Anadol Öncesi Türk Otomotivinin Üç Kilometre Taşı

Duruşun, 1929 yılının İstanbul'una, Tophane Rıhtımı'na gidelim. Denizin kenarındaki eski ambarların içinde hareketli bir montaj hattı dönüyor; otomobil, kamyon, traktör hatta uçak parçaları burada birleşiyor ve yaklaşık 400 işçi sırtından geçiniyor. Evet, Anadol'dan tam 37 yıl önce, Ford Türkiye'de fabrika kurmuştu. Peki neden hiçkimse bu hikâyeyi Anadol ve Devrim kadar bilmiyor? Cevap bir buhranda, bir limandan ayrılan bir gemide ve Çayırova'daki bir kamyon hattında saklı.
Türk Otomobil Sanayii Anadol'dan Çok Daha Eskide Başladı
Çoğu kişi Türkiye'nin otomobil macerasını 1961'deki Devrim'le ya da 1966'daki Anadol'la başlatır. Oysa montajcılığa dayalı ilk yabancı otomotiv yatırımı 1929'da, İstanbul'da atıldı. Sonra 1954'te Tuzla'da bir jip fabrikası, 1955'te Çayırova'da bir kamyon hattı geldi. Bu üç deneyim, Anadol'a giden yolun aslında ne kadar uzun ve engebeli olduğunu gösteriyor. Hazırsan, sırayla gidelim.
Öne Çıkanlar
- 1929: Ford, Tophane'de montaj fabrikası kurdu; 1930-1933 arasında 10 bini aşkın motorlu taşıt monte edildi.
- 1954: Tuzla'da Türk Willys Overland adıyla jip üretimi başladı.
- 1955: Çayırova'da Federal Türk Kamyonları kuruldu; döviz kıtlığı yüzünden üretim 1958'e sarktı.
- Anadol, 19 Aralık 1966'da seri üretime geçen ilk otomobil olarak bu birikimin devamıdır.
1929: Ford'un Tophane Denemesi ve Büyük Buhran'ın Faturası

Ford'un İstanbul'da fabrika kurma fikri 1925'lere kadar gidiyor. Henry Ford, Maliye Bakanlığıyla temasa geçmiş ve planladığı tesisi yalnızca Türkiye'nin küçük pazarı için değil, Yunanistan, Romanya, Kafkasya, İran ve Afganistan'ı da besleyecek bir üretim merkezi olarak düşünmüş. Yani mantık basitti: İstanbul, bölgenin otomotiv deposu olacaktı.
Önemli bir detay da 1927'de çıkan ilk Serbest Mıntıka Kanunu. Ford, İskenderiye, Trieste ve Pire limanları arasındaki rekabette İstanbul'u tercih etti ve 1929'da çıkan ayrı bir kanunla, halk arasında Ford Kanunu olarak anılan düzenlemeyle tam serbest bölge haklarını aldı. Tophane Rıhtımı'ndaki Seyri Sefain antrepoları, seri üretim bantlı bir montaj fabrikasına dönüştürüldü. Nisan 1929'da ambarlar Ford'un temsilcilerine teslim edildi ve sonralarında montaj üretimi başladı.
Rakamlar bugünkü Türkiye ölçeğiyle küçük görünse de dönemi için devasa: 1930-1933 arasında 10 bini aşkın motorlu taşıt monte edildi. 1927 sanayi sayımında 65.245 kuruluşun yalnızca 155'inde 100'den fazla işçi çalışırken, Ford'un yaklaşık 400 kişilik kadrosu ülkenin en büyük sanayi işverenlerinden biriydi. Bu yatırım, Türk otomotiv sanayiinin ilk yabancı yatırımı olarak kabul ediliyor.
Büyük Beklenti Nasıl Çöktü?
Planın kaderini 1929 Dünya Ekonomik Buhranı belirledi. Küresel ticaret daralınca bölgesel ihracat hayali suya düştü. Bir de beklenmedik bir rakip çıktı: Sovyetler Birliği, beklenen büyük pazarı İstanbul'dan gelen araçlarla değil, teknolojiyi doğrudan satın alıp kendi kopyalarını üreterek doldurdu. Ford İngiltere, Avrupa'daki bölgesel merkezi olunca İstanbul yatırımının kontrolünü 1931'de devraldı ve zararını üstlendi. Tophane'deki montaj hattı ve makineleri 1934'te Galata Rıhtımı'ndan son yolculuğuna çıkarıldı. Şirket 1944'te İstanbul'dan resmen ayrıldı ve Türkiye'ye ancak 1959'daki Otosan-Ford ortaklığıyla geri döndü.
Bu hikâyenin unutulmuş olmasının bir de tarihyazımı tarafı var: Cumhuriyet dönemi iktisat tarihi, çizgisel başarı hikâyelerine odaklandığı için Tophane'deki ilk montaj hattı, ilk serbest bölge deneyimi gibi başlıklar uzun süre görmezden gelindi. Oysa modern Türkiye'nin serbest bölge uygulamalarının da atası bu fabrikaydı.
1954: Tuzla'da Türk Willys Overland ve Jip Üretimi
İkinci Dünya Savaşı sonrası döneminde sahne Tuzla'ya taşındı. 1954'te kurulan tesis, Türk Willys Overland adıyla, Willys şirketiyle kurulan ortaklık çerçevesinde faaliyete geçti. Savaşta dünya üzerindeki en meşhur arazi aracına dönüşen jipin Türkiye'deki üretim versiyonu, burada Amerika'dan gelen ithal parçalarla yerli üretim parçaların montajıyla hem sivil hem askeri versiyonlar halinde üretildi.
Fabrikanın ilerleyen hikâyesi belgelerde net değil: Kuruluş yılına ilişkin 1960 diyen kayıtlar da var ve tesisin Ekim 1986'da Türk Silahlı Kuvvetleri'ne devredildiği, ardından T-Model projesiyle yerli üretim ciplerin devam ettiği biliniyor. Kesin olan şu: Tuzla, Türkiye'nin ilk otomotiv fabrikası sayılan tesislerden biri olarak, Anadol'dan on yıl önce sıradan araçların değil, iş yapan araçların yerinde üretimini mümkün kıldı.
1955: Çayırova'da Federal Türk Kamyonları ve TOE
Bir hikâye daha var ve o da kamyonlarla ilgili. Federal Türk Kamyonları A.Ş., 1955'te Gebze'ye bağlı Çayırova'da on ortak tarafından kuruldu. Türkiye'nin ilk ticari kamyon montajı bu tesislerde yapıldı; Federal markasının yanı sıra COMMER marka araçlar da banttan indi. Kadro tamamen Türk'tü.
Ama dikkat, tarihi bir sürpriz var: Şirket 1955'te kurulsa da dönemin döviz sıkıntıları yüzünden ancak 1958'de deneme üretimine geçilebildi ve ilk araç 1959'da pazara sunuldu. Yani kuruluş ile üretim arasındaki üç yıllık bekleme var. Federal markasıyla Amerikan menşeli kamyonların üretildiği 1955-1960 döneminden sonra şirket, Türk Otomotiv Endüstrileri (TOE) tarafından satın alındı ve TOE, 1955-1993 arası faaliyet göstererek bölgenin sanayi hafızasına yerleşti.
Anadol Öncesi Dönemin Devrim ve Anadol'a Katkısı
Peki bu üç deneme ne işe yaradı? Düşün şöyle: Ford, Tuzla ve Federal, hepsi aynı dersi veriyordu. Yalnızca parça getirip cıvatalamakla otomobil sanayisi olmuyordu; ama her deneme bir iş gücü, bir tesis tecrübesi ve bir parça sanayii birikimi bırakıyordu. Devrim, 1961'de Cemal Gürsel'in talimatıyla Eskişehir Demiryolu Fabrikası'nda 129 günde tamamlandı, 1.400.000 lira bütçeyle ve 60 beygir gücünde bir motorla yola çıktı; ancak seri üretime geçemedi. Anadol ise Otosan'ın Koç-Ford ortaklığıyla kurduğu İstanbul fabrikasında 19 Aralık 1966'da seri üretime başladı, ilk modellerinde 1198 cc'lik Ford Anglia motoru taşıyordu ve ilk yılında 1750 adet üretildi. Tasarımı İngiliz Reliant imzalıydı, yani Anadol ilk seri üretim otomobilimizdi ama tamamen yerli tasarım değildi.
Kısacası sorunun net cevabı şu: Türkiye'nin seri üretim otomobili hikâyesi 1966'da değil, montaj sanayiiyle 1929'da başladı; 1954 Tuzla Jeep ve 1955 Federal kamyon hatları bu geçişin köprüleri oldu, 1960'lardaki Montaj Sanayi Talimatı parça ithalatını zorlaştırıp yerli parça sanayiini büyütünce Anadol mümkün oldu. Her adım bir öncekinin omuzlarına basarak yükseldi.
Bugünden Bakınca: Neden Bu Hikâye Önemli?
Birileri sana Türkiye'de otomobil üretiminin 60'lı yıllarla sınırlı bir hikâye olduğunu söylerse, Tophane'deki o montaj hattını hatırla. Aradaki farkı şöyle özetleyebiliriz: 1929 Ford'u ihracata yaslanan bir serbest bölge denemesiydi, küresel buhran gelince söndü. 1950'lerin Tuzla ve Federal deneyimleri ise iç pazarı hedefleyen, daha gerçekçi adımlardı. Onları takip eden Montaj Sanayi Talimatı süreci, montajcılıktan gerçek üretim sanayiine geçişi sağladı. Bugün Türkiye'nin otomotiv üretimi dalgalı günlerden geçse de bu birikim, bundan sonra da yerli otomobil hikâyelerinin temelini oluşturmaya devam ediyor.
Kaynaklar
- Serbest Mıntıka'dan Amerikan Pazarına Tophane Rıhtımı: Ford Motor Company Exports Inc., İstanbul Otomotiv Montaj Fabrikası (1925-1944)
- Bir Sanayi Coğrafyası İncelemesi: Ford'un İstanbul'daki Montaj Fabrikası
- 1929 Dünya Ekonomik Buhranı ve Türkiye'ye Etkileri
- 1954'te kurulan Tuzla Cip Fabrikası ile ilgili iddialar
- Tuzla Jeep Fabrikası Neden Kapandı?
- Türk Otomotiv Endüstrileri
- TOE Türk Otomotiv Endüstrileri A. Ş. (1955-1993)
- 1960'lı yıllarda Montaj Sanayi Talimatı üzerine çalışma
- Bir Başarı Öyküsü | Devrim Arabası
- Anadol'un yollardaki hikâyesi