapşırıq profilində (qısa məsafə, sabit marşrut, filo idarəetməsi) elektrik ötürülməsinin həmin dövrün texnologiyası ilə belə işlədiyini sübut etdi. Batareya dəyişimi, sükut və asan istifadə kimi bu gün yenidən müzakirə olunan mövzuların hamısının bir əsr əvvəl konkret həlləri var idi. Nə əskik idi? Ucuz və getdikcə daha yaxşı bir rəqib, yayılan yollar və maliyyə intizamı olan kapital strukturu. Elektrikli avtomobil texnoloji məğlubiyyətlə deyil, iqtisadi əvəzetmə ilə tarixdən çıxdı - ki müasir dönüşün izləyəcəyi ssenari də tam əksinə olaraq yenə iqtisadi əvəzetmə olacaq.

Mənbələr

• Nyu-Yorkun ilk elektrikli taksi parkının unudulmuş tarixi - 1800-cü illərdə
• Elektrikli taksilərin Nyu-York yollarında hökm sürdüyü dövr
• Bersey Elektrikli Taksi
• Londonda ilk elektrikli taksinin gözlənilməz dərəcədə qədim hekayəsi
• Elektrikli avtomobilin tarixi
• Elektrikli nəqliyyat vasitəsinin tarixi
• Amerikada erkən elektrikli avtomobillər (1891-1922)
• Elektrikli və Benzinli avtomobillər: Tarix göstərir ki, bu heç də yenilik deyil
• 100 il əvvəl benzinin menzil narahatlığı elektrikli avtomobillərin doldurulmasını asan göstərirdi
• 1900-cü illərin əvvəllərində elektrikli avtomobillər qadınlara satılırdı
• "Uğursuz" texnologiyaları anlamaq
• Elektrikli Nəqliyyat Vasitələri Şirkəti
• Elektrikli avtomobillərdə First Ladies... 1904-cü ildə
• 1800-cü illərdən bu günə elektrikli avtomobillərin təkamülü
• Elektrikli avtomobillərin mühəndisliyi və tarixi