Türk Willys Overland: Willys Jeep'in Unutulan Tuzla Serüveni

Duru bir Pazar sabahı Ege'de bir köy yolundan geçtiniz mi hiç? Bağların arasından tık tık tık diye bir ses gelir, arkasından da yıllardır emek vermiş, kırış kırış ama dinç bir Willys Jeep çıkar. Peki hiç düşündünüz mü: o jeep nerede yapıldı? Cevap çoğu kişinin aklına gelmez, çünkü hikâye İstanbul'un Tuzla ilçesinde, 1954 yılında kurulmuş bir fabrikada başlar. Devrim'i biliriz, Anadol'u severiz ama ikisinden de on yıl önce Tuzla'da ciddi bir iş çevriliyordu. Hadi o fabrikayı birlikte hatırlayalım.
Türk Willys Overland: 1954'te Tuzla'da Kurulan Fabrika
1950'lerin başında Türkiye, savaş sonrasının yorgunluğunu atmaya çalışırken otomotiv sanayii daha çok bir hayaldi. Ama 1954'te Tuzla'da Türk Willys Overland adıyla bir fabrika kuruldu ve birçok kaynak bugün onu Türkiye'nin ilk otomotiv fabrikası olarak anıyor. Kuruluş, ABD ile yapılan üretim görüşmelerinin sonucuydu; Türkiye tarafındaki temsilcilik görevini Ferruh Verdi üstlendi.
Rakamlar da küçük bir iş olmadığını gösteriyor: fabrika 33 hektarlık bir alan üzerine kuruldu ve toplam maliyeti 7 milyon lira oldu. İlk etapta ABD'den getirilen parçalar, yerli parçalarla birlikte montajlanıyordu. Yani ilk gün tam bir yerli üretim değildi; ama parça parça yerlileşen bir başlangıçtı bu. Sivil ve askeri amaçlı Jeep'ler ve hafif ticari araçlar bu hatlardan çıktı; fabrika ilerleyen yıllarda Türk Silahlı Kuvvetleri'ne devredildi.
Öne Çıkanlar
- 1954'te Tuzla'da Türk Willys Overland adıyla kuruldu, 33 hektar alana 7 milyon lira mal oldu
- İlk montajlanan model CJ-3B jeep'leriydi
- 1961'de dört montaj hattı, 768 çalışan ve yıllık 7.000'in üzerinde üretim kapasitesine ulaşıldı
- 1950'lerden kalma Willys Jeep'ler bugün hâlâ Ege köylerinde kullanılıyor
Willys markası nereden geliyordu?

Fabrikanın ismindeki Willys'in de kendine göre çalkantılı bir hikâyesi var. John North Willys 1873'te New York'ta doğdu, iş hayatına bisiklet ticaretiyle başladı. 1899'da Cleveland'daki bir otomobil fuarında otomobilin geleceğini gördü, Elmira'da Overland bayiliği açtı. Bayisi olduğu araçları yetiştiremeyen fabrikayı 1907'de satın aldı ve 1912'de şirket Willys-Overland Motor Company adını aldı. Bir dönem ABD'nin Ford'dan sonraki ikinci en büyük otomobil üreticisi bile oldu. 1915'te Toledo, Ohio'da merkez kuruldu; Duesenberg, Stearns ve Moline Plow gibi markalar bünyeye katıldı.
Fakat agresif büyümenin bedeli ağır oldu. Şirket borç yüklendi, John North Willys 1930'da ABD'nin Polonya Büyükelçisi olarak atandı, 1933'te şirket iflas sürecine girdi ve Willys 1935'te hayatını kaybetti. Markayı asıl ölümsüzleştiren ise 1940'lardaki 4x4 askeri jeep'ler oldu. İkinci Dünya Savaşı'na damga vuran bu araçlar savaş sonrasında hibe yoluyla Türkiye'ye de geldi; kırsalda ve orduda hızla benimsendi. Tuzla'daki fabrikanın kurulma fikri tam da bu ilgiden beslendi.
Montajdan üretime geçiş hattında Tuzla'nın yeri
Tuzla'nın hikâyesini tek başına okumak eksik kalır; çünkü Türkiye'de otomobil üretme fikrinin daha eski bir denemesi vardı. 1929'da Ford, İstanbul Tophane'de bir montaj hattı kurdu; fabrika Aralık 1929'da ilk 8 otomobili monte ederek üretime başladı. Akademik çalışmalar bu tesisi Türkiye otomotiv sanayisinin ilk yabancı yatırımı olarak nitelendiriyor. Ne var ki 1930'ların ekonomik koşulları bu girişimi kalıcı kılmadı.
Tuzla fabrikası bu hattın ikinci önemli halkasıydı: 1954'te montajla başladı, 1961 itibarıyla dört montaj hattı, 768 çalışan ve yıllık 7.000'in üzerinde kapasite gibi bugünün gözüyle bile saygın bir tabloya ulaştı. Ondan sonra mı? 1961'de Eskişehir Demiryolu Fabrikası'nda 129 günde üretilen Devrim geldi; 29 Ekim 1961'de Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'e sunulan aracın benzininin 100 metre sonra bitmesiyle ünlü (ve haksız) bir prototip hikâyesi doğdu, seri üretim hiç gerçekleşmedi. 19 Aralık 1966'da Anadol ile ilk seri üretim yerli otomobil sahneye çıktı ve 1991'e kadar üretildi. Yani zincir şöyle: Ford Tophane denemesi, Tuzla montajı, Devrim prototipi, Anadol seri üretimi. Her halka bir öncekinden bir şey öğrendi.
Tuzla 1013: Fabrikanın unutulmayan ikinci hayatı
Aslında Tuzla'nın en ilginç bölümü 1954'ten sonra başlıyor. 1986'dan itibaren jiplerin yerlileştirme çalışmaları başladı; Yıldız Teknik Üniversitesi ile TSK'nın ortak projesi olarak anlatılan bu sürecin fiilen harekete geçirilmesi 1988'e denk gelir. 1990'da tamamen yerli tasarım GT ve GTD askeri araçlarla seri üretime geçildi.
1995'te Tuzla 1013 adı ve T logosu Türk Patent Enstitüsü tarafından tescil edildi; Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'ndan tip onay belgeleri alındı ve ihracat şartları oluştu. Projede motor dahil her şey Türkiye'de üretildi: vites kutusu, arazi dişlileri, diferansiyel, şaftlar, aktarma organları, şasi, kaporta, iç ve dış aksamın tamamı K.K.K. 1013 Ordu Donatım Ana Tamir Fabrikası'nda üretildi. Modeller arasında komutan aracı, personel aracı, mobil silah araçları, ambulans, personel taşıyıcı ve cenaze araçları vardı. Üstelik maliyet, modele göre ithal emsallerinin yaklaşık dörtte biri ya da beşte biri kadardı; İran ve Pakistan araçları satın almak istedi ama dönemin mevzuatı buna izin vermedi.
Fabrika neden kapandı ve bugün ne yapıyor?
İşte hikâyenin buruk kısmı. 1988-2006 arası, 15 farklı modelde on binden fazla askeri araç üretildi (verilen adetler 10 binden fazla ile yaklaşık 13 bin arasında değişiyor; kapsam ve sayım farkı bunu doğal kılıyor). Ama 2006'da üretim, hiçbir resmi açıklama yapılmadan durduruldu. Gerekçe olarak yalnızca ihtiyacın kalmadığı dile getirildi.
Projede görev almış uzmanlar bile net bir yanıt veremiyor. Prof. Dr. Rahmi Güçlü, teknik olarak bu araçların ithal emsallerinden üstün ve çok daha ucuz olduğunu savunuyor; kapanışın ardında ordu konsept değişikliği ya da ithalatın kolaya gelmesi gibi görüşler dolaşsa da konunun soruşturulması gerektiğini düşünüyor. Güçlü aynı zamanda kamuoyundaki görünürlük eksikliğini eleştiriyor: yerli araç üretemiyoruz söyleminin 1988-2006 arasındaki tamamen yerli tasarım ve üretim gerçeğiyle bağdaşmadığını söylüyor.
Fabrika bugün K.K. Lojistik Komutanlığı 7. Bakım Merkezi Komutanlığı Fabrikası adıyla parça üretimi ve lojistik destekle çalışıyor. Ürettiği araçlar hâlâ TSK envanterinde; bazıları kışlalarda ve törenlerde görülebiliyor. Ve evet, o 1950'lerden kalma Willys Jeep'lerden bir kısmı bugün hâlâ Ege köylerinde, kuşaktan kuşağa geçerek yolculuğuna devam ediyor.
Türkiye'nin ilk otomobil fabrikası hangisiydi?
Kısa ve net cevap şöyle: kaynakların çoğunluğuna göre 1954'te kurulan Tuzla'daki Türk Willys Overland fabrikası Türkiye'nin ilk otomobil fabrikası olarak anılıyor; ancak Anadol Türkiye'nin ilk seri üretim yerli otomobili, Devrim ise Türkiye'de tasarlanan ve üretilen ilk otomobil olarak konumlanıyor. Üç başlık üç farklı ödül; kimse kimsenin tacını almıyor.
Bir dipnot da borçlu olduğumuz bir konuda: Tuzla fabrikasının Büssing lisansıyla da üretim yaptığı yönünde sosyal medyada dolaşan bir iddia var. Bu iddia arşiv kaynaklarında doğrulanamıyor, o yüzden bu sayfada gerçek olarak sunmuyoruz. Doğru olan şu: Tuzla'nın hikâyesi 1960'lardaki 11 bin adetlik montajdan bugünkü 1,2 milyon adetlik üretime ve 18,5 milyar dolarlık ihracata uzanan zincirin, çok az kişinin hatırladığı bir kilometre taşı.
Bir dahaki sefere köy yolunda o tık tık tık sesini duyduğunuzda, artık biliyorsunuz: o ses sadece bir motor değil, 1954'ten beri süren bir serüvenin nefes sesi.
Kaynaklar
- Willys Jeep'in Türkiye Serüveni: Tuzla 1954'ten Bugüne
- Tuzla Askeri Jeep Fabrikası'nın Gizemli Öyküsü
- Tuzla Jeep Fabrikası'nın gizemli öyküsü
- 1954'te kurulan Tuzla Cip Fabrikası ile ilgili iddialar
- Türk otomotiv sanayii
- Ford Motor Company Exports Inc., İstanbul Otomotiv Montaj Fabrikası (1925-1944)
- Yıllık 11 bin üretimden 1,2 milyona