Thomas Parker və Unudulan İngilis Elektriklisi

1895-ci ilin İngiltərəsində, Wolverhamptonun Tettenhall məhəlləsindəki bir evin qarşısında çəkilmiş qara-ağ fotoşəkil var. Kadrda olan avtomobil nə buxarlıdır, nə də atlı; qurğuşun-turşu batareyaları ilə işləyən, doldurula bilən elektrikli avtomobildir. Və tam ortasında ciddi baxışlı bir kişi dayanıb: Thomas Parker. Bu tək kadrlar elektrikli avtomobilin İngiltərədəki ən erkən nümunələrindən birinin demək olar ki, yeganə vizual sübutudur. Bəs Ford Model T-dən iyirmi ildən çox əvvəl gündəlik işinə avtomobili ilə gedən bu mühəndis niyə avtomobil tarixinin əsas hekayəsinə daxil ola bilmədi? Cavab həm bir insanın, həm də bir sənayenin taleyində gizlidir.
Coalbrookdale-dən Çıxan Bir Sənətkar: Thomas Parker Kim İdi?

Thomas Parker 22 dekabr 1843-cü ildə Şropşirdəki Coalbrookdale-də doğuldu. Burası dəmirin mifini daşıyan bir şəhər idi: atası Coalbrookdale Ironworks-də qəlibçi idi və ailə nəsillərdir eyni zavoda əmək verirdi. Parkerın ilk işi də atasının yanında qəlibçilik oldu; təhsilini Quaker müəssisəsində aldı. Bu zəmin onun karyerasını müəyyən edəcək iki xüsusiyyəti erkən verdi: əl bacarığı və praktiki problem həlli vərdişi.
Dönüş nöqtəsi 1862-ci il London Beynəlxalq Sərgisi oldu. Parker Coalbrookdale Company-nin dört nümayəndəsindən biri kimi sərgini gəzdi; elektrikli teleqraf və yaş batareya standlarının qarşısında maşın mühəndisinin görəcəyi şeyi gördü: daşına bilən enerjinin gələcəyini. Coalbrookdale-ə qayıdanca elektrolövhəçilik şöbəsində kimyaçı oldu və elektrolövhəçilik gücünü artırmaq üçün öz layihələndirdiyi böyük bir dinamoma sahib çıxdı. Bu maşının bu məqsədlə istifadə olunan ilk dinamo olduğu qəbul edilir.
Bunun ardından ixtiraları bir-birini əvəz etdi. 1876-cı ildə Philip Weston ilə inkişaf etdirilmiş buxar nasosunun patentini aldı. 1881-cü ildə antrasit yanan Kyrle Grate ocağı Smoke Abatement Exhibition-da gümüş medal qazandı; illər sonra, 1904-cü ildə tüstüsüz yanacaq Coalite-nin ixtiraçısı oldu və ölümündən sonra da tüstüyə qarşı mübarizənin qızıl medalı ilə təltif edildi. Müasirləri onun yerini yaxşı bilirdilər: Lord Kelvin Parkerı Avropanın Edisonu kimi təsvir edirdi. Ara-sıra siyasətə də qarışan bir mühəndis idi; 1892-ci ildə Kingswinford üçün Liberal Partiya namizədi oldu, uduzdu; bir il sonra Wolverhamptonda sulh hakimi ünvanını aldı.
Elwell-Parker: Midlandsın İlk Elektrik Şirkəti
1882 Parkerın həyatında iki ayrı patenti ilə açılan bir il oldu. İyunda Paul Bedford Elwell ilə birlikdə dinamolar və elektrik işığı üçün patent aldı; həmin il Gaston Planté-nin qurğuşun-turşu batareyası üzərində etdiyi təkmilləşdirmələr üçün də ayrı bir patent qeydə alındı. Oktyabrda isə Wolverhamptona köçdü və Elwell ilə ortaqlıq qurdu. Elwellin ailəsi bölgədə mix və naal fabrikası işlədirdi; kapital və sənaye ənənəsi orada idi, elektrik biliyi də Parkerda.
Qurulan müəssisə Midlandsda elektrik avadanlığı istehsal edən ilk şirkət idi. İstehsal xətti sürətlə formalaşdı: 1882-ci ildən etibarən akkumulyatorlar, 1883-cü ildən etibarən dinamolar istehsal olunurdu. Müştəri portfeli şirkətə nə dərəcədə ciddi yanaşıldığını göstərir. Mədən ocağının yeraltını elektriklə işıqlandırması o dövrün mühəndislik miqyasında cəsarətli bir referans idi. Forest of Dean-dəki Trafalgar Colliery-yə tədarük olunan avadanlıq, yeraltında ilk elektrik işıqlandırması kimi qəbul edilən tətbiqi mümkün etdi. Bir mədən ocağının yeraltını elektriklə işıqlandırması, o dövrün mühəndislik miqyasında cəsur bir nümunə idi.
Bu tərəfdaşlıq uzun müddətdə daha böyük bir strukturə çevrildi. 1889-cu ildə bir sindikat Electric Construction Corporation (ECC) yaratdı; Elwell-Parker və oxşar avadanlıq istehsal edən şirkətləri satın alaraq Wolverhampton-un Bushbury bölgəsində yeni bir zavod açdı. Maraqlı olan, qurucu zəkanın bu strukturun idarə heyətinə daxil ola bilməməsi idi: Parker idarə heyəti üzvü ola bilmədi və yalnızca İstismar Müdiri təyin edildi. Şirkət 1893-cü ildə çətinliyə düşüb Electric Construction Company kimi yenidən qurulanda Parker 1894-cü ildə istefa etdi və öz şirkəti Thomas Parker Ltd.-ni yaratdı; həmin şirkət də 1909-cü ildə ləğv olundu. Bu mənzərə dövrün elektrik sənayesinin sərtliyini ümumiləşdirir: texnologiyanı istehsal edən ilə kapitalı idarə edən hər zaman eyni süfrədə oturmurdu.
Diqqət Çəkənlər
- Thomas Parker 1884-cü ildə Wolverhampton-da elektrikli avtomobil qurduğunu iddia etdi; bu gün əlimizdə yalnızca təxminən 1895 -ci ilə aid tək bir fotoqrafiya var.
- Parker qurğuşun-turşu batareyaları təkmilləşdirmələri üçün 1882-ci ildə, Gaston Planté ilə eyni ildə ayrı patentlər aldı.
- ECC 1896-cı ildə ilk elektrikli dog cart-ı istehsal etdi; sükan əvəzinə cilov istifadə olunurdu.
- Parker 1899–1908 illəri arasında Metropolitan Railway-in məsləhətçi elektrik mühəndisi kimi London yeraltının elektrifikasiyasında çalışdı; Neasden Power Station 1904-cü ildə açıldı.
- 1885 Blackpool tramvayı ölkənin ilk elektrikli tramvayı idi və avadanlığı Parker-ın əsəri idi.
1884 Wolverine Deyil, Wolverhampton: İlk İngilis Elektriklisi Necə Yaranıb?
Parker-ın avtomobili haqqında bildiklərimiz təəccüblü dərəcədə az, lakin iddia aydındır: o, ən erkən 1884-cü ildə elektrikli bir avtomobil qurduğunu bildirib. On il dolmadan bu avtomobillə gündəlik işə gedirdi. Düşünün: 1880-ci illərin İngiltərəsində öz istehsalı olan qurğuşun-turşu batareyaları ilə öz evindən işinə gedən bir mühəndis. Ford Model T 1908-cü ildə gələcəkdi; Parker-ın avtomobili yollarda olarkən avtomobilin konseptual lüğəti belə tam formalaşmamışdı.
Sübut vəziyyəti isə mühəndislik intizamı ilə baxıldıqda zəifdir: əlimizdə tək bir fotoqrafiya var, təxminən 1895 -ci ilə aid. Kadrda avtomobil Tettenhall-dakı evinin qarşısında dayanır və Parker ortada. Texniki olaraq nə bildiyimiz də bu görüntü üzərindən: avtomobil yenidən dolan bilən qurğuşun-turşu batareyaları ilə işləyirdi. Performans göstəriciləri, istehsal sayı, məsafə məlumatı yoxdur. Bu qeyri-müəyyənlik, elektrikli avtomobilin dəqiq kim və hansı tarixdə ixtira etdiyi sualının hələ də mübahisəli qalmasının bir hissəsidir. Yalnız Parker deyil; Magnus Volk-un Immiş mühərrikli üç təkərli elektrikli nəqliyyat vasitəsi oktyabr 1887-də artıq yollarda idi. İlk prototip ilə ilk istehsal olunan vasitə fərqinin aydın olmaması, rəqabəti birinciyə daraltmağı mümkünsüz edir. Parker bu mənzərədə ən güclü namizədlərdən biridir; amma tək namizəd deyil.
1896 Elektrikli Dog Cart: Atlı Ənənəyə Elektrikli Bir Salam
Electric Construction Corporation-ın 1896-da istehsal etdiyi ilk elektrikli dog cart, dövrün nəqliyyat mədəniyyətinə ironik bir gözyıpma idi. Dog cart, adını ov itlərinin daşınmasından alan atlı nəqliyyat növü idi; ECC onu elektrik mühərriki ilə həyata qaytırdı. Vasitənin ən rəngarəng detayı idarəetmə mexanizmi idi: sükan istifadə edilmədi, əvəzində läğəm. İşlətmə müdiri A. B. Blackburn atlı vasitə sürməyi sevdiyi üçün läğəmlə idarəetməyə üstünlük verilmişdi. Texnologiya dəyişdi, amma istifadəçinin vərdişi dəyişmədi; istifadəçi təcrübəsi dizaynının ən qədim nümunələrindən biri sayıla bilər.
Bu vasitənin dizaynında başqa bir Parker də rol ala bilər: bəzi qeydlər, dog cart-ın prototipini Elwell-Parker təsisçi ortağının oğlu Thomas Hugh Parker-ın dizayn etdiyini irəli sürür. Həmçinin nəzərə alınması lazım olan bir fərq var: elektrik mühəndisi Thomas Parker (1843-1915) ilə Manchester, Sheffield and Lincolnshire Railway-in lokomotiv rəhbəri Thomas Parker (1829-1903) eyni şəxs deyil; tarix səhifələrində tez-tez qarışdırılan iki addır. 1890-cı illərdə Elwell-Parker-ın İngilis bazarındakı faktiki inhisar mövqeyi ilə baxıldıqda, dog cart yalnız bir maraq əşyası deyil, İngiltərədə elektrikli vasitə istehsalının ilk institusional addımıdır.
| Dövr | İnkişaf | Mənası |
|---|---|---|
| 1882 | Elwell-Parker-ın təsisatı, batareya və dinam patentləri | Midlands-ın ilk elektrik avadanlığı şirkəti |
| 1883 | Madənçilərə dinamolar; Trafalgar Colliery yeraltı işıqlandırması | Elektrikin sənaye zəmininə enişi |
| 1884 | Parker-ın elektrikli avtomobili | İngiltərədə məlum olan ən erkən elektrikli vasitə iddiası |
| 1889 | Electric Construction Corporation təsis edildi | Elwell-Parker satın alındı, Bushbury-də fabrik |
| 1896 | İlk elektrikli dog cart | Läğəmlə idarə olunan ilk istehsal elektriklisi |
| 1899-1908 | Metropolitan Railway elektrifikasiyası | Yeraltı dəmir yolunda elektrik dövrü |
London Metrosunu Elektrikləşdirən Adam
Parker-ın elektrikli vasitə tarixindəki rolu, əslində daha geniş bir infrastruktur karyerasının bir hissəsidir. 1885-də Blackpool tramvayının avadanlığını təmin etdi; bu, ölkənin ilk elektrikli tramvayı idi. Liverpool Overhead Railway-in elektrifikasiyasında çalışdı; 1892-də Oxford, Birmingham, Charing Cross, Chelsea, Sydenham və Shoreditch üçün yüksək gərginlikli DC paylama sistemləri qurdu. 1897-ci ildə isə geniş sahədə elektrik paylayan ilk şirkət olan Midland Electric Corporation-ı təsis etdi. Hər biri bu gün bir şəhər infrastrukturunun arxasınca durduğu tipli layihələr.
Zirvə nöqtəsi 1899-cü ildə gəldi. Thomas Parker Ltd.-nin baş direktorluğundan istifa etdi, Londona köçdü və Metropolitan Railway-in məsləhətçi elektrik mühəndisi oldu. Vəzifəsi, yeraltı dəmir yolunun buxardan elektriyə keçidi idi; və layihənin mərkəzində 1904-cü ildə açılan Neasden Power Station dururdu. Mənbələr onun rolunu fərqli genişlikdə təsvir edir: bəziləri onu Metropolitan-in məsləhətçisi kimi qeyd edərkən, digərləri yeraltının böyük hissəsinin elektrifikasiyasından məsul şəxs kimi anır. Müəyyən olan budur ki, bu layihə London metrosunun müasir kimliyini formalaşdırdı və Parker bu keçidin mühəndislik zirvəsində idi. 1908-ci ildə təqaüdə çıxdı və kökü çıxdığı Coalbrookdale-ə döndü. 5 dekabr 1915-də Ironbridge-dəki evində beyin şişindən vəfat etdi; məzarı St Michael's Church, Madeley-dədir. Ölüm yaşı mənbələrdə 71 ya da 72 kimi göstərilir; fərq, doğum və ölüm aylarının təqvim hesablamasından yaranır.
İlk Elektrikli Avtomobili Kim İcad Etdi və Parker Niyə Unuduldu?
Bu sualın səmimi cavabı budur: dəqiq bir tək ad yoxdur. ABŞ tərəfində Robert Anderson-un təxminən 1832-ci ildə ilk ilkin elektrikli avtomobili hazırladığı qəbul edilir, amma bu avtomobil 1870-ci illərə qədər yayılmadı. 1900-cü illər ətrafında ABŞ-də avtomobillərin təxminən üçdə biri elektrikli idi; faiz 22-si benzinli, qalanı buxarlı idi. Rəqabətin başlanğıcında elektrikli, çox vaxt komfort baxımından üstün idi: titrəmə yoxdu, qoxu yoxdu, səs-küy yoxdu və təhlükəli əl qandarı yoxdu. Amma benzinli tərəfdə daha uzun məsafə, daha yüksək sürət və yayılan benzin stansiyaları şəbəkəsi var idi; kənd yollarının və şəhərlərarası yolların asfaltlaşması da benzinlilərin xeyrinə idi. 1912-ci ildə Charles Kettering-in elektrik işəsalma motoru əl qandarı problemini tamamilə aradan qaldırdı və tarazlıq daimi olaraq pozuldu. Parker-in avtomobili bu iqtisadiyyatın qurbanı idi: bahalı, o dövrün batareyası ilə məsafəsi məhdud və tək bir fotoqrafla sənədləşdirilmiş bir vizyon.
Parker-in adının kölgədə qalmasının başqa bir səbəbi də var. Onun enerjisi tək bir məhsula deyil, bir ekosistemə yayıldı: dinamolar, akkumulyatorlar, tramvaylar, mədən işıqlandırması, paylama şirkətləri, metrosu. Tək bir avtomobillə özünəməxsuslaşan adlar tarixə yazılarkən, infrastruktur quran mühəndislərin izi adətən sistemlərin içində qalır. Yenə də hekayə tamamilə unudulmadı: 2015-ci ildə Coalbrookdale-dəki Severn House-da anım lövhəsi açıldı və 2022-ci ildə Wellington-dakı gəzinti festivalı Thomas Parker-a həsr olundu; qəsəbədə onun adını daşıyan bir küçə də var.
Bir Mühəndisin Erkən Doğmuş Fikri
Thomas Parker-in 1884-cü il avtomobili müasir bir təsadüf deyil, ardıcıl bir mühəndislik zəncirinin ucu idi: batareya təkmilləşdirmələri patentləri, dinam istehsalı, mədən işıqlandırması və tramvay təcrübəsi - hamısı bir qapıya çıxdı. Əlimizdəki dəlil azdır - təxminən 1895-ci ilə aid tək bir fotoşəkil - amma kontekst güclüdür: Midlandsın ilk elektrik şirkəti, 1890-cı illərdəki faktiki bazar üstünlüyü, 1896-cı il dog cart'ı və London yeraltısının elektrifikasiyası. Elektrikli avtomobil dövrünü bu gün yenidən yaşayarkən, bu hekayənin oxunu şaşırtacaq tərəfi sadədir: fikir səhv deyildi, yalnız bir əsr erkən doğuldu. Parkerın Tettenhalldakı sakit fotoşəkili, bir mühəndisin səbrinin və vaxtsız taleyinin bir kadrlik xülasəsidir.
Mənbələr
- Thomas Parker (inventor) - Wikipedia
- Thomas Parker - Wolverhampton History and Heritage
- ECC cars - Wolverhampton History and Heritage
- Elwell-Parker's Zero Emissions Legacy - Elwell-Parker
- File: Thomas Parker Electric car.jpg - Wikimedia Commons
- The History of the Electric Car - U.S. Department of Energy
- Electric vs Gasoline Cars: History Shows This is Nothing New - MotorTrend
- Wellington Celebrate Thomas Parker - Walkers are Welcome
- Invention, Enterprise, Struggle: Thomas Parker - FullCharger
- Early Electric Vehicles: E-G - earlyelectric.com