Hesselman Motoru: Beş Yakıtla Çalışan İlk Motor

1925 yılında, karbüratörün otomotiv dünyasındaki egemenliği hiç sorgulanmazken, İsveçli bir mühendis bir soruyu farklı bir yerden ele aldı: yakıtı silindire karbüratörle değil, doğrudan püskürterek verirsek ne olur? Jonas Hesselman'ın cevabı, benzinli doğrudan püskürtmenin yola çıkan ilk taşıtlara güç veren örneği oldu. Üstelik bu motor ne bir spor otomobilde ne de bir lüks coupe'de; kamyonların şasisinde ve otobüslerin kaputunun altında hayat buldu. Yakıt enjeksiyonunun bugün geldiği noktaya bakarken çok daha sonraki isimleri, Bosch'un 1951 sistemini, Mercedes-Benz 300SL'i ya da Bendix Electrojector'u anarız. Oysa zincirin ilk halkası çok daha önce, Kuzey'in ağır ticari araçlarında dövülmüştü.
Hesselman Motoru Nasıl Çalışıyordu?
Hesselman motoru, tasarım gereği iki dünyanın arasında duran bir hibritti. Otto çevrimli motorlarda yakıt, emme strokunda havayla karıştırılarak silindire alınır ve buji ile ateşlenir. Dizelde ise hava yüksek basınçta sıkıştırılır, yakıt sıkıştırmanın sonunda püskürtülür ve kendiliğinden tutuşur. Hesselman, bu iki yaklaşımın elemanlarını birleştirdi: yakıt, sıkıştırma strokunun sonunda, kıvılcımdan hemen önce, dizel tipi bir püskürtme pompasıyla doğrudan yanma odasına enjekte ediliyordu. Ateşleme ise buji ile sağlanıyordu.
Çevrimin detayları da sistematik bir mühendislik ürünüydü. Hava, emme supabından teğet bir giriş yaparak silindir içinde dönme hareketi, yani türbülans kazanıyordu. Yakıt, üst ölü noktanın yaklaşık 50 derece önünde enjektörden bujiye doğru püskürtülüyor, kıvılcım ise üst ölü noktanın yaklaşık 15 derece önünde çarpıyordu. Türbülans, püskürtülen yakıtı bujiye taşıyarak karışımın oluşmasını sağlıyordu. Püskürtme başlangıcı ve kıvılcım zamanlaması sabitti; yük kontrolü, hava giriş hacmi ile püskürtme süresinin bağlı değişimiyle, bir gaz kelebeği aracılığıyla yapılıyordu.
Sıkıştırma oranı düşüktü: Waukesha versiyonunda hava yalnızca yaklaşık 125 psi basınca kadar sıkıştırılıyordu. Dizelin yüksek sıkıştırma zorunluluğu burada yoktu ve motorun tüm karakteri bu tercihten doğuyordu.
Öne Çıkanlar
- Jonas Hesselman motorunu 1925 yılında tanıttı.
- Yakıt, sıkıştırma strokunda, kıvılcımdan hemen önce doğrudan silindire püskürtülüyordu.
- Buji ile ateşlemeli, yola çıkan taşıtlara güç veren ilk doğrudan püskürtmeli motor kabul edilir.
- Waukesha üretimi versiyonlar 20-300 hp güç aralığını kapsıyordu.
- İsveç'te Scania-Vabis, Tidaholms Bruk ve Volvo; ABD'de Waukesha bu motoru üretti.
Karbüratörün Egemenliğinde Enjeksiyona Yönelmenin Gerekçesi

1920'lerde karbüratör, benzinli motorun ayrılmaz parçası olarak görülüyordu. Peki Hesselman'ı bu kalıbı kırma yönünde iten neydi? Cevap, verim, çalıştırma ve yakıt ekonomisi üçlüsünde yatıyor.
Dizel Verimliliğine Yakın, Dizel Yükü Olmadan
Motor, çağdaş karbüratörlü buji ile ateşlemeli motorlardan daha yüksek, dizelden düşük bir verim sunuyordu. Ancak denklem yalnızca verimden ibaret değildi. Dizelin yüksek sıkıştırma oranını korumasına gerek olmadığı için Hesselman motoru, dizelden daha küçük, daha hafif ve daha ucuz üretilebiliyordu. Ağır ticari araç operatörü için bu, bir kamyonun taşıyabileceği yük ile şasinin taşıdığı motor ağırlığı arasındaki doğrudan hesaptı. Scania'nın tarihine göre motor, sıradan bir karbüratörlü motor gibi çalışıyor ama doğrudan püskürtmesi sayesinde dizelden daha hafif ve daha az yakıt tüketiyordu.
Soğuk Çalışma ve Isıtma Sorununa Son
Dönemin yakıt ekonomisi arayışındaki bir başka aday, yarı-dizel olarak bilinen ve sıcak ampullü, yani ön ısıtma gerektiren motorlardı. Bu motorlar çalışmaya başlamadan önce ısıtılmalı, soğuk havada zor başlatılıyordu. Hesselman bu sorunu kökten çözüyordu: hava ve yakıt önceden ısıtılmıyordu. Dönemin bültenlerinin kaydettiğine göre motor, benzinli motor kadar kolay çalışıyor, benzinli motor kadar temiz ve düzgün çalışıyordu. Dönemsel pazarlamada öne çıkan üç vaat de buydu: kolay çalıştırma, düşük duman ve ucuz yakıt kullanımı.
Yakıt Esnekliği: Bir Motor, Beş Yakıt
Hesselman motorunun en pratik avantajlarından biri yakıt esnekliğiydi. Motor; fuel oil, kerosen, benzin, kömür kaynaklı katran yağları ve alkolle çalışabiliyordu. Çoğu uygulama sonunda klasik dizel yakıtına geçti. Yaygın bir kullanım biçimi, motoru küçük bir yardımcı depodaki benzinle çalıştırmak, ısındıktan sonra ana depodaki daha ucuz dizel veya kerosene geçmekti. Waukesha'nın ürettiği versiyonlar No. 2 ve No. 3 fırın yağları, No. 1 ve ticari distilat ile kerosenle çalışabiliyor, bir günden kısa süren basit bir manifold ve dış parça değişikliğiyle bütan ya da doğal gaza uyarlanabiliyordu. İşletmecinin yakıt pazarındaki fiyat dalgalanmalarına karşı ciddi bir sigortaydı bu.
Kamyon ve Otobüslerde Seri Üretim: Motorun Sahaya Çıkışı
Teori güzeldi, ama Hesselman motorunu tarihsel olarak önemli kılan, seri üretime geçip yollara çıkmasıydı. İsveç'te üç kamyon üreticisi, Scania-Vabis, Tidaholms Bruk ve Volvo, 1920'lerin sonundan itibaren bu motoru kendi araçlarında kullandı. Volvo'nun II serisi kamyonları (1929-1933) bu benzin ve dizel hibrit motoruyla üretildi. Almanya'da bazı motorlar AEG tarafından lisans altında üretildi.
ABD tarafında ise Waukesha Motor Company, 1932'den 1951'e kadar hem araç hem sanayi uygulamaları için Hesselman motorları üretti. Güç aralığı 20-300 hp arasındaydı ve motor, aynı boyuttaki benzinli motora göre enjeksiyon donanımıyla yaklaşık 30-50 pound daha ağırdı. Waukesha, o yıllarda dizel motorların yedi katı kadar Hesselman üretti. Küçük sayıda motor, Allis-Chalmers paletli araçları için de imal edildi.
Uygulama alanı yalnızca karayoluyla sınırlı değildi. Motorlar; kamyonlarda, otobüslerde, motorlu teknelerde ve raylı araçlarda kullanıldı. Sabit uygulamalarda ise pompalara ve gaz kompresörlerine güç verdi. Yine de toplam üretim görece sınırlı kaldı: 1934'e kadar yaklaşık 500 motor üretilmişti. Çoğu motor, 1930 ve 1940'larda İsveç ile ABD'de, ağır araçlar ve sabit sanayi için imal edildi.
Jonas Hesselman Kimdi?
Motorun arkasındaki isim, motorun kendisi kadar ilginç bir mühendislik kariyeriydi. Knut Jonas Elias Hesselman, 9 Nisan 1877'de doğdu. 1899'da KTH Royal Institute of Technology'nin Mekanik bölümünden mezun oldu ve aynı yıl AB Diesel Engines'e, sonradan Atlas Diesel, bugünkü adıyla Atlas Copco olacak şirkete girdi. 1901'den itibaren konstrüksiyon şefliği yaptı. 1900'lerin başından itibaren yeni supaplar ve yakıt pompaları icat ederek motorların yakıt tüketimini ve kütlesini önemli ölçüde azalttı; geliştirdiği motorların tersine çevrilebilir olması, Roald Amundsen'in 1911 Güney Kutbu seferinin Atlas Diesel motorlarını seçmesinde etkili oldu.
Hesselman, 1916'da kendi fabrikasını kurdu. Dizel tasarımında önde gelen bir otoriteydi ve yüzlerce patente sahipti. Alanı yalnızca içten yanmalı motorla sınırlı değildi: elektrikli araç bileşenleri de tasarladı ve şirketi Hesselman Elhydraulik, bugünkü Haldex AB, 1970'te modern kamyon liftlerinin prototipi sayılan hidrolik güç ünitesini geliştirdi. 1925 tarihli motoru, bu uzun kariyerin en çok anılan ama en az bilinen ürünlerinden biri.
Neden Binek Otomobillere Sıçrayamadı?
Hesselman motorunun hikayesinde asıl merak uyandıran nokta şudur: doğrudan püskürtme fikri 1925'te kanıtlanmışken, binek otomobillerde benzer sistemlerin ortaya çıkması neden neredeyse otuz yıl sürdü? Kayıtların gösterdiği tablo nettir. Hesselman motorunun tüm ciddi uygulamaları kamyon, otobüs, tekne, raylı araç ve sabit sanayi tesisleriydi. Binek otomotiv tarafında doğrudan püskürtmenin ilk gerçek adımları çok sonra geldi: Bosch 1951'de otomotiv motorları için ilk benzin püskürtme sistemini tanıttı ve ilk müşterisi otomobil üreticisi Gutbrod oldu. 1952'de pek tanınmayan Goliath GP700, dizel sisteminin uyarlanmasıyla benzinli püskürtmeyle göründü. Aynı dönemde iki zamanlı motorlarda kullanılan ilk seri üretim benzinli doğrudan püskürtme sistemi Bosch tarafından geliştirildi ve Mercedes-Benz 300SL, doğrudan püskürtmeli benzinli motorla sunan ilk otomobil olarak anıldı. İlk seri üretim elektronik enjeksiyon sistemi olan Bendix Electrojector ise Chrysler tarafından 1958 model yılı için kısa süreli sunuldu; bu sistemi ilk deneyen üretici, 1957'de Rambler Rebel'in 327 motoruyla American Motors olmuştu.
Bu gecikmenin mühendislik mantığı, Hesselman motorunun kendisinin neden o segmentte doğduğunu da açıklar. Dizel tipi bir püskürtme pompası, mekanik olarak pahalı, hacimli ve bakım isteyen bir donanımdır. Bir kamyon veya otobüste bu maliyet, yakıt ekonomisi ve yakıt esnekliğiyle geri ödenir; yıllık on binlerce kilometrede ucuz yakıt kullanımı hesabı kolayca kapanır. Binek otomobilde ise 1920'ler ve 1950'ler arasında karbüratör, fiyat, sadelik ve yeterlilik açısından rakipsizdi. Doğrudan püskürtmenin binek otomobillere girişi, püskürtme donanımının maliyetinin düşmesi ve daha sonra, kontrolün mekanik zamanlamadan elektronik hesaplamaya geçmesiyle mümkün oldu. Bosch, 1965'te Bendix'in Electrojector patentlerini lisanslayarak bu elektronik geleceğin temellerini aldı. Karbüratör, ABD'de sıkılaşan emisyon standartları karşısında aşamalı olarak elendi ve elektronik enjeksiyon 1980'lerin sonunda binek otomobillerde karbüratörü büyük ölçüde saf dışı bıraktı; 1980-1995 arasında ABD'de yaygın olan ara çözüm, tek nokta enjeksiyon sistemleriydi.
Hesselman Motoru Bugünden Nasıl Okunmalı?
Kısa ve net cevap şudur: Hesselman motoru, buji ile ateşlemeli bir motorda doğrudan benzin püskürtmesini seri üretimle yola çıkaran ilk uygulamadır ve 1925'te, benzinde doğrudan püskürtmenin binek otomobillerde standartlaşmasından yaklaşık seksen yıl önce, ağır ticari araçlarda ticari olarak kanıtlamıştır.
Bu motor, karbüratör ile modern enjeksiyon arasında uzanan tarihsel zincirin bugün büyük ölçüde unutulmuş ilk halkasıdır. Düşük sıkıştırma oranı, buji ile ateşleme ve doğrudan püskürtme kombinasyonu; verim, ağırlık ve maliyet arasında dönemin şartlarına göre son derece rasyonel bir denge kuruyordu. Dizel kadar verimli değildi ama dizel kadar ağır ve pahalı da değildi. Karbüratörlü motordan daha ekonomikti ama onun kadar basit değildi. Bu yüzden bulunduğu yer, tam da ağır ticari araçların ihtiyaç profiline oturuyordu.
Hesselman'ın mirası, bugün her modern benzinli otomobilin silindirine yakıt dozlayan sistemle aynı temel fikri taşıyor: yakıtı, doğru zamanda, doğru miktarda, doğrudan yanma ortamına ver. Bu fikri ilk kez yola çıkaran motorun bir kamyon şasisinde doğmuş olması, otomotiv tarihinin en zarif ironilerinden biri.
Kaynaklar
- Hesselman engine - Wikipedia
- Waukesha-Hesselman Oil Engines - Waukesha Engine Historical Society
- Famous People in Fuel History Part 2 - Merlin Diesel Systems
- Fuel injection - Wikipedia
- Hesselman engine - Tractor & Construction Plant Wiki
- History of Volvo II trucks (1929-1933)
- Gasoline Direct Injection - BG Products