Zafer'in İsrail'deki Yeni Hayatı: Autocars Co.

Bir otomobil projesinin cenazesi kaldırılırken tabutun içinde bir bilet bulunduğunu hayal edin. Türkiye'de 1966'da rafa kaldırılan Zafer, iki yıl sonra başka bir ülkenin yollarında dönmeye başladı. Üstelik adı bile değişmemişti: İsrail'de Autocars fabrikasından çıkan araçlar Triumph Zafer olarak anılıyordu. Peki bir yerli otomobil hayali nasıl oluyor da Hayfa'da hayata dönüyor? Oturun, bu hikâye tam bir altı yıl sürdü ve az biliniyor.
Zafer projesi nedir ve Türkiye'de neden sona erdi?
1960'ların Türkiye'sinde yerli otomobil konuşmak yalnızca Devrim'in hüzünlü hikâyesi demek değildi. O yıllarda sanayi çevrelerinde ciddi bir seferberlik vardı ve bu çabanın ilginç kollarından biri, International Harvester markalı traktör, kamyon ve pickup üreten TOE, yani Türk Otomotiv Endüstrileri A.Ş.'den geldi. Şirket, Zafer markasıyla kendi otomobilini geliştirmek için yola çıktı.
Yolculuk sanırım düz gitmedi. TOE önce Volvo ile ortak bir araç üzerinde çalışmayı denedi; anlaşma bir türlü sağlanamayınca masaya İngiliz Triumph oturdu. Projenin temelinde Triumph'ın küçük aile otomobilleri vardı: 1959-1971 arası üretilen Triumph Herald ve onun yerine geçmek üzere tasarlanan, 1965'te önden çekişle sahneye çıkan Triumph 1300. Zafer işte bu teknoloji üzerine kurulacaktı.
Derken işler durdu. Zafer hiçbir zaman Türkiye sokaklarında görülmedi ve üretimin neden durdurulduğu bugün bile tam olarak açıklanmış değil. Kimi anlatımlarda Triumph'ın Türkiye yerine İsrail'i tercih ettiği söylenir; kimilerinde projeyi İsrailli Autocars'ın devraldığı vurgulanır. İnisiyatifin hangi tarafta kaldığı netleşmiş değil ama sonuç aynı: Proje Türkiye'de 1966 civarında kapandı ve lisans üretim hakkı Hayfa'ya taşındı.
Öne Çıkanlar
- Zafer, Türkiye'de 1966'da sona eren Triumph 1300 bazlı bir yerli otomobil projesiydi.
- Autocars, İsrail'in Hayfa kentindeki ilk otomobil üreticisiydi ve sektöre 1957'de girdi.
- Triumph Zafer, İsrail'de 1967-1973 arasında CKD yöntemiyle monte edildi.
- Aynı aileden Sussita 13/60, 1296 cc ve 61 bg güç üreten Herald motorunu kullandı.
Autocars kimdir: İsrail'in ilk otomobil üreticisi

Zafer'i anlamak için önce Hayfa'ya inmek lazım. Autocars Co. Ltd., İsrail'in ilk otomobil üreticisiydi ve merkezi Hayfa'daydı. Şirket otomotiv endüstrisine 1957'de girmişti; yani Türkiye'deki montaj sanayii henüz emeklerken Autocars sahneye çıkmış, 1960'tan itibaren de Sussita otomobillerini üretmeye başlamıştı. Sussita önce Hayfa'da, sonra Tirat'taki tesiste 1978'e kadar üretimde kaldı ve bugün İsrail otomobil tarihinde klasik sayılıyor. Gövde panellerindeki fiberglas kullanımıyla ilgili bugün hâlâ anlatılan şehir efsaneleri bile var; deve gibi hayvanların fiberglası ısırdığı söylenir, ama biz konumuza dönelim.
İşin güzel yanı şu: Autocars'ın Triumph bağlantısı Zafer'le başlamıyordu. Şirketin Sussita modelleri zaten Triumph Herald şasisi ve motorları üzerine kuruluydu. Yani Hayfa'daki fabrika, Coventry'den gelen parçalarla araç montajlama işini çoktan öğrenmişti. Zafer projesi kapandığında bu hazır altyapı devreye girdi.
CKD montaj nedir, Zafer İsrail'de nasıl üretildi?
CKD, yani Complete Knock Down, dünya otomotivinde çok sevilen bir yöntemdir. Düşünün ki bir model seti, legolar gibi: Coventry'deki fabrikadan araçlar parçalar halinde, tamamen sökülmüş olarak ihraç edilir, alıcı ülkede ayrı bir şasi üzerinde montajlanır. 1960'larda gelişmekte olan ülkeler bu yolla hem gümrük avantajı sağlıyor hem de kendi sanayiine tecrübe kazandırıyordu. Triumph Herald kitleri birçok ülkede bu şekilde monte edildi ve İsrail o ülkelerden biriydi.
Triumph Zafer de tam bu modelle, 1967'den 1973'e kadar altı yıl boyunca Hayfa'da CKD yöntemiyle üretildi. Anlatımda iki isim daha geçiyor: aynı çatı altında çıkan araçlar Gilboa ve Carmel adlarıyla da anılıyor. Yani Zafer'in İsrail macerası tek bir isimle değil, küçük bir model ailesiyle sürdü.
Sussita ailesi ve Zafer'in akrabaları
Aynı dönemde Autocars'ın ürettiği Sussita modelleri, Zafer'in teknik akrabaları sayılır; Herald bazlı bu araçlar modeller arasındaki motor stratejisini de iyi özetliyor:
| Model | Üretim | Gövde tipleri | Motor |
|---|---|---|---|
| Sussita 12 / Carmel | 1968-1970 | Station wagon, sedan | Herald 12/50 motoru, 51 bg |
| Sussita 13/60 / Carmel Ducas | 1970-1975 | Station wagon, sedan, pickup | Herald 13/60 motoru, 1296 cc, 61 bg |
13/60 motoru 1296 cc hacme, Stromberg CD150 karbüratöre ve 61 beygir gücüne sahipti; 12/50 motoru ise 51 beygir üretiyordu. Zafer'e özgü ayrı bir resmi teknik tablo ise üretici tarafından açıklanmadı, bu yüzden bilinenler baz alınan Herald motorlarına dayanıyor. Tork ve hızlanma değerleri de bu araçlar için güvenilir şekilde yayınlanmış değil; bu noktada dürüst kalmak gerekiyor.
Türkiye aynı yıllarda ne yapıyordu?
İşin dramatik tarafı şu: Zafer İsrail'de üretilirken, Türkiye kendi otomobil hikâyesinin en hareketli yıllarını yaşıyordu. Devrim 1961'de 24 mühendisle, Eskişehir Demiryolu Fabrikası'nda yaklaşık dört buçuk aylık bir çalışmayla üretildi; 29 Ekim 1961'de törenle tanıtıldı ama ekonomik destek bulunamayınca rafa kalktı. Ardından 1966'da, Otokoç-Ford ortaklığıyla Anadol geldi ve Türkiye'nin ilk seri üretim otomobili oldu; tasarımı İngiliz Reliant'a aitti, parçalarının bir kısmı Ford'dan geliyordu. 1971'de Tofaş Murat 124, 1972'de ise 176 adetlik üretimiyle Anadol STC-16 yollara çıktı.
Yani tablo kompozisyonu şöyle: Türkiye bir yandan Anadol ve Murat 124 ile montajdan üretime geçerken, vazgeçtiği Zafer projesi başka bir ülkede hayat buluyordu. İki ülkenin otomobil serüveni aynı teknoloji transferi ağının parçasıydı; Coventry'den çıkan kitler hangi ülkenin kapısını çalarsa, orada yerel bir sanayi büyüyordu.
Zafer'in İsrail'de üretilmesi neden önemli?
Kısa cevap şu: Zafer, Türkiye'nin vazgeçilen yerli otomobil girişiminin ülke sınırları dışında yaşamaya devam eden, az bilinen kuyruğudur ve 1960'ların küresel otomotiv ekonomisinin nasıl işlediğini tek bir hikâyede özetler.
Bugün baktığımızda bu olay bize iki şey söylüyor. Birincisi, o dönemde hiçbir otomobil projesi tek başına bir ülkenin hikâyesi değildi; lisanslar, kitler ve ortaklıklar Avrupa'dan Orta Doğu'ya uzanan bir ağ üzerinde geziniyordu. Volvo ile başlayıp Triumph ile devam eden bir pazarlık, sonunda Hayfa'daki bir fabrikada ürün verebiliyordu. İkincisi, bir projenin ülkede sona ermesi o projenin dünyada da sona erdiği anlamına gelmiyor. Zafer'in gövdesi Türkiye'de soğudu ama altı yıl boyunca İsrail yollarında döndü.
Devrim'in hikâyesi genellikle siyasetin gölgesinde kalmış bir fiyasko olarak anlatılır; oysa 1960'ların yerli otomobil seferberliğinde Zafer gibi sonradan başka kıtalara taşan girişimler de vardı. Otomobil tarihi bazen tam böylesine dolambaçlı yollar izliyor: bir ülkenin vazgeçtiği hayal, bir başka ülkenin montaj hattında altı yıl daha nefes alıyor. Zafer'in İsrail macerası, tam da bu yüzden otomotiv tarihinin en merak uyandıran dipnotlarından biri.