STP'nin Türbin Motorlu Araçları Indy 500'ü Neden Değiştiremedi?

Düşünsene: Indianapolis 500'ün son 8 milindesin, liderlik senin, aracın rakiplerinden bambaşka bir teknolojiyle çalışıyor ve kazanan parayı bavulla getirip verecekler. Sonra bir rulman, evet yaklaşık 6 dolarlık bir rulman, pes diyerek dağılıyor. 1967'de Parnelli Jones'un başına gelen tam olarak buydu ve sadece bir yarışın değil, IndyCar tarihindeki en sıra dışı teknoloji deneyinin de sonu oldu. O gün pistte olan biteni anlamak için önce şu soruyu sormak lazım: Indianapolis'e bir uçak motoru getirmek neydi?
STP-Paxton Turbocar: Pistte Uçak Motoru
1966 Ocak'ında Andy Granatelli'nin STP şirketi, Santa Monica'daki Paxton bölümünde çok çılgın bir proje başlattı. Tasarımcı Ken Wallis, bu fikri önce Dan Gurney'e, sonra Carroll Shelby'ye götürmüştü. Shelby mahkemede verdiği ifadede fikri saçmalık olarak niteledi bile. Ama Granatelli farklı düşünüyordu ve STP-Paxton Turbocar doğdu.
Arabanın kalbinde bir Pratt & Whitney Canada ST6B-62 gaz türbini vardı. Yani kısaca: piston, supap, eksantrik mili gibi klasik parçalara hiç ihtiyaç duymayan, 6.200 d/d'de 550 hp üreten bir uçak motoru. Debriyaj yok, vites kutusu yok; tork konvertörü her şeyi hallediyordu. Üstelik motor rölantide bile tam gazın %54'ünde çalışıyordu, yani Jones gaza basmadan bile arabayı kalkıştırabiliyordu. Hayal edebiliyor musun? Ayağının hiç dokunmadığı gaz pedalıyla hareket eden bir yarış arabası.
Düzen de alışıldık dışıydı: Granatelli'nin fikriyle motor ortada, sürücünün solundaydı; Jones sağda oturuyordu. Dört çekiş sistemi de yine Granatelli'nin eklemesiydi. Yakıt kerosendi, beş Firestone güvenlik hücresinde toplam 166 litre taşınıyordu. Ve ses... Rakipler gürültü kopardıkça bu araba tuhaf bir uğultuyla süzülüyordu; ona Silent Sam yani Sessiz Sam diyorlardı.
Öne Çıkanlar
- STP-Paxton Turbocar, 1967'de 550 hp üreten bir Pratt & Whitney gaz türbini kullanıyordu
- Parnelli Jones 1967 Indy 500'de 171 tur lider sürdü, son 8 milde rulman arızasıyla yarış dışı kaldı
- USAC yarıştan bir ay sonra türbin hava giriş alanını 23.999 inçkareden 15.999 inçkareye düşürdü
- Lotus 56, 1968'de kama gövde formunu Indy'ye getirdi ama üç araç da yarışı bitiremedi
- 1968'in ardından türbinler ve dört çekiş Indy'de tamamen yasaklandı
Yol Biraz Dolambaçlı Geçti
Proje düz bir hat ilerlemedi. İlk şasi 1966 başında ısıl işlemde eğrildi ve o yılki Indy 500'ü kaçırdılar. İkinci versiyon, perçinlenmiş titanyum alaşımı 7178-T6 ile yapıldı ve sadece 60 kg gelen bu şasi 1967 başında hazır oldu. Araba toplamda minimum sınırın çok üzerinde, 1.750 pound yani 790 kg ağırlığındaydı; Indy minimumu 1.350 pounddu. Yani ağır arabayla yarışıyorlardı ve hâlâ hızlıydılar. Bir de gaz kelebeği gecikmesi vardı: sürücüler üç saniyelik, zaman zaman altı saniyeye varan bir gecikme tarif ediyordu. Gaza basıyorsun, kahveni yudumluyorsun, sonra araba cevap veriyor gibi. Böyle bir arabayla 400 km/s hızda viraj dönmek ayrı bir cesaret işi.
1967 Yarışı: Sekiz Mil Kala Kalp Krizi

Jones, aracı 267,272 km/s ortalamayla altıncı sıradan sıraladı; pole position Mario Andretti'nin oldu. Hatta sıralamada gerçek potansiyeli sakladığı, fren bölgelerinden önce gazı kestiği düşünülüyordu. Yarış başladı ve Jones ilk turda liderliği aldı. 171 tur boyunca neredeyse hep öndeydi. Yarış yağmurla 18 turdur durdu, ertesi gün yeniden başladı, Jones yine öndeydi.
Sonra 196. turda, yani bitime yaklaşık 13 kilometre kala, o ucuz şanzıman rulmanı pes etti. Jones aracı pitlere süzdü ve yarışı altıncı sırada tamamladı. Liderliği devralan A.J. Foyt üçüncü Indy 500 zaferini kazandı. Hikayenin acı taraflarından biri de şu: Jones'a yarış öncesi bavulda 100.000 dolar nakit ve kazanılacak ödülün yarısı teklif edilmişti.
Bir turbin aracı neredeyse kazanıyordu ve bu, piston dünyasını bayağı tedirgin etti. Peki kurallar buna nasıl tepki verdi? İşte burası hikayenin en tartışmalı yeri.
USAC Kuralları: Teknoloji Nasıl Dışlandı?
Aslında USAC, 1967 öncesinde bile türbinlerin hava giriş alanını 23.999 inçkare (154,83 cm²) ile sınırlamıştı; motor buna rağmen 550 hp üretmeyi başarmıştı. 1967 yarışından sonra ise işler hızlandı. USAC yarıştan bir ay içinde giriş alanını 15.999 inçkareye (103,22 cm²) düşürdü ve kuralı derhal uyguladı. Tahmin edebilirsin: motor dünyasında değişikliklerde iki yıl önceden haber verilmesi teamüldü ve bu ani hamle, USAC'ın kendi uzun süredir süren iki yıl garanti politikasına aykırıydı. Azaltılmış giriş alanıyla ulaşılabilen maksimum tur hızı yaklaşık 259 km/s seviyesine gerilemişti. Eylül 1966'da USAC Kurullar Komitesi'nin türbinli araçların etkinliklerden yasaklanmasını önerdiğini de ekleyelim; STP işi federal mahkemeye taşıdı bile.
Neden bu kadar sert bir tepki? Çünkü pistonlu motor tarafında ciddi bir endişe vardı: ya türbinlerin her şeyi domine etmesine izin vereceklerdi ya da geleneksel araçları korumak için kuralları değiştireceklerdi. Piston motor üreticilerinin baskısı ve piste yayılan denge tartışması, teraziyi türbinlerin aleyhine çevirdi.
1968 için USAC bir de dört çekişli araçların lastik ölçülerini kısıtladı. Pratt & Whitney buna yeni ST6-70 türbiniyle cevap verdi ve azalan hava akışına rağmen yine 550 hp üretmeyi başardı. Mühendisler pes etmiyordu; yasak tam gelene kadar.
Lotus 56: Kama Formu ve Kırılan Kalpler
1968'de hikaye İngiltere'ye taşındı. Maurice Philippe'in tasarladığı, STP destekli Lotus 56, türbin konseptine çok daha sofistike bir gövdeyle geldi: kama formu. STP-Paxton'daki ST6'nin modifiye edilmiş bir versiyonunu kullandı ve dört çekişliydi. Bu form o kadar etkileyiciydi ki ardından gelen bir dizi açık teker yarış aracına ilham verdi. Bugün IndyCar ve Formula 1 arabalarının silüetine bakınca o kama çizgisinin izini sürmek mümkün.
Ama 1968 hiç kolay olmadı. Mike Spence antrenmanda ilk virajda duvara çarparak hayatını kaybetti. Carroll Shelby de Wallis tasarımı iki türbinli araçla, Denny Hulme ve Bruce McLaren sürücü adaylarıyla katılmayı planlıyordu; Spence'in ölümünün ardından araçlarını çekti. Resmi açıklama güvenlikti ama asıl gerekçenin türbinlere getirilen kural kısıtlamaları olduğu düşünülüyor. Hulme Ford Indy V8 ile yarıştı, McLaren sıralamada başarısız oldu.
Yarışa giren üç Lotus 56'dan hiçbiri bitiremedi. Joe Leonard'ın 60 numaralı aracı kazanmaya en yakın isimdi ama bitime dokuz tur kala türbin bozuldu. Graham Hill ve Leonard öndeydi; Hill yarışta sınıflandırılabildi, Art Pollard ise 20 numaralı Lotus 56'yı sürdü. İki yıl üst üste neredeyse kazanmak, sonra hep aynı yerden akmak... 1968'in ardından USAC türbinleri ve dört çekişi Indy'de tamamen yasakladı. Deney bitmişti.
Türbin Gerçekten Daha İyi Miydi?
Tarafsız olmak gerekirse, tabloya iki taraftan bakmak lazım. Bir yanda sessizlik ve egzozdaki kerosen kokusu diğer sürücülerin şikayetiydi; çoğu kişi araçtan hoşlanmıyordu ve Granatelliler dışındaki takım sahipleri açıkça düşmandı. Öte yandan 200.000 kişi bu arabayı kendi gözleriyle görmek için antrenmanlara ve Pole Day'e gelmişti. Yani seyirci merak ediyordu, rakipler etmiyordu.
Tüketim tarafında ilginç bir detay var: kerosenli versiyonun yaklaşık 4-6 mpg, yani Indy Ford'una göre neredeyse iki kat verimli olacağı hesaplanmıştı. Performans ve verimlilik dengesi aslında lehte görünüyordu. Sorun, iki yıl üst üste yaşanan güvenilirlik dramlarıydı: 1967'de bir rulman, 1968'de bir türbin arızası. Ve tabii rulmanın maliyeti kaynaklarda 6 dolar ile 12 dolar arasında farklı biçimlerde aktarılır ama ana nokta değişmez: devrimi durduran şey müthiş bir mühendislik hatası değil, ucuz bir parçanın ta kendisiydi.
Şimdi başlıktaki sorunun net cevabına gelelim: STP'nin türbin araçları Indy 500'ü kazanamadı çünkü 1967'de ucuz bir şanzıman rulmanı, 1968'de ise dokuz tur kala bir türbin arızası pes etti. Ama yarış sonuçlarından daha önemlisi, kazanacak kadar hızlı olduklarını kanıtlamaları oldu. Piston dünyasının da bunu görmesiyle USAC hava giriş alanını daralttı, kuralları derhal uyguladı ve sonunda teknolojiyi tamamen yasakladı. Türbinler pistte yenilmedi; masada yenildi.
Bugün Onları Nerede Görürsün?
1967 tarihli gerçek Turbocar STP tarafından Smithsonian'a bağışlandı ve bugün orada sergileniyor. Indianapolis Motor Speedway Müzesi'ndeyse planlardan birebir yapılmış bir kopya var; aracın kaputu 20 yılı aşkın süre kayıptı ve 2007'de Smithsonian'daki bir ofiste bulundu. Küçük bir ekipe teslim: televizyon sunucusu Johnny Carson bile 1967'de özel bir test seansında arabayı sürdü.
Lotus 56'nın mirası daha da geniş: Lotus 56B adıyla geliştirilen Formula 1 türevi, tüm zamanların en radikal F1 araçlarından biri olarak değerlendiriliyor. Kama gövde formu ise türbinler yasaklandıktan sonra bile kaldı ve yarış arabası tasarımının geleceğini şekillendirdi. Granatelli bir zamanlar, orta motorlu araçların ön motorluları sahadan attığı gibi türbinlerin de pistonluları atacağına inanıyordu. Öyle olmadı ama dava, kural değişiklikleri ve mühendislik fedakarlıklarıyla geçen bu iki yıl, IndyCar tarihinin en vurucu teknoloji köşesi olmayı sürdürüyor. Belki de bu yüzden hâlâ bu kadar konuşuyoruz, değil mi?