Yarım Dizel: Hornsby-Akroyd Yağ Motoru

1892 yazında İngiltere'nin Fenny Stratford kasabasındaki bir su işletmesine iki motor kurulduğunda, Rudolf Diesel henüz ilk patent başvurusunun ardından motorunu geliştirmeye çalışıyordu. O motorlar Hornsby-Akroyd yağ motoruydu ve ağır yağla, elektrikli ateşleme olmadan, saatlerce kesintisiz çalışıyordu. Bugün dünyanın milyonlarca aracında yatan sıkıştırma ateşlemeli motorun hikâyesi anlatılırken adı neredeyse her zaman Diesel'dir; oysa aynı teknolojinin köklerinde, Diesel'in üretim motorundan yıllar önce sahaya çıkmış bir İngiliz mucit vardır: Herbert Akroyd Stuart.
Peki Hornsby-Akroyd gerçekten dizelin öncüsü müydü, yoksa içten yanmalı motor tarihindeki ayrı bir yol mu? Sorunun cevabı, iki tasarımın ateşleme ilkelerini yan yana koyduğunda netleşiyor.
Herbert Akroyd Stuart ve Bletchley'deki Deneyler
Herbert Akroyd Stuart 28 Ocak 1864'te Yorkshire'daki Halifax'ta doğdu. İlk patentini henüz 22 yaşındayken, 1886'da aldı; deneylerini babasının Bletchley'deki demir ve teneke işletmesinin atölyesinde yaptı. Hedefi, dönemin şehir gazıyla çalışan motorlarının aksine, kolay bulunmayan ve ucuz ağır yağları yakabilen bir içten yanmalı motor tasarlamaktı.
Kritik adım Mayıs 1890'da geldi: Akroyd Stuart, Charles Richard Binney ile birlikte aldığı 7146 numaralı patentte, yakıtın doğrudan püskürtüldüğü katı enjeksiyon ilkesini tanımladı. Bu ilke bugün modern dizellerin çoğunda kullanılan çözümün ta kendisidir ve Diesel 1893'te kendi patent başvurusunu yaptığında kanıtlanmış bir teknik olarak önünde duruyordu.
Üretim tarafı Grantham merkezli Richard Hornsby & Sons tarafından üstlendi. Lisans anlaşmasıyla "Hornsby Akroyd Patent Oil Engine" adıyla üretime giren motor, 26 Haziran 1891'de seri imalata geçti; ilk ticari satışlar 8 Temmuz 1892'de gerçekleşti.
Öne Çıkanlar
- Hornsby-Akroyd, ağır yağla çalışan ticari olarak başarılı ilk içten yanmalı motor tasarımıdır.
- Üretim 1891'de başladı; Diesel'in ilk başarılı motorundan altı yıl önce.
- 1891-1905 arasında toplam 32.417 motor üretildi.
- Katı yakıt enjeksiyonu ilkesini tanımlayan patent Mayıs 1890'da alındı.
- Özgün tasarımın sıkıştırma oranı yalnızca 3:1 - 5:1 arasındaydı; ateşleme buharlaştırma odasından geliyordu.
Sıcak Ampul Nasıl Çalışıyordu?

Hornsby-Akroyd dört zamanlı bir motordu, ancak ateşleme prensibi bugünkü dizelden kökten farklıydı. Silindir kapağına monte edilmiş, dar bir boyunla silindire bağlanan ayrı bir yanma odası - vaporiser yani buharlaştırıcı - tasarımın kalbiydi. Emme zamanında hava silindire girerken yağ bu buharlaştırıcıya püskürtülüyor, sıkıştırma zamanında karışım sıcak duvarlarla temas ederek kendi kendine tutuşuyordu. Ateşlenen gazlar dar boyundan geçerken yüksek türbülans oluşuyor ve yanma silindirde tamamlanıyordu.
Buradaki kilit nokta sıkıştırma oranının düşüklüğü: kaynaklara göre 3:1 ile 5:1 arasında değişen bu değer, sıkıştırma sonunda hava sıcaklığını kendi başına ateşlemeye yetecek düzeye çıkaramıyordu. Bu yüzden motor, daha sonra geliştirilecek gerçek dizelden ayrılan hot-bulb yani sıcak ampul ailesine aitti ve "yarım dizel" olarak da anıldı.
Soğuk marş sorunu pratik bir çözümle hallediliyordu: buharlaştırma odası, çalışmaya başlamadan önce genellikle bir gazyağı pürmüzüyle harici olarak ısıtılıyor, motor kendi ısısını ürettikten sonra alev kapatılıyordu. Yük arttıkça ampul sıcaklığı yükseliyor, ateşleme erkene kayıyordu; bunu dengelemek için hava girişine su damlatılıyordu. Motorlar tipik olarak 50-300 rpm aralığında en verimli çalışıyordu.
Tarladan Deniz Fenerine: Motorun Yayılımı
Hornsby-Akroyd anında ticari başarı yakaladı. Nedeni basitti: şehir gaz hattından uzaktaki işletmeler için kömür ya da odun ateşli gaz üreticisi gerekmeden çalışabiliyor, buhar makinelerinin gerektirdiği özel sigorta ve lisans yüklerini taşımıyordu. Dönemde benzin çok yanıcı sayıldığından taşınması ve depolanması yasal kısıtlamalara tabiydi; bu nedenle yağ motorları "güvenlik motoru" olarak pazarlanıyor, ham petrol dahil geniş bir yakıt yelpazesini kaldırabiliyordu.
İlk iki üretim motoru Mayıs 1892'de Fenny Stratford'daki Great Brickhill su işletmesine kuruldu ve 1923'e kadar düzenli çalıştı. 1893'te Cambridge sergisinde birincilik ve Chicago Dünya Fuarı'nda yağ motoru ödülü kazanan tasarım, kısa sürede dünya çapında referanslar biriktirdi: Tac Mahal, Cebelitarık Kayası, Özgürlük Heykeli ve çok sayıda deniz feneri Hornsby-Akroyd motorlarıyla aydınlatıldı. Guglielmo Marconi'nin ilk transatlantik radyo yayınına güç veren jeneratör de ateşleme sistemi olmadığı için radyo paraziti yapmayan bu motorla çalışıyordu.
Tarım ve sanayi yayılımı daha da etkileyiciydi. 1896'da ilk yağ traktörü ve ilk ticari açıdan başarılı yağlı lokomotif bu motorla güçlendirildi. 1905'te 20 hp'lik bir Hornsby-Akroyd traktör paletlere dönüştürülerek dünyanın ilk tam paletli aracı ortaya çıktı. 1891-1905 arasında yatay ve dikey, sabit ve taşınabilir biçimlerde toplam 32.417 motor üretildi.
Tasarım uluslararasında da kopyalandı: ABD'de De La Vergne 1893'te lisans satın aldı ve Model HA'yı 1910'a kadar üretti; İskandinavya'da Bolinders ve benzeri üreticiler tarım ve denizcilik için aynı prensipte motorlar geliştirdi. Hornsby 1903'te ilk V-form dizel motorunu inşa etti ve 1918'de Ruston ile birleşerek Ruston & Hornsby oldu.
Hornsby-Akroyd ile Diesel Motoru Karşılaştırması
İki tasarımın farkı tek bir ölçüte indirgenebilir: ateşlemeyi kim başlatıyor? Diesel'in motorunda hava, 15:1 ile 20:1 arasındaki sıkıştırma oranıyla kendi kendine tutuşma sıcaklığına çıkıyor ve yakıt sıkıştırma tepesinde, yüksek basınçlı enjeksiyon pompasıyla püskürtülüyordu. Hornsby-Akroyd'da ise yakıt emme zamanının başında düşük basınçla buharlaştırıcıya veriliyor, ateşlemeyi sıkıştırma ısısı değil ampulün sıcak duvarları sağlıyordu.
| Özellik | Hornsby-Akroyd (1891) | Diesel'in motoru |
|---|---|---|
| Ateşleme | Sıcak ampul duvarlarıyla temas | Yalnızca sıkıştırma ısısı |
| Sıkıştırma oranı | 3:1 - 5:1 | 15:1 - 20:1 |
| Yakıt enjeksiyonu | Erken emme zamanında, buharlaştırıcıya | Sıkıştırma tepesinde, yüksek basınçla |
| İlk üretim / ilk başarılı motor | 1891 üretim, ilk satış 1892 | 1893-1897 arası geliştirme |
| Çalışma devri | Tipik 50-300 rpm | Daha yüksek verim, daha yüksek devir |
Verim farkı bu tablonun özetiydi. Diesel'in 1897'de ilk başarılı testini yapan motoru, teorik verimin yüzde 75'ine ulaşıyordu; dönemin yaklaşık yüzde 10 verimli motorlarına kıyasla çarpıcı bir sıçramaydı bu. Hornsby-Akroyd ise yavaş yanma, düşük verim ve dizelden daha kötü yakıt ekonomisiyle sınırlıydı.
Buna karşılık pratiklik tarafında yağ motoru uzun süre öndeydi. Düşük sıkıştırma oranı sayesinde küçültülüp taşınabilir yapılabiliyordu; Diesel'in hava püskürtmeli enjeksiyonu ise hantal ekipman ve pahalı lisans anlaşmaları gerektiriyordu. Düşük dereceli yağın yaklaşık yarı fiyatı da hesaba katıldığında, birçok işletme için mantıklı seçim Hornsby-Akroyd'du. İlk dizeller için mümkün olmayan bu boyut ve maliyet avantajı, motorun 1891-1905 arasındaki ticari başarısının motoru oldu.
Öncülük Tartışması: Kim Neyi İcat Etti?
İşin hukuki ve teknik tarafında gri alanlar var. Akroyd Stuart, sıkıştırma ateşlemeli yağ motorunun mucidi olduğunu bizzat ileri sürdü; sıkıştırma ateşlemeli yağ motorunu ilk kimin icat ettiği konusunda ciddi bir uyuşmazlık yaşandı. Uyuşmazlık, geliştirme çalışmasıyla ödüllendirilen Diesel'in ve büyük ölçüde unutulan Akroyd Stuart'ın aleyhine sonuçlandı.
Tarihsel değerlendirme ise iki kutupta toplanıyor. Bir görüş, dizeli gerçekten icat edenin Akroyd Stuart olduğunu savunuyor: patentler 1890'da alındı, üretim motoru sahada Diesel'in çalışan örneğinden altı yıl önceydi ve katı enjeksiyon ilkesi modern dizellerin kullandığı çözümdü. Karşı görüş, iki tasarımın gerçekte farklı canlılar olduğunu söylüyor: biri ön oda, katı yakıt enjeksiyonu ve sıkıştırma ateşlemesini sonunda birleştiren bitişik yoldu. Diesel'in 1893'te Berlin'de verdiği ilk patentin kömür tozu yakıt için yapılmış olması ve tasarımının izobarik yanma ilkesine dayanması, iki buluşun bağımsız zeminlerini gösterir.
Bir Yan Yol Neden Unutuldu?
Yağ motorunun sahneden çekilişi teknolojik bir zorunluluktu. Patent 1904'te doldu ve Ruston da aynı ilkelere dayalı motorlar üretmeye başladı. Asıl darbe ise Birinci Dünya Savaşı'ndan geldi: savaş yılları dizel teknolojisini pratik hale getirdi ve yağ motorunun pazarı hızla küçüldü. Ruston & Hornsby, bu tip motorları 1930'lara kadar yalnızca İngiliz İmparatorluğu'nun uzak bölgeleri için üretmeye devam etti. Hornsby'nin 1912 Tip L motoru - 3,9 x 5,5 inç silindir ölçüleriyle, 260 rpm'de 6 hp güç ve yaklaşık 121 lb-ft tork üreten model - 1934'e kadar, 1918'den itibaren Ruston & Hornsby etiketiyle yaşadı.
Akroyd Stuart'ın unutulmasında motorun kendi kategorik konumu da belirleyiciydi. Sıcak ampul tipi motorlar, tam sıkıştırma ateşlemeli dizel haline gelmeden önce buharlaştırıcının harici ısıtılmasını gerektiren "yarım dizel" olarak sınıflandırıldı; bir geçiş teknolojisi olarak görüldü. Diesel'in adı evrensel olarak tanınırken, Akroyd Stuart genel halk tarafından neredeyse hiç bilinmiyordu.
Oysa mühendislik mirası net: modern yağ motorları, Diesel'in hava püskürtmeli enjeksiyonu değil, Akroyd Stuart'ın yağ pompası sprey enjeksiyonu ve sabit hacimde yanma yöntemini kullanıyor. 1937'de Nature dergisinde yayımlanan değerlendirmeye göre bugün kullanılan milyonlarca sıkıştırma ateşlemeli yağ motoru, patentlerini sırasıyla 1890 ve 1892'de almış iki mucidin başlangıç çalışmalarından türemiş durumda.
Sonuç: Öncü mü, Ayrı Yol mu?
Sorunun dürüst cevabı şu: Hornsby-Akroyd, bugünkü anlamıyla bir dizel motor değildi; ateşlemesini sıkıştırmadan değil sıcak bir yanma odasından alıyordu ve verimi Diesel'in ulaştığı düzeyin çok altındaydı. Ama dizel motorun ayrılmaz parçaları olan ön oda kavramı, katı yakıt enjeksiyonu ve ağır yağla pratik çalışma, 1891'de sahada kanıtlanmış haldeydi. Akroyd Stuart dizeli icat etmedi; bugün her dizelde yaşayan çözümlerin bir kısmını Diesel'den önce üretti. Bu yüzden "dizelin öncüsü" nitelemesi abartı değil, ölçülü bir mühendislik hakkı teslimidir - ve Herbert Akroyd Stuart'ın adı, içten yanmalı motor tarihinin bu yan yolunda hak ettiği yeri yavaş yavaş geri kazanıyor.