Gaston Planté və Elektrikli Avtomobili Doğuran Akumulyator

1859-cu ildə Parisdə bir fizikçi şüşən qaba içərisinə iki saf qurğuşun lövhə batırdı, bir generatorla bu maraqlı qurğunu qidalandırdı və elektrik tarixinin ən mühüm həddlərindən birini görünməz şəkildə keçdi. Gaston Planté-nin o qabda nümayiş etdirdiyi şey, istehsal olunan elektriki kimyəvi şəkildə saxlayıb sonra geri qaytara bilən ilk qurğu idi: doldurula bilən batareya. Elektrikli avtomobil deyəndə ağla lityum-ion paketlər, müasir menzil mübahisələri və sürətli doldurma stansiyaları gəlir; halbuki elektriklə yol alma fikrinin fiziki ön şərti, benzindən yarım əsr əvvəl, qurğuşun və sulfat turşusu ilə qurulmuşdu. Bu səhifə batareyaların elektrikli avtomobildə necə istifadə olunduğunu yox, o batareyanın necə doğulduğunu danışır.
Doldurula Bilən Batareya Fikri Niyə Bir İnqilab Idi?
Planté-dən əvvəl istifadə oluna bilən elektrik mənbələri birincil hüceyrələr idi: bir dəfə boşaldıqdan sonra kimyəvi cəhətdən tükənir, yenidən istifadə olunmurdu. Daniell Hüceyrəsi bunların ən tanınışı idi; John F. Daniell-in 1836-cı ildə inkişaf etdirdiyi bu qurğu təxminən 1,1 voltluq gərginlik verə bilirdi, lakin elektrodlar tükəndikdə işi bitirdi. Nicolas Gautherot-nun 1801-ci ildə bəzi materialların elektriklə təmasdan sonra yük saxladığını müşahidə etməsi, geri dönə bilənlik fikrinin ilk qığılcımı idi; Volta-nın 1800-cü il hüceyrəsi və William Cruickshank-ın 1802-ci ildəki seriya istehsalı yanaşması isə infrastrukturu hazırlamışdı.
Planté-nin töhfəsi bu zəncirdə keyfiyyət bir sıçrayış idi. Onun tək hüceyrəsi 2 volt gərginlik istehsal edirdi - Daniell Hüceyrəsinin demək olar iki qatı - və kimyəvi reaksiyası əksinə çevrilə bilirdi. Yəni hüceyrə bir dəfə istifadə olunub atılan istehlak materialı deyil, doldurulub boşaldıla bilən bir enerji anbarı idi. Həmçinin tək elektrolit istifadəsi, Daniell-in iki mayeli qurğularına nisbətən praktik bir üstünlük təmin edirdi. Hüceyrələr ardıcıl birləşdirilərək daha yüksək gərginliklər əldə edilə bilirdi; doqquz hüceyrəli batareya konsepti bir il sonra, 1860-cı ildə Fransız Akademiyasına təqdim olundu. Mənbələrin bir qismi nümayişi 1859, bir qismi isə akademiyaya təqdimatı əsas götürərək 1860 tarixini verir; iki rəqəm əslində eyni inkişafın iki mərhələsini göstərir.
Diqqət Çəkənlər
- Gaston Planté 1859-cu ildə dünyanın ilk doldurula bilən batareyasını nümayiş etdirdi; tək hüceyrə 2 volt istehsal edirdi.
- Camille Faure 1881-ci ildə macunlu lövhə metodunu patentlədi və qurğuşun-turşu batareyasını seriya istehsalına açdı.
- Elektrikli nəqliyyat vasitəsi, yerdəyişən elektrik saxlama Planté-nin ixtirası ilə ancaq fiziki cəhətdən mümkün oldu.
- 1900-cü ildə yolda olan avtomobillərin təxminən üçdə biri elektrikli idi.
- Batareya dəyişdirmə stansiyaları ilk dəfə 1890-cı illərdə ABŞ-da sınaqdan keçirildi.
Şüşə Qabdan Gələn İxtiraçı: Gaston Planté Kimdir, Batareya Necə İşləyirdi?

Gaston Planté (1834-1889), Fransız fizikçi idi və batareya ixtirası, Michael Faraday-ın mexanik elektrik generatorunu inkişaf etdirməsindən on il əvvələ təsadüf edir - yəni doldurula bilən saxlama, elektriki maşınlа istehsal etmə texnologiyasından belə əvvəl mövcud idi. İlk düzeneğin kuruluşu bugünkü mühendislik gözüyle baxıldıqda təsiredici dərəcədə sadə idi: iki uzun, dar saf qurğuşun lövhə aralarına rezin zolaqlar yerləşdirilərək silindir şəklində sarıldı, hər lövhənin kənarına birər mis tel bağlandı və bu düzənd 10 faizliq kükürd turşusu məhlulu olan şüşə qaba batırıldı. Bir generatora bənzər cihazla şarj edilmiş və əldə edilən güc dinləyici kütləsi qarşısında nümayiş etdirilmişdi.
İş prinsipi incə, amma başa düşüləndir. Şarj edildikdə müsbət elektrodun səthində qurğuşun dioksid, mənfi elektrodda metalik qurğuşun var; boşalma zamanı hər iki elektrodda qurğuşun sulfat əmələ gəlir və şarjda reaksiya əksinə dönür. Elektronların bu iki istiqamətli axını, hücrəni enerji anbarına çevirir.
İlk Dizaynın Zəif Nöqtəsi
Planté hücrəsinin kritik əskikliyi müsbət elektroddakı aktiv qurğuşun dioksid miqdarının az olması idi; hücrə yalnız qısa müddətlər ərzində sabit gərginlik verə bilirdi. Planté bunu aşmaq üçün prototipini sürətlə inkişaf etdirdi: spiral sarma əvəzinə düz qurğuşun lövhə sıraları qoydu, lövhə qalınlıkları və araları ilə sistematik təcrübələr edərək kommersiya ehtiyacını qarşılayacaq bir dizayna çatdı. İlk şarj olunan bataryalar birbaşa dəmir yolu vasitələrinin işıqlandırmasında işlədildi - yəni texnologiya daha ilk illərində hərəkətli bir nəqliyyatın elektrik ehtiyacına cavab vermiş olurdu. Nəqliyyata güc verəcək tutuma çatması isə başqa bir adı və daha iyirmi iki il gözləyəcəkdi.
Camille Faure və Macunlu Lövhə: 1881-ci ildə Sənaye Həddi
Planté-nin orijinal dizaynında narahatedici bir problem var idi: saf qurğuşun lövhələrin səthinin aktivləşməsi, təkrarlanan şarj dövrləri ilə illər alan səthi bir köhnəlmə prosesinə bağlı idi. Bir fabrikin bu prosesi gözləməsi kommersiya baxımından düşünülə bilməzdi. Həll 1881-ci ildə Fransız kimyaçısı Camille Alphonse Faure-dən (1840–1898) gəldi: qurğuşun lövhələrin üzərinə qurğuşun oksidləri, kükürd turşusu və sudan ibarət bir macun çəkilir, bu örtük rütubətli mühitdə ilıq şəkildə bərkidilirdi. Metod patentə alındı və bu gün macunlu lövhə kimi tanınan yanaşma doğuldu.
Bu örtüyün təsiri iki oxlu idi. Birincisi, enerji sıxlığı əhəmiyyətli dərəcədə artdı; lövhə fabrikadan çıxarkən aktiv materialla yüklü gəlirdi. İkincisi, istehsal artıq saf qurğuşunun illər çəkəcək yetişməsindən asılı deyildi - seri istehsal qapısı açılmışdı. Faure-nin dizaynı daha səmərəli və seri istehsala Planté-ninkindən çox daha uyğun idi; bu yenilik birbaşa ilk elektrikli avtomobil bataryalarının doğuşu kimi qiymətləndirilir. İronik şəkildə Faure, müasir qurğuşun-turşu bataryasının böyük ölçüdə unudulmuş ixtiraçısı kimi qalmışdır - Planté-nin adı tarix kitablarında çox daha güclü yer tutur.
Pildən Avtomobilə: Qurğuşun-Turşu Batarya Elektrikli Nəqliyyatı Necə Mümkün Etdi?
Elektrikli vasitə tək bir ixtira deyildi; 1800-cü illərdəki batareya və elektrik mühərriki kimi bir sıra kəşflərin məhsulu idi. Amma zəncirin kritik halqası bu idi: elektrik Enerjisinin daşınabilən şəkildə nəqliyyat vasitəsində tətbiqinin mümkün yolu yalnız 1859-cu ildə Planté-nin ixtirası ilə açıldı. Motor nə qədər təkmil olsa da, ona veriləcək saxlanmış enerji yoxdursa, elektrikli nəqliyyat vasitəsi laboratoriya maraqından ötə gedə bilməzdi. Qurğuşun-turşu akkumulyator bu fiziki ön şərti yerinə yetirən texnologiya idi.
Nəticə gecikmədi. 1881-ci ildəki sənayeləşmə həddi ilə birlikdə 1890-cı illərdə ilk praktik elektrikli avtomobillər yola çıxdı və 1900-cü il ətrafında elektriklilərin qızıl dövrü yaşandı: yolda olan nəqliyyat vasitələrinin təxminən üçdə biri elektrikli idi. Ferdinand Porsche 1901-ci ildə öz elektrikli modelini işlədi. Erkən elektriklilər, səsli, iyli və əl vincli ilə işə salınan benzinlilərlə müqayisədə sükutları və istifadə asanlıqları ilə seçilirdi - qadın sürücülər arasında xüsusilə məşhur idilər.
Akkumulyatorun İmkanları və Sərhədləri
Qurğuşun-turşu arxitekturasının mühəndislik balansı aydın idi. Güc tərəfində akkumulyator işini görürdü; amma enerji sıxlığı aşağı idi və Planté-nin orijinal batareyaları erkən dövr avtomobilləri üçün çox böyük və ağır idi. Erkən elektriklilər hər doldurmada adətən 30-50 mil (təxminən 48-80 kilometr) məsafə verə bilir, maksimal sürətləri aşağı qalırdı və doldurma infrastrukturu son dərəcə məhdud idi. Thomas Edison, qurğuşun-turşu batareyalarının çəkisinə və kötüühlüyünə alternativ olaraq davamlılıq və uzun ömür hədəfləyən nikel-dəmir batareya işləməyə başladı; təkrarlanan uğursuzluqlar elektrikli avtomobilin həyata keçirilməsini dəfələrlə gecikdirdi.
Tarazlığın pozulması sürətli oldu. Yüksək qiymət, aşağı maksimal sürət və qısa məsafə elektrikliləri daxili yanma ilə rəqabətdə zəiflədərkən, Fordun 1908-ci ildəki Model T-si benzinliləri xeyli ucuz və uzun məsafələrə uyğun etdi; ucuz neft və elektrikli startor motorun yayılması qalan tarazlıqları da dəyişdi. Erkən 1900-cü illərdə benzinlilərdən daha çox satıla bilən elektrikli avtomobil bir neçə il içində bazarın kənarına itələndi.
Batareya Dəyişdirilməsi 1890-cı illərdə Artıq Var İdi
Batareya mübadiləsinin 21. əsrin ixtirası olduğu geniş yayılmış bir fərziyyədir; tarix bunu təsdiqləmir. İlk dəyişdirilmə cəhdləri ABŞ-nin Gilded Age dövrünün sonlarına, 1890-cı illərə uzanır. Doldurma üçün gözləmə problemi qarşısında Nyu-Yorkda bir buz meydanı batareya dəyişdirmə stansiyasına çevrildi - həm nəqliyyat vasitələri, həm də batareyalar sürətli dəyişməni asanlaşdıracaq şəkildə modifikasiya olunurdu. Bu praktik qəbul edildiyi bazarlarda 1910-cu ildən 1924-cü ilə qədər xidmət verdi.
Qurğuşun-turşu arxitekturması bu praktikanın arxitektur kökü idi. Batareya ağır və yavaş dolan idi; deməli həll, avtomobili dayandırıb gözləmək deyil, tükənmiş paketi dolu bir paketlə sürətlə dəyişmək idi. 1906-cı il ətrafında ictimaiyyətə açıq doldurma stansiyaları, tam elektrikli taksi parkları və erkən batareya dəyişdirmə sistemləri eyni zamanda mövcud idi. Bugünkü batareya dəyişdirmə modellərinin strukturu məntiqi - gözləmə müddətini dəyişmə müddətinə endirmək - birbaşa 1890-cı illərin məntiqidir. Yüz ildən sonra dəyişən şey məntiq deyil, batareyanın kimyası oldu: qurğuşun-turşunun yerini 1991-ci ildə Sony'nin kommersiyalaşdırdığı lityum-ion aldı və bu kimya bu günün elektrikli avtomobillərində qəbul edilmiş standarta çevrildi.
Qurğuşun-Turşu Batareya Niyə Hələ Də Yaşayır?
Elektrikli avtomobilin itələnməsinə baxmayaraq, qurğuşun-turşu batareyanın özü heç vaxt səhnədən düşmədi. Uyğun qiyməti, etibarlılığı və yüksək təkrar emal oluna bilməsi sayəsində bu gün də geniş şəkildə istifadə olunur; VRLA və AGM kimi müasir törəmələri və dərin boşalmalı növləri müxtəlif tətbiqlərə xidmət edir. 167 il əvvəl şüşə qabda başlayan kimya, bu müddət ərzində dünyada ən çox istehsal olunan batareya növlərindən biri olmağı davam etdirdi.
Qısa Cavab: Elektrikli Avtomobili Doğuran Batareya Hansı idi?
Elektrikli avtomobili fiziki cəhətdən mümkün edən batareya, Gaston Planté'nin 1859-da nümayiş etdirdiyi və Camille Faure'nin 1881-də macunlu lövhə üsulu ilə seriya istehsalına açdığı qurğuşun-turşu batareya idi. Planté yenidən doldurula bilmə anlayışını gətirərkən Faure bunu sənaye miqyasına daşıdı; bu ikili sıçrayış olmadan nə 1900-cü illərin üçdəlik elektrikli bazar payı, nə də ilk batareya dəyişdirmə stansiyaları mövcud ola bilərdi. Lityum-ion inqilabı, qurğuşun-turşunun başladığı zəncirin son halqasıdır - zəncirin ilk halqası hər zaman Parisdəki o şüşə qab idi.
Mənbələr
- Qurğuşun-Turşu Batareyanın Qısa Tarixi
- Planté Batareyası Haqqında
- Camille Faure 1881-ci ildə Qurğuşun-Turşu Batareyaları Yaradır
- Gaston Planté və qurğuşun-turşu batareyanın ixtirası (Kurzweil, 2010)
- Batareyalar haqqında bilməli olduğunuz hər şey
- Elektrikli Avtomobilin Tarixi - ABŞ Enerji Nazirliyi
- Elektrikli avtomobilin itirilmiş tarixi
- 1890-cı illərdən bəri EV batareyalarının dəyişdirilməsi tarixi