Otomobilgi.comOtomobilgi.com
  • Türkçe
  • English
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Español
  • Português
  • Polski
  • Magyar
  • Azərbaycanca
  • Bahasa Indonesia
  • Русский
  • 中文
  • 日本語
  • 한국어
  • हिन्दी
  • Tiếng Việt
  • ไทย
  • বাংলা
  • العربية
  • فارسی
  • Türkçe
  • English
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Español
  • Português
  • Polski
  • Magyar
  • Azərbaycanca
  • Bahasa Indonesia
  • Русский
  • 中文
  • 日本語
  • 한국어
  • हिन्दी
  • Tiếng Việt
  • ไทย
  • বাংলা
  • العربية
  • فارسی
  • ANA SAYFA
  • HABERLER
    Türkiye Otomotiv Sektörü Haberleri
    Global Otomotiv Sektörü Haberleri
    Türkiye Motorsporları Haberleri
    Global Motorsporları Haberleri
  • OTOMOBİLLER
    İÇTEN YANMALI
    • İçten Yanmalı Modeller
    • İçten Yanmalı Motor Teknolojileri
    • Yakıt ve Tüketim
    • Emisyon ve Çevre
    • İçten Yanmalı Sahipliği
    • İçten Yanmalı Otomobil Tarihi
    ELEKTRİKLİ
    • Elektrikli Modeller
    • Elektrikli Otomobil Teknolojileri
    • Şarj ve Altyapı
    • Batarya Teknolojisi
    • Menzil ve Tüketim
    • Elektrikli Sahipliği
    • Elektrikli Otomobil Tarihi
    HİBRİT
    • Hibrit Modeller
    • Hibrit Sistemler
    • Batarya ve Şarj
    • Tüketim ve Verimlilik
    • Hibrit Sahipliği
    • Hibrit Otomobil Tarihi
    SUPERCAR
    HYPERCAR
  • TEKNOLOJİ
    Sürücü Destek Sistemleri
    Güvenlik Teknolojileri
    Aydınlatma ve Görüş Teknolojileri
    İnfotainment ve Bağlantı
    Otonom Sürüş ve Yapay Zeka
    Gelecek Teknolojileri
  • REHBERLER
    Alım Rehberleri
    Satış Rehberleri
    Bakım ve Kullanım
    Sahiplik ve Maliyetler
    Lastik ve Jant
    Sigorta ve Muayene
  • TARİH & KÜLTÜR
    Otomobil Tarihi
    İkonik Modeller
    Klasikler ve Koleksiyon
    Türkiye’nin Otomobil Serüveni
    Otomobil Tasarımı
    Otomobil ve Popüler Kültür
  • MOTOR SPORLARI
    Formula 1
    Ralli (WRC)
    Rallikros
    MotoGP
    Formula 2 & Formula 3
    Karting
    Le Mans 24 Saat
    WEC
    NASCAR
    IndyCar
    DTM
    GT Yarışları
    Drift
    Drag Yarışları
  • BİZİ TANIYIN
    HAKKIMIZDA
    İLETİŞİM
  • Türkçe
  • English
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Español
  • Português
  • Polski
  • Magyar
  • Azərbaycanca
  • Bahasa Indonesia
  • Русский
  • 中文
  • 日本語
  • 한국어
  • हिन्दी
  • Tiếng Việt
  • ไทย
  • বাংলা
  • العربية
  • فارسی
  • Türkçe
  • English
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Español
  • Português
  • Polski
  • Magyar
  • Azərbaycanca
  • Bahasa Indonesia
  • Русский
  • 中文
  • 日本語
  • 한국어
  • हिन्दी
  • Tiếng Việt
  • ไทย
  • বাংলা
  • العربية
  • فارسی
  1. ANA SAYFA
  2. OTOMOBİLLER
  3. İÇTEN YANMALI
  4. İçten Yanmalı Otomobil Tarihi
  5. Yarım Dizel: Hornsby-Akroyd Yağ Motoru

Yarım Dizel: Hornsby-Akroyd Yağ Motoru

  • İçten Yanmalı Otomobil Tarihi
  • Yazar: Deniz Erkan
  • Oluşturma: 13 Kasım 2026
Rudolf Diesel daha ilk patentini başvururken, Hornsby-Akroyd yağ motorları zaten ağır yağla saatlerce kesintisiz çalışıyordu.
Rudolf Diesel daha ilk patentini başvururken, Hornsby-Akroyd yağ motorları zaten ağır yağla saatlerce kesintisiz çalışıyordu.

1892 yazında İngiltere'nin Fenny Stratford kasabasındaki bir su işletmesine iki motor kurulduğunda, Rudolf Diesel henüz ilk patent başvurusunun ardından motorunu geliştirmeye çalışıyordu. O motorlar Hornsby-Akroyd yağ motoruydu ve ağır yağla, elektrikli ateşleme olmadan, saatlerce kesintisiz çalışıyordu. Bugün dünyanın milyonlarca aracında yatan sıkıştırma ateşlemeli motorun hikâyesi anlatılırken adı neredeyse her zaman Diesel'dir; oysa aynı teknolojinin köklerinde, Diesel'in üretim motorundan yıllar önce sahaya çıkmış bir İngiliz mucit vardır: Herbert Akroyd Stuart.

Peki Hornsby-Akroyd gerçekten dizelin öncüsü müydü, yoksa içten yanmalı motor tarihindeki ayrı bir yol mu? Sorunun cevabı, iki tasarımın ateşleme ilkelerini yan yana koyduğunda netleşiyor.

Herbert Akroyd Stuart ve Bletchley'deki Deneyler

Herbert Akroyd Stuart 28 Ocak 1864'te Yorkshire'daki Halifax'ta doğdu. İlk patentini henüz 22 yaşındayken, 1886'da aldı; deneylerini babasının Bletchley'deki demir ve teneke işletmesinin atölyesinde yaptı. Hedefi, dönemin şehir gazıyla çalışan motorlarının aksine, kolay bulunmayan ve ucuz ağır yağları yakabilen bir içten yanmalı motor tasarlamaktı.

Kritik adım Mayıs 1890'da geldi: Akroyd Stuart, Charles Richard Binney ile birlikte aldığı 7146 numaralı patentte, yakıtın doğrudan püskürtüldüğü katı enjeksiyon ilkesini tanımladı. Bu ilke bugün modern dizellerin çoğunda kullanılan çözümün ta kendisidir ve Diesel 1893'te kendi patent başvurusunu yaptığında kanıtlanmış bir teknik olarak önünde duruyordu.

Üretim tarafı Grantham merkezli Richard Hornsby & Sons tarafından üstlendi. Lisans anlaşmasıyla "Hornsby Akroyd Patent Oil Engine" adıyla üretime giren motor, 26 Haziran 1891'de seri imalata geçti; ilk ticari satışlar 8 Temmuz 1892'de gerçekleşti.

Öne Çıkanlar

  • Hornsby-Akroyd, ağır yağla çalışan ticari olarak başarılı ilk içten yanmalı motor tasarımıdır.
  • Üretim 1891'de başladı; Diesel'in ilk başarılı motorundan altı yıl önce.
  • 1891-1905 arasında toplam 32.417 motor üretildi.
  • Katı yakıt enjeksiyonu ilkesini tanımlayan patent Mayıs 1890'da alındı.
  • Özgün tasarımın sıkıştırma oranı yalnızca 3:1 - 5:1 arasındaydı; ateşleme buharlaştırma odasından geliyordu.

Sıcak Ampul Nasıl Çalışıyordu?

Sıcak ampul, ateşleme bujisi olmadan kendi sıcak duvarlarıyla tutuşuyordu; Dizel'in öncüsü mü yoksa ayrı bir yol muydu, işte o ayrım tam burada başlıyordu.

Hornsby-Akroyd dört zamanlı bir motordu, ancak ateşleme prensibi bugünkü dizelden kökten farklıydı. Silindir kapağına monte edilmiş, dar bir boyunla silindire bağlanan ayrı bir yanma odası - vaporiser yani buharlaştırıcı - tasarımın kalbiydi. Emme zamanında hava silindire girerken yağ bu buharlaştırıcıya püskürtülüyor, sıkıştırma zamanında karışım sıcak duvarlarla temas ederek kendi kendine tutuşuyordu. Ateşlenen gazlar dar boyundan geçerken yüksek türbülans oluşuyor ve yanma silindirde tamamlanıyordu.

Buradaki kilit nokta sıkıştırma oranının düşüklüğü: kaynaklara göre 3:1 ile 5:1 arasında değişen bu değer, sıkıştırma sonunda hava sıcaklığını kendi başına ateşlemeye yetecek düzeye çıkaramıyordu. Bu yüzden motor, daha sonra geliştirilecek gerçek dizelden ayrılan hot-bulb yani sıcak ampul ailesine aitti ve "yarım dizel" olarak da anıldı.

Soğuk marş sorunu pratik bir çözümle hallediliyordu: buharlaştırma odası, çalışmaya başlamadan önce genellikle bir gazyağı pürmüzüyle harici olarak ısıtılıyor, motor kendi ısısını ürettikten sonra alev kapatılıyordu. Yük arttıkça ampul sıcaklığı yükseliyor, ateşleme erkene kayıyordu; bunu dengelemek için hava girişine su damlatılıyordu. Motorlar tipik olarak 50-300 rpm aralığında en verimli çalışıyordu.

Tarladan Deniz Fenerine: Motorun Yayılımı

Hornsby-Akroyd anında ticari başarı yakaladı. Nedeni basitti: şehir gaz hattından uzaktaki işletmeler için kömür ya da odun ateşli gaz üreticisi gerekmeden çalışabiliyor, buhar makinelerinin gerektirdiği özel sigorta ve lisans yüklerini taşımıyordu. Dönemde benzin çok yanıcı sayıldığından taşınması ve depolanması yasal kısıtlamalara tabiydi; bu nedenle yağ motorları "güvenlik motoru" olarak pazarlanıyor, ham petrol dahil geniş bir yakıt yelpazesini kaldırabiliyordu.

İlk iki üretim motoru Mayıs 1892'de Fenny Stratford'daki Great Brickhill su işletmesine kuruldu ve 1923'e kadar düzenli çalıştı. 1893'te Cambridge sergisinde birincilik ve Chicago Dünya Fuarı'nda yağ motoru ödülü kazanan tasarım, kısa sürede dünya çapında referanslar biriktirdi: Tac Mahal, Cebelitarık Kayası, Özgürlük Heykeli ve çok sayıda deniz feneri Hornsby-Akroyd motorlarıyla aydınlatıldı. Guglielmo Marconi'nin ilk transatlantik radyo yayınına güç veren jeneratör de ateşleme sistemi olmadığı için radyo paraziti yapmayan bu motorla çalışıyordu.

Tarım ve sanayi yayılımı daha da etkileyiciydi. 1896'da ilk yağ traktörü ve ilk ticari açıdan başarılı yağlı lokomotif bu motorla güçlendirildi. 1905'te 20 hp'lik bir Hornsby-Akroyd traktör paletlere dönüştürülerek dünyanın ilk tam paletli aracı ortaya çıktı. 1891-1905 arasında yatay ve dikey, sabit ve taşınabilir biçimlerde toplam 32.417 motor üretildi.

Tasarım uluslararasında da kopyalandı: ABD'de De La Vergne 1893'te lisans satın aldı ve Model HA'yı 1910'a kadar üretti; İskandinavya'da Bolinders ve benzeri üreticiler tarım ve denizcilik için aynı prensipte motorlar geliştirdi. Hornsby 1903'te ilk V-form dizel motorunu inşa etti ve 1918'de Ruston ile birleşerek Ruston & Hornsby oldu.

Hornsby-Akroyd ile Diesel Motoru Karşılaştırması

İki tasarımın farkı tek bir ölçüte indirgenebilir: ateşlemeyi kim başlatıyor? Diesel'in motorunda hava, 15:1 ile 20:1 arasındaki sıkıştırma oranıyla kendi kendine tutuşma sıcaklığına çıkıyor ve yakıt sıkıştırma tepesinde, yüksek basınçlı enjeksiyon pompasıyla püskürtülüyordu. Hornsby-Akroyd'da ise yakıt emme zamanının başında düşük basınçla buharlaştırıcıya veriliyor, ateşlemeyi sıkıştırma ısısı değil ampulün sıcak duvarları sağlıyordu.

ÖzellikHornsby-Akroyd (1891)Diesel'in motoru
AteşlemeSıcak ampul duvarlarıyla temasYalnızca sıkıştırma ısısı
Sıkıştırma oranı3:1 - 5:115:1 - 20:1
Yakıt enjeksiyonuErken emme zamanında, buharlaştırıcıyaSıkıştırma tepesinde, yüksek basınçla
İlk üretim / ilk başarılı motor1891 üretim, ilk satış 18921893-1897 arası geliştirme
Çalışma devriTipik 50-300 rpmDaha yüksek verim, daha yüksek devir

Verim farkı bu tablonun özetiydi. Diesel'in 1897'de ilk başarılı testini yapan motoru, teorik verimin yüzde 75'ine ulaşıyordu; dönemin yaklaşık yüzde 10 verimli motorlarına kıyasla çarpıcı bir sıçramaydı bu. Hornsby-Akroyd ise yavaş yanma, düşük verim ve dizelden daha kötü yakıt ekonomisiyle sınırlıydı.

Buna karşılık pratiklik tarafında yağ motoru uzun süre öndeydi. Düşük sıkıştırma oranı sayesinde küçültülüp taşınabilir yapılabiliyordu; Diesel'in hava püskürtmeli enjeksiyonu ise hantal ekipman ve pahalı lisans anlaşmaları gerektiriyordu. Düşük dereceli yağın yaklaşık yarı fiyatı da hesaba katıldığında, birçok işletme için mantıklı seçim Hornsby-Akroyd'du. İlk dizeller için mümkün olmayan bu boyut ve maliyet avantajı, motorun 1891-1905 arasındaki ticari başarısının motoru oldu.

Öncülük Tartışması: Kim Neyi İcat Etti?

İşin hukuki ve teknik tarafında gri alanlar var. Akroyd Stuart, sıkıştırma ateşlemeli yağ motorunun mucidi olduğunu bizzat ileri sürdü; sıkıştırma ateşlemeli yağ motorunu ilk kimin icat ettiği konusunda ciddi bir uyuşmazlık yaşandı. Uyuşmazlık, geliştirme çalışmasıyla ödüllendirilen Diesel'in ve büyük ölçüde unutulan Akroyd Stuart'ın aleyhine sonuçlandı.

Tarihsel değerlendirme ise iki kutupta toplanıyor. Bir görüş, dizeli gerçekten icat edenin Akroyd Stuart olduğunu savunuyor: patentler 1890'da alındı, üretim motoru sahada Diesel'in çalışan örneğinden altı yıl önceydi ve katı enjeksiyon ilkesi modern dizellerin kullandığı çözümdü. Karşı görüş, iki tasarımın gerçekte farklı canlılar olduğunu söylüyor: biri ön oda, katı yakıt enjeksiyonu ve sıkıştırma ateşlemesini sonunda birleştiren bitişik yoldu. Diesel'in 1893'te Berlin'de verdiği ilk patentin kömür tozu yakıt için yapılmış olması ve tasarımının izobarik yanma ilkesine dayanması, iki buluşun bağımsız zeminlerini gösterir.

Bir Yan Yol Neden Unutuldu?

Yağ motorunun sahneden çekilişi teknolojik bir zorunluluktu. Patent 1904'te doldu ve Ruston da aynı ilkelere dayalı motorlar üretmeye başladı. Asıl darbe ise Birinci Dünya Savaşı'ndan geldi: savaş yılları dizel teknolojisini pratik hale getirdi ve yağ motorunun pazarı hızla küçüldü. Ruston & Hornsby, bu tip motorları 1930'lara kadar yalnızca İngiliz İmparatorluğu'nun uzak bölgeleri için üretmeye devam etti. Hornsby'nin 1912 Tip L motoru - 3,9 x 5,5 inç silindir ölçüleriyle, 260 rpm'de 6 hp güç ve yaklaşık 121 lb-ft tork üreten model - 1934'e kadar, 1918'den itibaren Ruston & Hornsby etiketiyle yaşadı.

Akroyd Stuart'ın unutulmasında motorun kendi kategorik konumu da belirleyiciydi. Sıcak ampul tipi motorlar, tam sıkıştırma ateşlemeli dizel haline gelmeden önce buharlaştırıcının harici ısıtılmasını gerektiren "yarım dizel" olarak sınıflandırıldı; bir geçiş teknolojisi olarak görüldü. Diesel'in adı evrensel olarak tanınırken, Akroyd Stuart genel halk tarafından neredeyse hiç bilinmiyordu.

Oysa mühendislik mirası net: modern yağ motorları, Diesel'in hava püskürtmeli enjeksiyonu değil, Akroyd Stuart'ın yağ pompası sprey enjeksiyonu ve sabit hacimde yanma yöntemini kullanıyor. 1937'de Nature dergisinde yayımlanan değerlendirmeye göre bugün kullanılan milyonlarca sıkıştırma ateşlemeli yağ motoru, patentlerini sırasıyla 1890 ve 1892'de almış iki mucidin başlangıç çalışmalarından türemiş durumda.

Sonuç: Öncü mü, Ayrı Yol mu?

Sorunun dürüst cevabı şu: Hornsby-Akroyd, bugünkü anlamıyla bir dizel motor değildi; ateşlemesini sıkıştırmadan değil sıcak bir yanma odasından alıyordu ve verimi Diesel'in ulaştığı düzeyin çok altındaydı. Ama dizel motorun ayrılmaz parçaları olan ön oda kavramı, katı yakıt enjeksiyonu ve ağır yağla pratik çalışma, 1891'de sahada kanıtlanmış haldeydi. Akroyd Stuart dizeli icat etmedi; bugün her dizelde yaşayan çözümlerin bir kısmını Diesel'den önce üretti. Bu yüzden "dizelin öncüsü" nitelemesi abartı değil, ölçülü bir mühendislik hakkı teslimidir - ve Herbert Akroyd Stuart'ın adı, içten yanmalı motor tarihinin bu yan yolunda hak ettiği yeri yavaş yavaş geri kazanıyor.

Kaynaklar

  • Hornsby-Akroyd oil engine
  • The emergence of the oil engine
  • Beating Dr. Diesel
  • Development of the Oil Engine
  • Hot-bulb engine
  • Herbert Akroyd Stuart
  • It's an Akroyd not a Diesel!
  • The Hornsby-Akroyd Vaporizing Oil Engine
  • Stuart, Herbert Akroyd
  • 1908 Hornsby 20HP Heavy Oil Tractor

Bu Sayfayı Paylaşın

Kategori Editörü

Deniz Erkan

Deniz Erkan

Bir makine mühendisi olarak mesleğimin bana kazandırdığı en önemli alışkanlıklardan biri, bir sistemin yalnızca sonucuna değil, nasıl ve neden çalıştığına bakmak oldu. Otomobillere olan ilgim de bu bakış açısından besleniyor. Bir otomobil benim için yalnızca tasarım, performans veya konfor değil; mekanik, elektronik, yazılım ve mühendisliğin bir araya geldiği bütünsel bir sistem.

Mühendislik altyapımı zaman içinde yazılım geliştirme ile birleştirdim. Bu iki alanın kesişimi, modern otomobillere daha bütüncül bir perspektiften bakmamı sağladı. Otomobil dünyasını motor ve süspansiyondan sürüş destek sistemleri ve yazılım teknolojilerine kadar hem mühendis hem de otomobil tutkunu gözüyle takip ediyorum.

Otomobilgi.com’da amacım; teknik konuları gereksiz karmaşıklığa boğmadan, mühendislik doğruluğunu koruyan ve otomobil merakını canlı tutan bir dille anlatmak. Çünkü iyi bir otomobil benim için yalnızca güzel veya hızlı değil; tasarım, teknoloji ve sürüş karakterini bir bütün olarak hissettiren özel bir eserdir.

İlgili İçerikler

Rudolf Diesel'in kağıt üzerinde kusursuz olan teorisi, Augsburg'da patlayan prototiplerle dört yıl süren bir sınavdan geçti.
İçten Yanmalı Otomobil TarihiRudolf Diesel: İlk Dizel Motoru Nasıl Doğdu?
Karbüratörün taç yıllarında Jonas Hesselman, benzinli doğrudan püskürtmeyi 1925'te kamyon ve otobüslerde seri üretime taşıdı.
İçten Yanmalı Otomobil TarihiHesselman Motoru: Beş Yakıtla Çalışan İlk Motor
Benz'den 70 yıl önce, Niépce kardeşler bir tekneyi dakikada 12-13 kez patlayan toz bulutlarıyla Saône'de akıntıya karşı sürebilmişti.
İçten Yanmalı Otomobil TarihiPyréolophore: Niépce Kardeşlerin Unutulan İlk Motoru
Étienne Lenoir, 1860'ta Paris'te bir emayeciden fazlasını ortaya koydu: tarihin ilk ticari olarak uygulanabilir içten yanmalı motorunu.
İçten Yanmalı Otomobil TarihiLenoir'in Motoru: Otto'dan Önce İçten Yanma Denemeleri
Otomobilin doğum belgesi sayılan DRP 37435 numaralı patent, Karl Benz'in tek değil üç farklı araçla tarihe yazdığı bir hikâyenin kanıtı.
İçten Yanmalı Otomobil Tarihiİlk Otomobil Hangisi? Benz Motorwagen'in Üç Hikâyesi
1936'da Mercedes-Benz, dizeli kamyonlardan ve traktörlerden alıp ilk kez bir binek otomobilin kaputuna koyarak otomobil tarihinde bir tabuyu yıktı.
İçten Yanmalı Otomobil TarihiMercedes-Benz OM 138: İlk Seri Üretim Otomobil Dizeli
Her bujili motorun içinde Volta'nın 1770'lerde cam tabancasında çaktığı kıvılcım hâlâ yaşıyor.
İçten Yanmalı Otomobil TarihiAlessandro Volta Bir Silah Tasarlamadı, Ateşleme İlkesini Kurdu
1957'de her silindire kendi enjektörünü vadeden Electrojector, 395 dolarlık etiketine rağmen tek bir müşterinin eline bile ulaşamadı.
İçten Yanmalı Otomobil Tarihiİlk Elektronik Enjeksiyon Electrojector Neden Tutmadı?
1889'da Daimler ve Maybach'ın V motoruyla başlayan hafiflik arayışı, dökme demiri alüminyuma yenerek modern motorun kaderini değiştirdi.
İçten Yanmalı Otomobil TarihiMaybach'ın 1889'daki İlk Alüminyum Motor Bloğu
Otto'nun Paris'te yıldızı parladığı 1867'de, Barsanti ve Matteucci'nin serbest pistonlu motoru aslında aynı sorunu daha verimli çözmüş, yalnızca tarih unutmuştu.
İçten Yanmalı Otomobil TarihiBarsanti-Matteucci Motoru Otto'dan Önce mi Çalıştı?

Etiketler

  • içten yanmalı motor
  • dizel motor
  • otomobil tarihi
  • dört zamanlı motor
  • ateşleme sistemi
  • yakıt enjeksiyonu
  • herbert akroyd stuart
  • hornsby-akroyd
  • sıcak ampul motor
  • rudolf diesel
  • yağ motoru
  • motor mimarisi

Bizi Sosyal Medyada Takip Edin

  • Hakkımızda
  • KVKK Aydınlatma Metni
  • Gizlilik Politikası
  • İletişim
Otomobilgi.com
BAĞIMSIZ OTOMOBİL KÜLTÜRÜ PLATFORMU
Virgo CMS ile güçlendirilmiştir