Mercedes-Benz OM 138: İlk Seri Üretim Otomobil Dizeli

1930'ların ortasında bir binek otomobilin kaputunun altında dizel bir motor taşımak, bugün düşünülenden çok daha radikal bir mühendislik hamlesiydi. Dizel motor o tarihe dek kamyonların, traktörlerin ve sabit tesislerin iş makinesiydi: ağır, gürültülü, düşük devirli ve titreşimi kabinin her köşesine ileten bir güç ünitesi. Mercedes-Benz'in bu tabuyu yıkma kararının ürünü olan OM 138 motoru, dizel teknolojisinin ticari araçtan bireysel kullanıcıya uzanan uzun yolculuğunun başlangıç noktasıdır ve bu hikâye, yaygın inanışın aksine 1,7 litrelik bir motorla değil, 2,5 litrelik bir üniteyle başlar.
Dizelin binek otomobile inmesi neden bu kadar zor oldu
Dizel motorun temel avantajı, Otto çevrimine göre belirgin biçimde düşük işletme maliyetiydi. Daha yüksek sıkıştırma oranı sayesinde yakıttan çıkardığı işin oranı daha iyiydi ve tüketim belirgin düşüktü. Ancak aynı yüksek sıkıştırma oranı, yanma basıncının ve dolayısıyla mekanik gerilimin yüksek olması demekti; bu da ağır blok, kalın yatak ve kaba titreşim anlamına geliyordu. Kamyon şasisinde kabul edilebilir bu karakterler, bir binek otomobilde sürüş konforunu ve bileşen ömrünü tehdit ediyordu.
Binek kullanımına uygun bir dizel için üç sorunun çözülmesi gerekiyordu: titreşimin bastırılması, motorun hacim ve ağırlık olarak küçültülmesi ve azami devrin, bir binek otomobilin şanzımanıyla uyumlu olacak düzeye çıkarılması. 1920'lerin ticari araçlarındaki teknik iyileşmeler bu üç eşiği kademeli olarak aşağı çekti; 1930'lara gelindiğinde konu artık imkânsızlık değil, doğru mühendislik kararıydı. Daimler-Benz bu kararı verme konusunda hazırlandı: şirket 1928'de OM 5 adlı altı silindirli kamyon dizelinin seri üretimine başlamıştı ve daha gerilere, 1924'te ön yanma odalı dizeli seri üretime hazırlayan ilk seri üretim dizel kamyonuna uzanan bir birikimi taşıyordu.
Öne Çıkanlar
- OM 138, binek otomobil için geliştirilen ilk seri üretim dizel motordur (1935-1940, 5.719 adet).
- İlk taşıyıcısı olan Mercedes-Benz 260 D (W 138), 1936'da dünyanın ilk seri üretim dizel binek otomobili oldu.
- 2.545 cc hacimli dört silindirli motor 45 hp güç ve binek versiyonunda 105 Nm tork üretiyordu.
- 260 D, 100 km'de yaklaşık 10 litre tüketirken benzinli kardeşi W 21 13 litre tüketiyordu.
- 1,7 litrelik dizel, 1949'daki 170 D ve OM 636 motoruyla geldi; dizeli ana akım kullanıcıya taşıyan model oydu.
OM 138 nasıl geliştirildi: üç prototiplik sapa doğru yol

Binek dizeli geliştirme programı 1933 sonbaharında başladı ve ekibin başında, Silver Arrow yarış otomobillerinin tasarımcısı Albert Heeß vardı. İlk yaklaşım mantıklı görünüyordu: mevcut bir kamyon dizelini binek şasiye uyarlamak. Denenen 3,8 litrelik, 80 PS güçündeki sıralı altı silindirli kamyon motoru, prototip şasilerde kabul edilemez düzeyde titreşim üretti ve bu yol hızla terk edildi.
Bunun üzerine sıfırdan iki prototip geliştirildi: üç silindirli, 30 PS güçündeki OM 134 ve dört silindirli, 35 PS gücündeki OM 141. İkisi de gereksinimleri karşılayamadı. Çözüm, 1934'te yine kamyon motoruna dönmek ama bu kez silindir sayısını dörde indirip mil ölçülerini korumak biçiminde geldi. Ağır egzoz ve pürüzlü çalışma karakteri yoğun geliştirmeyle dizel bineğe kabul edilebilir bir ses düzeyine çekildi ve seri üretim 1935'te başladı. Aracın halka açık tanıtımı ise 1936 Şubat'ında yapıldı; ilk seri üretim dizel binek otomobil olarak tarih, bu prömiyer yılını esas alır.
OM 138'in teknik karakteri: dayanıklılık için tasarlanmış 2,5 litre
OM 138, gri dökme demir silindir bloklu, su soğutmalı, sıralı dört silindirli ve atmosferik bir dizeldir. Silindir başına bir emiş ve bir egzoz subapı taşıyan OHV supap dizilimi, ıslak karter yağlaması ve ön yanma odalı enjeksiyon sistemi dönemin olgun dizel mimarisini yansıtır. Yakıt sistemini Bosch'un A boyut enjeksiyon pompası besliyor; krank milinin iki dişliyle sürdüğü kam şaftı, beş ana yatağı destekliyor. Hele-Shaw tipi kavrama ve pnömatik regülatör ise motorun devir karakterini denetleyen dönemin standart donanımıdır.
| Özellik | OM 138 (binek versiyonu) | OM 636 (1949 170 D) |
|---|---|---|
| Üretim dönemi | 1935-1940 | 1949 itibarıyla |
| Silindir hacmi | 2.545 cc | 1.697 cc |
| Motor mimarisi | Sıralı 4 silindir, ön yanma odalı | Sıralı 4 silindir, dolaylı enjeksiyonlu |
| Güç | 45 hp (33 kW) | 38 hp (28 kW) / 3.200 d/d |
| Tork | 105 Nm (binek versiyonu) | 96-98 Nm / 2.000 d/d |
| Sıkıştırma oranı | 20,5:1 | - |
| Kuru ağırlık | 300 kg | - |
Rakamlar bugünün ölçeğinde mütevazıdır, ancak dönemin bağlamında okunması gerekir. 90 x 100 mm çap ve strok değerleri, devir karakteri uzun stroklu bir motor vaat ediyor; binek versiyonunda güç 3.000-3.200 d/d civarında elde ediliyordu, kamyon uygulamalarında bu değer 2.800 d/d'ye iniyordu. Litre başına 13 kW'lık spesifik güç, motorun verim değil dayanıklılık için boyutlandırıldığını açıkça gösteriyor. Kamyon versiyonunda tork 113 Nm'ye kadar çıkıyordu; binek versiyonundaki 105 Nm'lik değer, aynı bloğun daha yüksek devirli ayarıyla uyumludur. Hacim konusunda dönem metinlerinde geçen 2,6 litre ifadesi, basın yuvarlamasıdır; 90 x 100 mm mil ölçülerinden hesaplanan kesin değer 2.545 cc'dir.
Tavizsiz bir dayanıklılık hedefi, üretim rakamlarına da yansıdı: 1935-1940 arasında toplam 5.719 adet üretilen motorun 3.752'si hafif kamyonlar L 1100 ve L 1500 ile O 1500 otobüsünde kullanıldı. Yani OM 138 aslında büyük ölçüde ticari uygulama için üretildi; binek otomobile dönüşü, hacminin yarısını bulmayan ama tarihe geçen bir dilimdi.
260 D ve satın alma direnci: ilk müşteri taksi şoförüydü
OM 138'in ilk binek taşıyıcısı olan Mercedes-Benz 260 D (W 138), 1936'da dünyanın ilk seri üretim dizel binek otomobili olarak yollara çıktı. Teknik başarısına karşın, sıradan alıcılar için satın alma eşiği yüksekti: dizel motorun satın alma bedeli, titreşimli ve gürültülü çalışma karakteri, düşük azami hız ve sınırlı devir aralığı, ortalama otomobil alıcısını uzak tutuyordu. Binek dizeli ilk benimseyen kitlenin taksi şoförleri olması tesadüf değildi. Bu kesim için araç bir yatırım aracıydı ve kilometre başına maliyet, konforun önünde geliyordu.
Muhasebe nettir: 260 D yaklaşık 100 km'de 10 litre tüketirken, aynı ailenin benzinli üyesi W 21 13 litre harcıyordu; üstelik dizel yakıt, vergilendirme nedeniyle benzinin altında fiyatlanıyordu. Günlük yüksek kilometre yapan bir ticari kullanıcı için bu fark, motorun tüm dezavantajlarını telafi eden bir ekonomi demekti. Dizelin binek otomobile girişi bir konfor hikâyesi değil, bir işletme maliyeti hikâyesidir. Bu örüntü, on yıllar boyunca dizel bineğin kimliğini şekillendirecekti.
170 D ve OM 636: dizeli asıl kullanıcıya taşıyan ikinci adım
Burada yaygın bir tarihsel karışıklığı netleştirmek gerekir. Zaman zaman OM 138'in 1,7 litrelik bir motor olarak ve 170 D ile anıldığı görülür; bu, iki farklı nesli aynı kutuya koymaktır. OM 138, 2,5 litrelik bir motor ve 260 D'nin taşıyıcısıdır. 1,7 litrelik dizel ise OM 636 adını taşır ve 1949'da tanıtılan Mercedes-Benz 170 D'nin (W 136 I D) gövdesinde yer alır. OM 636, OM 138'in ardılı olarak geliştirildi ve hikâyenin ikinci evresini temsil eder.
Savaş sonrası Almanya'sında 170 D'nin rolü, öncülünden farklıydı. 1.697 cc hacimli dört silindirli dolaylı enjeksiyonlu motor, 3.200 d/d'de 38 hp güç ve 2.000 d/d'de yaklaşık 96-98 Nm tork üretiyor, aracı 100 km/s azami hıza ulaştırıyordu. 0-100 km/h hızlanma değeri üretici tarafından açıklanmadı; dönemin ikincil kaynaklarında yer alan yaklaşık 35 saniyelik 0-60 mph değerleri tahmin niteliğindedir. Performans mütevazıydı, ancak filo operatörleri ve yüksek kilometre yapan bireysel kullanıcılar için DIN 70030 esasına göre ölçülen yaklaşık 8 litrelik tüketim, teklifin merkezindeydi. 170 D, 300 SL kadar gösterişli olmasa da şirketin savaş sonrası toparlanmasında en az o kadar önemliydi ve dizel bineği ana akım bir seçenek hâline getirdi. OM 636 sonradan 1953 pontoon sedana da taşındı ve 1955'te gücü artırıldı.
1970'lerin dizel patlaması ve sonraki gerileme
OM 138 ile açılan kapı, açıldığı anda genişlemedi. Almanya'da dizel binek motoru, 1970'lerde Volkswagen'in EA 827 motorunu Golf I'de sunmasına dek nadir bir tercih olarak kaldı; 1930'larda başlayan binek dizeli, yolcu otomobillerinde geniş popülerlik kazanmadı. Kıracak nokta ekonomik şok oldu: 1973 ve 1979 petrol krizleri, ABD, Avrupa ve Japonya'da petrol tüketimini 1979-1981 arasında yüzde 13 düşürdü ve tüketicinin yakıt ekonomisine bakışını kalıcı biçimde değiştirdi.
Sayılar hızlandıran ivmeyi gösteriyor: dizel, 1973'te Avrupa pazarının yalnızca yüzde 2,5'ini oluşturuyordu; 1975'te bu oran yüzde 4,1'e çıktı ve kısa sürede Avrupa'daki tüm yeni araç satışlarının yüzde 11'ine ulaştı. Avrupa'daki benimsemeyi asıl belirleyen etken ise yakıt fiyatı ya da arz değil, vergi yapısı ve tüketicinin yakıt tasarrufuna ödeme yapma isteğiydi; vergi avantajı dizeli benzinin karşısında hesaplı kıldıkça payı büyüdü. Aynı ekonomik mantık, 1936'da 260 D'yi seçen taksi şoförünün mantığıydı: kırk yıl sonra sadece ölçek değişmişti.
Bu yükselişin sonradan tersine dönmesi, hikâyenin OM 138'e en uzak bölümüdür; dizelin gerilemesi, burada ele alınan kuruluş döneminden bağımsız, daha sonraki emisyon düzenlemeleri ve skandallar döneminin konusudur. Kuruluş döneminin dersi ise sadedir.
Neden bu başlangıç noktası önemli
Kısa ve alıntılanabilir cevap şudur: Dünyanın ilk seri üretim dizel binek otomobili, 1936'da OM 138 motorunu taşıyan Mercedes-Benz 260 D'dir; 1,7 litrelik dizel ise 1949'daki 170 D ile gelmiş ve dizeli geniş kullanıcı kitlesine ulaştırmıştır. OM 138'in kendisi 2.545 cc hacimli, 45 hp güç ve 105 Nm tork üreten bir motordur.
Bu ayrım, dizelin binek otomobil macerasının iki aşamalı yapısını gösterir. İlk aşamada OM 138 ve 260 D, teknik olanağın sınırını zorlayarak dizelin binek şasiye sığdırılabildiğini kanıtladı; pazarı ise yüksek kilometre yapan ticari kullanıcılar oluşturdu. İkinci aşamada 170 D ve OM 636, aynı ekonomik vaadi daha küçük, daha erişilebilir bir paketle ana akım kullanıcıya taşıdı. 1970'lerin petrol krizleri bu temelin üzerine kitlesel bir pazar inşa etti. Bugünün perspektifinden bakıldığında OM 138'in 5.719 adetlik üretimi mütevazıdır; ama o motor, dizelin kamyon ve traktörden binek otomobile inen uzun yolculuğunun ilk ve belirleyici adımıdır.
Kaynaklar
- Mercedes-Benz OM 138 - Wikipedia
- Mercedes-Benz, 1926 to 1939 - Mercedes-Benz
- Mercedes-Benz 260 D - Wikipedia
- Mercedes-Benz History: Diesel Passenger Car Premiered 75 Years Ago - eMercedesBenz
- Collection in action: Mercedes-Benz 170D - Franschhoek Motor Museum
- History of the diesel car - Wikipedia
- Exploring The Rise And Gradual Decline Of Diesel - CarBuzz