Christmas Tree 1963-cü ildən Bu Günə Necə Təkamül Etdi?

1963-cü ilin sentyabrında İndianapolisdə, U.S. Nationals tamaşaçıları start xəttində qeyri-adi bir şey gördü: iki zolağın arasında nazik bir dirək, üzərində ardıcıl yanan işıqlar və əlində bayraqla akrobatika edən start hakimi əvəzinə... elektron geri sayım. O gün pist dünyası dəyişdi. Bəs bu sistemin ixtiraçısı kim idi, "Christmas Tree" adı haradan gəldi və bugünün LED-li, təsadüfi gecikməli, TruStart-lı nəhəng ağacları necə bu hala gəldi? Hazırsansa, drag yarışlarının ən ikonik cihazının 60 ilə yaxın təkamül hekayəsinə dalırıq.
Bu səhifədə işıqların yarış zamanı məntiqini yox, sistemin özünün tarixini danışırıq: kim ixtira etdi, necə inkişaf etdi, hansı mühəndislik problemləri hansı həlləri doğurdu. Yəni növbəti bölmədə oxuyacaqların, pistdə gördüyün o dirəyin görünməz hekayəsidir.
Bayraqçılıqdan elektronikaya: Christmas Tree Niyə İxtira Edildi?
Tree-dən əvvəl startları insan bayraqçılar verirdi və bu iş görünündən çox daha mürəkkəb idi. Bayrağın qaldırılıb endirilməsinin zamanlaması insandan insana dəyişirdi; xəta payı yüksək idi və sistem təəssüf ki "oyunlana bilən" idi. Sevimli sürücüyə erkən bayraq iddiaları, mübahisəli foul start şərhləri... bir sözlə, həm sürücülər, həm də tamaşaçılar üçün baş ağrısı qarantı idi.
Elektronikaya keçid mərhəməli oldu. Aralıq həlldə bayraqçı, yerə sabitlənmiş bir düyməyə bayrağın ucu ilə basırdı və üzərindəki yaşıl işıq yanardı. 1963 Winternationals-da bu hibrid sistem, bir il əvvəlki tamamilə bayraqlı Nationals ilə müqayisədə %80 daha az foul start yaratdı. Rəqəm ortada idi: insan refleksi maşın ardıcıllığı ilə yarışa bilmirdi.
Önə Çıxanlar
- İlk Christmas Tree təqdimatı: 1963 U.S. Nationals, İndianapolis
- Orijinal sistem: 5 amber, 1 qırmızı, 1 yaşıl işıq; pre-stage/stage yox idi
- Amber sayı üçe düşdü: 1986 revizyonu
- Tələtmiş lampa LED-ə keçid: 2003
- Təsadüfi gecikmə kodu: 2009, TruStart: 2016
İxtiraçısı Kim? Hələ də Davam Edən Mübahisə

İşte işin gizemli hissəsi: Tree-nin kimin fikri olduğu barədə bugün də dəqiq cavab yoxdur. Ən geniş yayılmış rəvayətə görə Chrondek Corporation yarıcısı Oliver Riley 1962-də NHRA Milli Sahə Direktoru Ed Eaton-a addım-addım yanan işıqlı geri sayım fikri ilə gedib və Chrondek sistemi 1963 U.S. Nationals-da təqdim edib. İnkişafda NHRA Division 1 Direktoru Lew Bond-un da payı var.
Amma iş bu qədər sadə deyil. Sentyabr 1963-dəki təqdimatı yaxından izləyən dövrün avtomobil jurnalları sistemi birbaşa Ed Eaton-ın fikri kimi izah edir; avadanlığın üzərində adı görünən Drag-Tronics şirkətini isə Merilendli elektronik texnik Lew Bond-un yaratdığını yazır. Yəni "fikir Eaton-da, istehsal Bond-da" deyən güclü bir rəvayət var.
Üçüncü iddia daha da köhnəyə gedir: Louisiana, Lafayette-dəki Pel State Timing Association yarıcısı Wilfred H. Devid Cvayın ilk Tree-ni 1950-ci illərin sonunda özünün hazırladığı və bir neçə il sonra hüquqlarını seriya istehsalı üçün Chrondek-ə satdığı deyilir. Hətta "Christmas Tree" adının, Devidin miniatür prototipində istifadə etdiyi kiçik şüşələr şam ağacı lampalarından gəldiyi də söylənilir. Cənubi Floridada Harri Stil və Cerri Taysonun ilk prototipi hazırladığı iddiası da dövriyyədədir, amma bu sonuncu forumlardan ötə keçə bilməyən bir mif səviyyəsindədir. Qısa cavab: əsl ixtiraçı mübahisəsi davam edir və güman ki, davam edəcəkdir.
1963-cü ildən 1986-cı ilə: İlk Mərhələlər və Böyük Reviziya
Orijinal Tree Necə Görünürdü?
1963-cü il model Tree, bugünkündən həm daha izdihamlı, həm daha sadə idi: iki zolaq arasındakı nazik dirəkdə beş kəhrıba, bir qırmızı və bir yaşıl işıq var idi; pre-stage və stage lampaları hələ mövcud deyildi. Hər kəhrıba 0,5 saniyə aralıda yanırdı və bütün siniflər, peşəkarlar da daxil olmaqla, tam beş lampalı geri sayımla start alırdı. Bugünkü Tree-yə baxan birinin "mavi işıqlar haradadır?" diye sorğu etməsi çox normaldır.
Kiçik, amma kritik bir əlavə 1964 Winternationals-da gəldi: pre-stage və stage lampaları. "Automatic line-up system" adı ilə təqdim edilən bu qurğu əvvəlcə Tree-nin üstündə deyil, start xəttinin üzərində idi; sonrakı bir neçə mövsüm ərzində tədricən dirəyə köçürüldü.
Pro Tree və Üç Kəhrıba Dövrü
Peşəkarların Tree ilə münasibəti tədricən dəyişdi. NHRA qeydlərinə görə 1970 Supernationals-da Top Fuel, Funny Car, Pro Stock və Top Gas sürücüleri ilk dəfə yaşılın qabağında yalnız beşinci, yəni son kəhrıbanı gördü. Ümumi qəbul isə Professional Tree-nin 1971 mövsümündə tam mənasında formalaşdığı istiqamətindədir - tarixlər mənbələrə görə bir az sürüşür, amma istiqamət aydındır: peşəkarlara sürətləndirilmiş start.
Əsl böyük reviziya 1986-da gəldi və səbəbi bir mənada aerodinamika idi: Pro Stock avtomobillərində böyüyən hood scoop-lar sürücülərin aşağıdakı kəhrıbanı görməsinə mane olurdu. Həll radikal idi - hər tərəfdən iki kəhrıba çıxarıldı, üç kəhrıba qaldı. Sportsman geri sayımının üç kəhrıbaya qısaldılması, həftə sonu başına maç başına təxminən 1 saniyə, ümumilikdə təxminən 4 dəqiqə vaxt qazancına səbəb oldu. Kiçik görünsə də, yüzlərlə maçın keçirildiyi milli yarış həftə sonunda fərq yaradan bir təkmilləşmə idi. Peşəkar Tree-də isə üç kəhrıba artıq birlikdə yanmağa başladı: bugün bildiyimiz Pro Tree doğuldu.
2003: LED İnqilabı və Reaksiya Vaxtı Standartı
2003 mövsümü Tree tarixindəki ən aydın texnoloji sıçrayış idi: akkor lampalardan LED-ə keçid. Səbəb komik olsa da, nəticə ciddi idi: Top Fuel avtomobillərinin egzoz titrəyişləri akkor lampaların filamanlarını sındırır, yarış başına orta hesabla 20 lampa dəyişdirilirdi. Titrəyişə həssas olmayan LED-lər bu problemi kökündən həll etdi və bir bonus gətirdi: işıq dərhal yandığı üçün reaksiya vaxtları da azaldı.
Eyni il mükəmməl reaksiya vaxtı standartı da dəyişdi və .000 həddi dövrü başladı; əvvəllər Pro Tree-də .400, Sportsman Tree-də .500 mükəmməl sayılırdı. NHRA milli tədbirlərdə LED amber istifadəsinə başlayarkən həmin il bir çox pista da LED-ə keçdi. Reaksiya vaxtı, yəni yaşıl işığın yanması ilə avtomobilin ön təkərlərinin staging beam-i tərk etməsi arasında keçən müddət, artıq çox daha dəqiq ölçülürdü. Təsəvvür elə: saniyənin mində birlik dilimlərində danışan bir idman, artıq avtomobillərində də bu dəqiqliyə malik idi.
2009 və 2016: Hiyləyə Qarşı Mübarizə və TruStart
2009-a qədər sistemin maraqlı bir zəifliyi var idi: Tree-ni starter əllə işə salırdı və bəzi sürücülər zabitin düyməyə basma anını oxumağı öyrənmişdi. İkinci avtomobil staged olduqdan sonra işıqların başlamasına təsadüfi bir gecikmə yaradan kod əlavə olunanda bu "altıncı hissi" də tarixə qovuşdu. İstifadə olunmayan üstünlük qalmadı; hər kəs artıq həqiqətən işığa reaksiya vermək məcburiyyətində idi.
2011-də kiçik, amma şık bir yenilik gəldi: çox kiçik amber pre-stage/stage lampaları, iki mavi LED yarım dairə ilə əvəz olundu (üst yarı pre-stage, alt yarı full stage). Dört zolaqlı yarışlarda rəqiblərin staging irəliləyişini izləməyi asanlaşdıran bu düzən əvvəlcə Four-Wide Nationals-da nümayiş etdirildi, sonra bütün təqvimə yayıldı. Charlotte və Las Vegas kimi dört zolaqlı pistlərdə isə dört üfüqi mavi lampalı xüsusi düzənlər istifadə olunur.
2016-da CompuLink seçilmiş bracket yarışlarında TruStart sistemini işə saldı. Əvvəllər ilk sürücü yaşılıdan əvvəl çıxsa işıq avtomatik qırmızıya dönür, digər sürücüyə pozuntudan asılı olmayaraq yaşıl göstərilirdi. TruStart bu məntiqi yenidən qurdu və staggered start-lı qarşılaşmalarda başlanğıc hökmlərini ədalətləşdirdi.
Bugün: Tree-nin Hələ Davam Edən Təkamülü
Bəs indi nə olacaq? NHRA 1984-dən bəri peşəkar seriyasında CompuLink vaxt ölçmə sistemlərini rəsmi olaraq istifadə edir. Chrondek 1980-lərdə Daktronics-ə satıldı, hissələri artıq istehsal olunmur, amma inanılmaz dərəcədə bir neçə pista hələ də köhnə Chrondek sistemini işlədir. 2026 NHRA Mission Foods mövsümündə belə iki pist - US 131 Motorsports Park və Rockingham Dragway - köhnə üslublu Accutime Tree istifadə edir. Accutime, TSI, PortaTree və RaceAmerica kimi istehsalçılar da bazarda yer alır.
Xronologiyanı bir yerdə görmək istərdinizmi? İşte Tree-nin dönüş nöqtələri:
| İl | Dəyişiklik |
|---|---|
| 1963 | İlk Tree, U.S. Nationals təqdimatı |
| 1964 | Pre-stage/stage lampaları əlavə olundu |
| 1970/71 | Pro Tree: yalnız son amber |
| 1986 | Beş amber əvəzinə üç amber |
| 2003 | LED-ə keçid, .000 mükəmməl RT |
| 2009 | Təsadüfi gecikmə kodu |
| 2011 | İki mavi LED yarım dairə |
| 2016 | TruStart sistemi |
Qısa Cavab: Christmas Tree Necə Təkamül Etdi?
Xülasə etsək: Christmas Tree 1963-ci ildə beş amberli təcrübə cihazı kimi doğuldu, mübahisəli ixtiraçının kimliyinə büründü, 1986-da sadələşdi, 2003-də LED ilə reaksiya vaxtı standartını yenidən müəyyənləşdirdi, 2009-da təsadüfi gecikmə ilə hiyləni bağladı və 2016-da TruStart ilə bracket məntiqini ədalətləşdirdi. Bayraqçının yerini alan o nazik dirək altmış ilə yaxın bir müddətdə drag yarışının ən incə tənzimlənmiş elektron hakiminə çevrildi.
Növbəti dəfə yarış izləyərkən Tree-yə bir də bax: hər bir işıq yuxarıdakı hekayədən bir qəpik daşıyır. Yaşılı gördüyün anı deyil, o ani mümkün edən onlarla mühəndislik qərarını da izlədiyinin fərqində olarkən - məhz o zaman drag izləməyin imtiyazı bir pillə yuxarı qalxır.