İmza 700 Davası: 601 Kişi ve 2.504 Yıl Hapis Cezası

1999 yılının ortalarında televizyon kanallarının hepsi aynı görüntüyü yayınlıyordu: Siirt'te bir tören, kortej halinde gezdirilen parlak bir otomobil ve mikrofonlara doğru konuşan bir adam. Vaat büyüktü; Türkiye'nin kendi otomobili, hem de Osmanlı'nın kuruluşunun 700. yılına ve Cumhuriyet Bayramı'na denk getirilmiş bir tarihte tanıtılıyordu. Aracın adı İmza 700'dü. Üç yıl sonra ortada ne bir üretim hattı ne bir satış bayisi vardı; geriye birkaç beton direk, iki maket ve binlerce insanın yarım kalan hayali kaldı. Peki bu proje neden sadece makette kaldı? Hazır olun, çünkü cevap hem teknik hem de insani açıdan ders dolu.
Bu hikâyeyi anlamak için önce "önümüze koydular, tanıttılar, para topladılar ve sonra her şey dağıldı" sıralamasını doğru kurmak gerekiyor. Ve tabii sonuna kadar okumalısınız, çünkü İmza 700'ün hikâyesi aslında Devrim'den Togg'a uzanan uzun bir zincirin en sancılı halkasından biri.
JetPA ve Jet Fadıl: Siirt'ten çıkan iddialı girişim
JetPA, yani Jet Otomobil Pazarlama, Fadıl Akgündüz tarafından 23 Kasım 1996'da Siirt'te kuruldu. Akgündüz, halk arasında Jet Fadıl lakabıyla tanınıyordu; mühendislik geçmişi olan, iş dünyasında ve siyasette adı duyulan biriydi. Şirket 1997-2000 arasında Malezya merkezli Proton'un çeşitli modellerini, Persona dahil, ithal ederek pazarladı. Yani JetPA otomotiv sektörüne üretici değil, ithalatçı olarak girmişti; bu detayı aklınızda tutun, ileride önemli olacak.
1998'de şirket radikal bir karara imza attı (kelime oyunu tamamen tesadüf, söz): kendi otomobilini üretmek. Projenin adı İmza 700 olacaktı. 700 rakamı, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunun 700. yılıyla uyacak şekilde seçilmişti; tanıtım da 1999 Cumhuriyet Bayramı'na denk getirilmişti. Tören ATV, Kanal 7, Kanal 6, Show TV, Flash TV ve TGRT gibi dönemin birçok kanalında yayımlandı. Reklamlarda Koçlar sana kurban olsun gibi sokak diliyle kurulan, duygusal bir vaat dili kullanılıyordu. Yani proje daha ilk günden mühendislik projesinden çok bir medya olayı gibi kurgulanmıştı.
Öne Çıkanlar
- JetPA, Fadıl Akgündüz tarafından 23 Kasım 1996'da Siirt'te kuruldu; İmza 700 tanıtımı 1999'da yapıldı.
- Aracın tanıtımı ATV, Show TV, Kanal 7, TGRT gibi dönemin birçok televizyon kanalında canlı yayımlandı.
- Almanya'da projeye destek verenlerden yaklaşık 300 milyon dolar toplandığı aktarıldı.
- Üretilen araç, uzman incelemesinde otomobilden çok 1/1 ölçekli bir makete benziyordu; fabrikada preshane ve boyahane yoktu.
- Akgündüz hakkında 601 kişiyi dolandırdığı gerekçesiyle toplam 2.504 yıl hapis ve 12 milyon lira para cezası verildi.
Vaat büyüktü: Para, miting alanları ve büyük hayaller

Peki İmza 700 tam olarak neydi? Kısa cevap: kağıt üzerinde devasa bir proje. Yaklaşık 2 milyar dolarlık bir bütçeyle Siirt'te bir fabrika kurulacağı, aracın üretileceği ve Avrupa'ya ihraç edileceği söyleniyordu. Prototipler Siirt sokaklarında gezdirildi, miting alanlarında sergilendi; hatta BMW ve Mercedes'in alternatifi gibi konumlandırıldığı bile iddia edildi. Bazı aktarımlarda aracın 2000'de Cenevre Otomobil Fuarı'nda görücüye çıktığı söylenir, ancak bu bilgi güçlü arşiv kaynaklarında yer almıyor, o yüzden ihtiyatla karşılamak gerekiyor.
Paranın tarafı ise daha da çarpıcı. Almanya'da yaşayan girişimcilerden ve küçük yatırımcılardan projeye yaklaşık 300 milyon dolar toplandığı aktarıldı; dönemin haberlerinde bu paranın bir süre sonra jet gibi uçup gittiği ifade edildi. Dönemin parasıyla binlerce insan, kendi memleketine fabrika kurulacağı umuduna para verdi. Bu, sonradan anlatacağımız hukuki sürecin de temelini oluşturuyordu.
Prototip gerçeği: Otomobil mi, 1/1 maket mi?
Şimdi işin en çarpıcı kısmına geliyoruz. Yıllar sonra bir otomotiv yazarı, fuardaki İmza 700 prototipini yakından inceleme fırsatı buldu ve vardığı sonuç acımasızdı: araç, ön üretim bir otomobilden çok 1/1 ölçekte sergilenen bir makete benziyordu. Motor yoktu, aktarma organları yoktu, iç mekan detaylarının ve trim parçalarının çoğu eksikti. Yani kaputu açtığınızda sizi karşılayan şey, koyu bir boşluktan ibaretti. Tıpkı vitrindeki pasta gibi: dışarıdan şık, içerisi köpük.
Teknik basın dosyası da kendi içinde tutarsızdı. İmza 700, kağıt üzerinde hiçbir otomobil üreticisinin kullanmadığı, sadece el testeresi ya da model uçak motoru gibi alanlarda görülen bir iki zamanlı motorla üretilecekti. Bunu şöyle düşünün: bir Formula 1 aracına bisiklet zili takmaya benzer; teknik olarak mümkün görünebilir ama gerçek dünyada hiçbir anlamı yoktur.
Fabrika planı da aynı kaderi paylaşıyordu. Fabrikanın maketinde binalar düzgün bir düzende sıralanmıştı ama test pisti yoktu, araç stok alanı yoktu, tüm bina yükseklikleri birbirine eşitti ve en kritiği: preshane ile boyahane bulunmuyordu. Preshane sacı şekle sokan, boyahane de araca rengini veren yerdir; ikisi olmadan otomobil fabrikası olmaz. Mimari düzen aslında bir otomobil fabrikasından çok bir tekstil tesisini andırıyordu. Finansal rakamlar da birbiriyle örtüşmüyordu: satış adetleri, yatırım tutarı ve gelir varsayımları ayrı ayrı okunduğunda hesap hiçbir şekilde kapanmıyordu; üstelik Siirt'te otomotiv yan sanayii olmadığı için doğacak ek lojistik maliyetler hesaba katılmamıştı. Araçların yurt dışında üretilip tanıtım için ülkeye getirildiği yönünde iddialar da ortaya atıldı; bu durumda yerli otomobil sıfatı baştan sona pazarlama dilinde kalmış oluyordu.
Yan sanayii olmadan otomobil olmaz: Basit ama acımasız gerçek
Burada durup biraz otomotiv mantığı konuşalım, çünkü İmza 700'ün çöküşünün en derin nedeni tam olarak burada yatıyor. Bir otomobili üretmek, tek bir dev bina kurup içinde montaj yapmak demek değildir. Düşünsenize: bir otomobilde binlerce parça var ve her parçanın bir tedarikçisi, bir presi, bir kalıbı, bir nakliye ağı olması gerekiyor. Bu yüzden dünyanın her yerinde otomobil sanayii, önce montajla başlar, sonra yan sanayii kök salar, en sonunda kendi üretim ve mühendislik altyapısına ulaşır. Bu üç basamağı atlayıp doğrudan zirveye oynamak, asansör olmadan 20. kata zıplamaya benzer.
Türkiye'nin kendi otomotiv tarihine bakın: 1929'da İstanbul'da bir serbest bölgede kurulan montaj hattı 1930'ların ekonomik kriziyle kapandı. 1960'larda ticari araç üretimiyle başlayan yolculuk, 1970'lerde otomobil üretimine genişledi. Yani sektör on yıllar içinde, parça parça, sabırla, gerçek mühendislik ve gerçek yatırımla büyüdü. İmza 700 bu birikimin hiçbirinden yararlanmıyordu; ne tecrübeli bir mühendis ekibi ne hazır bir tedarik zinciri ne de gerçekçi bir üretim planı vardı. Bu yüzden proje, vaat ile gerçeklik arasındaki uçurumdan düşmek zorundaydı.
Devrim ve Anadol: Aynı yolun gerçek yolcuları
İmza 700'ü değerlendirirken iki gerçek önünüzde referans olarak durur: Devrim ve Anadol. Devrim, 1961'de mühendislerin elinde, gerçek bir AR-GE çabasıyla prototip aşamasına getirildi ama seri üretime geçemedi; Türkiye'de o dönemde otomobil talebi sınırlıydı ve seri üretim, dağıtım ile bayilik altyapısı yoktu. Yani Devrim'in başarısızlığı bile teknik değil, çoğunlukla piyasa ve planlama kaynaklıydı; en azından araba gerçekti, çalışıyordu ve arkasında ciddi bir mühendislik vardı.
Anadol ise tam tersi bir ders: tasarımı İngiliz Reliant'a ait olsa da ilk araç 19 Aralık 1966'da Otosan'ın İstanbul fabrikasında banttan indi, 28 Şubat 1967'de piyasaya sürüldü ve 1984'e kadar üretildi. Anadol, mevcut sanayi altyapısı üzerine gerçek bir üretim modeliyle oturduğu için hayatta kalabildi. İşte İmza 700 ile arasındaki fark bu: Devrim gerçek mühendislikti ama pazarı yoktu; Anadol gerçek üretimdi ve pazarıyla buluştu; İmza 700 ise ne mühendisliği ne pazarı gerçek olan bir vaatti. Bu üçlü kıyas, hikâyenin özünü aslında tek cümlede özetliyor.
Son perde: Davalar, iflas ve boşalan arazi
Peki bu hikâye nasıl bitti? Törenin ve parlak tanıtımın ardından Siirt'te üretilen iki maket ile tamamlanan birkaç bina dışında somut hiçbir üretim adımı atılmadı. Fabrika arazisinde geriye sadece birkaç beton direk kaldı; Siirt JetPAspor adıyla sponsorluk yapılan Siirtspor'un transfer masasındaki gariplikler (Sergen Yalçın transfer edilip hiç oynamadan büyük takımlara kiralanması gibi) da projenin mali disiplinine dair ipuçları veriyordu.
Hukuki süreç uzun sürdü. Akgündüz hakkında Türkiye'de dolandırıcılık suçlamasıyla dava açıldı; bir davada mahkeme, 601 kişiyi dolandırdığı gerekçesiyle toplam 2.504 yıl hapis ve 12 milyon lira para cezası verdi; bu kararın temyiz ve sonraki durumu net arşiv kayıtlarıyla doğrulanamıyor, o yüzden kesin sonuç olarak değil, verilen bir mahkeme kararı olarak aktarmak gerekiyor. Almanya'da açılan bir davada ise 35 bin euronun faiziyle ödenmesine hükmedildi ve bu karar Bakırköy Asliye Hukuk Mahkemesi'nce de tanındı. JetPA Holding için iflas kararı verildi, tasfiye süreci haberleştirildi; holding kurucularından Sacit Duran, Akgündüz'ü hisselerini hileli şekilde ele geçirmekle suçladı. Sonraki yıllarda Caprice adlı turizm projelerine de 190 milyon dolar toplandığı, bu bağlamda Akgündüz'ün 2015'te tutuklandığı ve 2017'de tahliye edildiği aktarıldı. Kısacası İmza 700, tek bir yarım kalan proje değil, uzun bir hukuki yıkım zincirinin ilk halkasıydı.
Peki İmza 700 neden makette kaldı? Net cevap
Kısa ve net cevap şu: İmza 700, gerçek bir mühendislik altyapısı, tedarik zinciri ve üretim planı olmadan, medya şovu ve topladığı parayla ayakta durmaya çalışan bir vaat olduğu için makette kaldı. Prototip çalışır bir otomobil değil, eksik bir maketti; fabrikanın planında preshane ve boyahane bile yoktu; Siirt'te otomotiv yan sanayii bulunmuyordu ve finansal rakamlar kendi içinde tutmuyordu. Devrim'in ciddi mühendisliği bile seri üretemediği, Anadol'un gerçek üretimi bile 1984'te durduğu bir ortamda, hiçbir teknik temeli olmayan bu girişimin sürdürülmesi mümkün değildi.
Bir de ters perspektifi not edelim: Akgündüz ve savunucuları, yatırımların dış güçler ya da hükümet tarafından engellendiğini, Akgündüz'ün engellenen bir girişimci olduğunu ileri sürdü; 1999'da Siirt bağımsız milletvekili adayı olarak da bu iddiayı gündemde tuttu. Ancak teknik gözlemler, eksik fabrika planı ve finansal tutarsızlıklar bu açıklamayı taşıyamıyor. Zaman ilginç bir denklem de kurdu: 2011'de bir otomotiv yazarı, içten yanmalı motorla yeni bir yerli otomobilin ekonomik olarak anlamsız olduğunu, yerli otomobilin ancak elektrikli olursa anlamlı olabileceğini yazdı. Yıllar sonra Togg tam da bu yoldan, yani elektrikli otomobil ve baştan kurulan modern bir üretim tesisiyle yola çıktı; Gemlik'teki tesis deneme üretimine hazırlandığında, yarım kalan Devrim hikâyesinin tamamlandığı yorumları yapıldı. İmza 700 ise bu zincirde tam tersine bir ders olarak duruyor: yerli otomobil hayali ne pazarlamayla ne parayla ne de şovla gerçek oluyor; ancak mühendislikle, planlamayla ve sabırla gerçek oluyor. Bir dahaki sefere birinin size jet hızında otomobil vaat ederse, önce preshaneyi sorun. Cevap gelmiyorsa, oradan kalkmanın tam zamanıdır.