Lenoir'in Motoru: Otto'dan Önce İçten Yanma Denemeleri

1860 yılının Ocak ayında Paris'te bir emayeci, buhar makinesine benzeyen tuhaf bir motor için patent alıyor. Étienne Lenoir'in bu makinesi, tarihe geçen ilk ticari olarak uygulanabilir içten yanmalı motor olacak; onu paraya çevirenler ve ondan ilham alanlar, bugün hâlâ dört zamanlı motor konuştuğumuz noktaya giden yolun ilk taşlarını döşeyecek. Ama Lenoir'in hikâyesi, bu hikâyenin başı değil, sonucu. Ondan yarım asır önce, 1807'de hidrojenle çalışan bir araba yol almıştı. 1826'da bir Vermont'lu mucit karbüratör benzeri bir düzenek patentlemişti. Peki bu erken denemeler neden tutmadı ve Otto'nun dört zamanlı çözümü bu mirasın üzerine tam olarak nasıl oturdu?
Lenoir Motoru: Gaz Yakan Buhar Makinesi
Étienne Lenoir, 1822'de Belçika'nın Fransızca konuşulan bölgesinde doğdu ve 16 yaşında Fransa'ya gitti; mesleği metal emayeciliğiydi. Mühendislik dehası yalnızca motorla sınırlı kalmadı: 1847'de bir emaye işlemi, 1851'de elektroformaj, 1853'te elektrikli demiryolu freni, 1865'te de borsa günlüklerinin öncüsü sayılabilecek otomatik telgraf için patent aldı.
Asıl işi, 24 Ocak 1860'da tescil edilen patente dayanıyordu: gaz yanmasıyla genişleyen hava yoluyla çalışan bir motor. Mekanik mimarisi alışılmıştı - yatay, çift etkili, doğrudan bir buhar makinesine benziyordu. Pistonun her iki yüzünde de güç üretildiği için fiilen iki silindirli bir motora eşdeğerdi. Ateşleme ise o günün standartlarını şaşırtacak kadar modern yaklaşımdı: bir batarya ve endüksiyon bobini, kayan bir dağıtıcı ve iki buji.
Rakamlar motorun hem iddiasını hem de sınırını gösterir. Yaklaşık 18 litre hacimli silindir, 130 rpm'de ancak 2 hp üretiyordu; verimlilik %4,5–5 bandındaydı. Nedeni mühendislik açısından net: motor yanma öncesi hiçbir sıkıştırma yapmıyordu. Hava ve gaz ayrı ayrı emiliyor, silindirde karışıyordu - bu yüzden Lenoir bunun sıradan bir gaz motoru olmadığını ileri sürüyordu - ama yanma, sıkıştırılmamış, yani düşük yoğunluklu bir karışımda gerçekleşiyordu.
Öne Çıkanlar
- Lenoir motoru 24 Ocak 1860 patentli, ticari olarak uygulanan ilk içten yanmalı motordur.
- 18 litre hacimden 2 hp @ 130 rpm ve yalnızca %4,5–5 verimlilik - çünkü sıkıştırma yok.
- 1807'de Niépce kardeşlerin Pyréolophore'u ve de Rivaz'ın hidrojen aracı, Lenoir'den 53 yıl önce vardı.
- Otto'nun 1876 dört zamanlı motoru, Lenoir'in eksik bıraktığı sıkıştırmayı devreye soktu.
Ticari Sonuçlar ve Üretim Sayılarının Belirsizliği
1859'da Société des Moteurs Lenoir kuruldu; ancak şirketin yaklaşık 4.000 payı karşılığında hiç temettü ödenmedi. Motor yine de satıldı ve lisanslandı: İngiltere'de Reading Iron Works yaklaşık 100 adet üretti, iki Alman şirketi ve New York'taki Lenoir Gas Engine Company (yarım hp 500 dolara, 4 hp 1.500 dolara) pazara girdi; Paris'te Marinoni ve Lefebvre en çok üreten işletmeler oldu. Üretim toplamına gelince net bir rakam vermek mümkün değil: eldeki hesaplar, 1865'e kadar Paris'te 143 satıştan, bir yıl içinde 380 üretim ve 400–500'lük seriler, hatta 1.500'e uzanan rakamlara kadar geniş bir yelpazede dağılıyor. Farkın nedeni kısmen tanım: satılan, üretilen ve lisansla üretilebilen motorlar ayrı sayılıyor.
Motorun mühendislik sorunları ise tartışmasız: sıkıştırma eksikliği yakıt verimsizliğine, aşırı ısınma valflerin yapışmasına yol açıyordu. Gürültü, batarya şarj zorluğu ve buji bakımı da gündelik acılardı. Benzer boyuttaki bir buhar makinesi ekonomik olarak daha mantıklıydı - yani rakibine kıyasla çaresiz değildi, ama üstünlüğü de yoktu. 1863'te Parisian Gas Company motoru devraldı ve Lenoir'a emeklilik maaşı bağladı. Lenoir 1862 Londra Sergisi'nde ödül kazandı, 1881'de Légion d'honneur aldı; ancak 1900'de yoksulluk içinde öldü.
Lenoir Gerçekten İlk Otomobili mi Yaptı?
Bu soru, Fransız-Alman tarihyazımı rekabetinin en hassas noktasıdır ve kanıtlar zayıftır. Lenoir, 1897'de bir otomobil dergisinde, 1863'te Joinville-le-Pont ile Paris arasında motorlu bir araç kullandığını anlattı. Fransız Otomobil Kulübü 1900'de ilk otomobil yolculuğunun Mayıs 1862'de Paris ile Vincennes arasında yapıldığı sonucuna vardı. Ancak iki iddiadaki tarihler birbiriyle çelişiyor ve bu tutarsızlık, hikâyeyi şüpheli kılıyor; öyle ki 1860 tarihli bir araçtan başka hiçbir kanıt yok ve Lenoir bile bu iddiayı yaşarken hiç dile getirmedi. Sonradan ortaya atılan anlatının bir tanıtım numarası olduğu görüşü güçlü.
İroni büyüktür: 1903–1911 arasındaki Selden Patent Davası'nda Ford, Selden patentine karşı savunmasında Lenoir'in 1860 motoruna atıf yaptı - teknolojinin kamu malı olduğunun kanıtı olarak. İlk otomobilin kimin olduğu sorusunun ise tanımdaki belirsizlik nedeniyle kesin bir cevabı hiçbir zaman verilemeyeceği açık.
Lenoir'den Geriye: 1807'den 1865'e Beş Öncü

İçten yanma fikri, Lenoir'in patentsinden çok önce vardı. Zaten Lenoir'in 1864 tarihli ticari broşürü de motorun öncekilere dayandığını kabul ediyordu: Robert Street'in pistonu, Philippe Lebon'un çift etkisi, de Rivaz'ın ateşlemesi, Samuel Brown'ın soğutması. Aşağıdaki tablo, geriye doğru giden hattın omurgasını veriyor.
| Mucit / İsim | Tarih | Katkı |
|---|---|---|
| Niépce kardeşler | 20 Temmuz 1807 | Pyréolophore; toz patlamalarıyla çalışan piston-silindir sistemi |
| François Isaac de Rivaz | 30 Ocak 1807 | Hidrojen yakıtlı, elektrik ateşlemeli motor; aynı yıl bir araca takılıp kısa yol aldı |
| Samuel Morey | 1 Nisan 1826 | ABD'de ilk içten yanmalı motor patenti; erken karbüratör benzeri düzenek |
| Barsanti ve Matteucci | 1853 (ilk motor) | Serbest pistonlu, atmosferik motor; 1856'da iki silindirli 5 hp versiyon |
| Étienne Lenoir | 24 Ocak 1860 | Ticari olarak uygulanabilir ilk içten yanmalı motor |
| Pierre Hugon | 1865 | Lenoir'e benzeyen ama alev ateşlemeli ve su püskürtmeli soğutmalı motor |
Pyréolophore ve De Rivaz: 1807'nin İki Patentli Yolu
1807 yılının ortasında Napolyon, Nicéphore ve Claude Niépce kardeşlere Pyréolophore için patent verdi. İlke bugünkünden farklıydı: kontrollü toz patlamaları. Önce Lycopodium denilen kibrit otu sporları, sonra kömür ve reçine karışımı yakıt olarak kullanıldı; piston-silindir düzeni bir vapuru itebilecek kadar çalıştırıldı. Aynı yılın Ocak ayında, İsviçreli François Isaac de Rivaz Fransız patenti 731'i almıştı: hidrojenle çalışan ve elektrikle ateşlenen ilk içten yanmalı motor. De Rivaz motorunu aynı yıl bir arabaya koydu ve kısa bir mesafe yol aldı; yakıt, bir balonda depolanan hidrojendi. Bugün otomobil üreticilerinin resmî tarih sayfaları bile bu 1807 aracını ve Lenoir'in motorlu denemesini öncü olarak sayar.
Morey ve Barsanti–Matteucci: Farklı Paradigmalar
Fairlee, Vermont doğumlu Samuel Morey, 1822–1830 arasında geliştirdiği motor için 1 Nisan 1826'da ABD'de Gas or Vapor Engine patentini aldı - bu ülkedeki ilk içten yanmalı motor patentidir. Motor sıkıştırmasızdı ama sıvı yakıt kullanan, karbüratör benzeri erken bir düzeneğe sahipti; Morey'nin 4.000'den fazla deney yaptığı ve bir araç da inşa ettiği aktarılır. Daha az bilinen ama teknik açıdan en ilginç dal, İtalyan rahip Eugenio Barsanti ile mühendis Felice Matteucci'nin yoludur. Barsanti'nin deneyleri 1843'e kadar uzanır; 1853'te ilk motoru, 1856'da iki silindirli 5 hp bir versiyonu, birkaç yıl sonra da karşıt çalışan çift pistonlu bir motoru inşa ettiler. Serbest pistonlu atmosferik tasarım, patlamaların geri tepme etkisini azaltmak için düşünülmüştü - bugün karşıt pistonlu motor mimarisinin fikir babası olarak anılmaların gerekçesi bu.
Bu Erken Motorlar Neden Başarısız Oldu?
Tek bir sebep yok; ortak bir eksik var. Hugon motoru, Lenoir'in en büyük acılarına el koymuştu - alev ateşlemesi batarya sorununu, silindire su püskürtme de aşırı ısınmayı çözüyordu. Ama hiçbiri, verimliliğin esas düşmanı olan sıfır sıkıştırmayı aşamadı. Sıkıştırılmamış karışım, silindir başına düşük güç demektir; düşük güç, aynı iş için daha büyük silindir ve daha çok yakıt demektir. 18 litreden 2 hp alan bir motor bu denklemi kaybeden tarafıdır. Buna bakım yükü, gürültü ve yakıt temini eklenince, olgunlaşmış buhar makinesiyle rekabet imkânsız hâle geldi. Sonuç: fikir doğruydu, çevrim eksikti.
Otto'nun Dört Zamanlı Çözümü: Eksik Parçanın Bulunuşu
Nikolaus Otto, 1876'da ilk dört zamanlı içten yanmalı motoru inşa eden kişi olarak kabul edilir. Çevrimin dört adımı - emme, sıkıştırma, güç ve egzoz - bugün temel mühendislik bilgisi olsa da, devrimci olan ikinci adımdı: Otto ve Langen, yakıt karışımını yanmadan önce başarıyla sıkıştıran ilk motoru yarattı. Sıkıştırılmış şarjlı, gaz yakıtlı bu dört zamanlı çevrim bugün Otto çevrimi olarak bilinir ve Lenoir'in tam olarak eksik bıraktığı unsurdur.
Bu tek fark, sayılarla ölçülebilir bir sıçrama yarattı: sıkıştırma, birim yakıttan alınan işi katbekat artırdı ve motoru buhar makinesiyle ekonomik olarak karşılaştırılabilir kıldı. Kendi açısından ilginç bir dipnot: Lenoir de pes etmedi. 1880'lerde poppet supaplı, sıkıştırmalı dört zamanlı bir motor denedi ve yakıt ekonomisinde %300'e varan iyileşme elde etti; motoru Mignon and Rouart üretti. Yani ilk mucit, kendi mirasının üzerine oturan çözümü görmüş ve ona katılmıştı.
Miras: Otto'dan Bugüne Uzanan Hat
Karl Benz ve Nikolaus Otto'dan önceki bu yarım asır, mühendislik tarihinin tipik desenini gösterir: konsept önce gelir, doğru çevrim çok sonra bulunur. De Rivaz hidrojeni ve elektrik ateşlemeyi, Morey sıvı yakıtı ve karbürasyonu, Barsanti–Matteucci serbest ve karşıt pistonu, Niépce kardeşler toz yakıtı, Lenoir ise ticarileştirmeyi denedi. Hepsi parçaydı; eksik olan, sıkıştırmayla tamamlanan dört zamanlı çevrimdi. İçten yanmalı motorun ilk icadını kimin yaptığına dair çok sesli cevap da bu yüzden hâlâ geçerli: tanıma bağlı olarak 1807'nin Niépce'si ya da de Rivaz'ı, 1826'nın Morey'si, 1850'lerin Barsanti–Matteucci'si veya 1860'ın Lenoir'i söylenir. Üstünde hemfikir olunan tek cümle şudur: yanma öncesi sıkıştırma fikrini devreye sokan Otto çevrimi, ilk icadın doğru hâli olarak sanayiyi kazanmıştır.
Bugün bir otomobilin motor bölmesine baktığınızda - silindir sayısı, supap mimarisi, ateşleme ve yakıt püskürtme düzeni - gördüğünüz her şey, 1807 ile 1876 arasında atılan adımların birikmiş hâlidir. Lenoir'in motoru bu hattın ticari başlangıç noktasıydı; başarısı kadar başarısızlığı da, Otto'ya ne yapması gerektiğini gösterdi.
Kaynaklar
- Étienne Lenoir | Research Starters - EBSCO
- Étienne Lenoir | Britannica
- Birth of an idea: Etienne Lenoir - Accelleron Charge Magazine
- The Lenoir gas engine: Monaco Patents
- Étienne Lenoir - The Motor Museum in Miniature
- Barsanti–Matteucci engine - Wikipedia
- Samuel Morey - Britannica
- De Rivaz engine - Wikipedia
- Pyréolophore - Wikipedia
- Four-stroke engine - Wikipedia