Zaferin İsraildəki Yeni Həyatı: Autocars Co.

Bir avtomobil layihəsinin dəfn mərasimi zamanı tabutun içində bilet tapıldığını təsəvvür edin. Türkiyədə 1966-cı ildə raftan indirilən Zəfər, iki il sonra başqa bir ölkənin yollarında dövr etməyə başladı. Üstəlik adı belə dəyişməmişdi: İsraildə Autocars zavodundan çıxan avtomobillər Triumph Zəfər adlandırılırdı. Bəs bir yerli avtomobil arzusu necə olur da Hayfada həyata qayıdır? Oturun, bu hekayə tam altı il çəkdi və az bilinir.
Zəfər layihəsi nə idi və Türkiyədə niyə sona çatdı?
1960-cı illərin Türkiyəsində yerli avtomobil haqqında danışmaq yalnız Devrim-in kədərli hekayəsi demək deyildi. O illərdə sənaye dairələrində ciddi bir hərəkat var idi və bu cəhdin maraqlı qollarından biri, International Harvester markalı traktor, yük maşını və pickup istehsal edən TOE, yəni Türk Avtomobil Sənayeləri A.Ş.-dən gəldi. Şirkət, Zəfər markası ilə öz avtomobilini hazırlamaq üçün yola çıxdı.
Səfər güman ki, hamar keçmədi. TOE əvvəlcə Volvo ilə ortaq bir avtomobil üzərində işləməyə çalışdı; saziş bir tərəfə getməyincə masaya İngilis Triumph oturdu. Layihənin təməlində Triumph-ın kiçik ailə avtomobilləri var idi: 1959-1971 arasında istehsal olunan Triumph Herald və onun yerini almaq üçün hazırlanmış, 1965-ci ildə öndən çəkislə səhnəyə çıxan Triumph 1300. Zəfər məhz bu texnologiya üzərində qurulacaqdı.
Derken işlər dayandı. Zəfər heç vaxt Türkiyə küçələrində görünmədi və istehsalın niyə dayandırıldığı bu gün belə dəqiq açıqlanmayıb. Bəzi anlatımlarda Triumph-ın Türkiyə əvəzinə İsraili üstün tutduğu deyilir; kimilərində layihəni İsrail Autocars-ın öz üzərinə götürdüyü vurğulanır. Təşəbbüsün hansı tərəfdə qaldığı aydınlaşmayıb, amma nəticə eynidir: Layihə Türkiyədə 1966-cı il ətrafında bağlandı və lisenziya istehsal hüququ Hayfaya köçürüldü.
Seçilmişlər
- Zəfər, Türkiyədə 1966-cı ildə sona çatan Triumph 1300 əsaslı bir yerli avtomobil layihəsi idi.
- Autocars, İsrailin Hayfa şəhərindəki ilk avtomobil istehsalçısı idi və sektora 1957-ci ildə girdi.
- Triumph Zəfər, İsraildə 1967-1973 arasında CKD üsulu ilə yığıldı.
- Eyni ailədən Sussita 13/60, 1296 sm³ həcmli və 61 a.g güc verən Herald mühərrikini istifadə etdi.
Autocars kimdir: İsrailin ilk avtomobil istehsalçısı

Zəfəri anlamaq üçün əvvəlcə Hayfaya enmək lazımdır. Autocars Co. Ltd., İsrailin ilk avtomobil istehsalçısı idi və mərkəzi Hayfada idi. Şirkət avtomobil sənayesinə 1957-ci ildə girmişdi; yəni Türkiyədəki yığım sənayesi hələ yenicə həyat verərkən Autocars səhnəyə çıxmış, 1960-cı ildən etibarən isə Sussita avtomobillərini istehsal etməyə başlamışdı. Sussita əvvəlcə Hayfada, sonra Tirat-dakı zavodda 1978-ə qədər istehsaldakı qaldı və bu gün İsrail avtomobil tarixində klassik sayılır. Korpus panellərində fiberglas istifadəsi ilə bağlı bu gün belə danışılan şəhər əfsanələri belə var; deyirlər ki, dəvə kimi heyvanlar fiberglası dişləyib, amma biz mövzumıza qayıdaq.
İşin gözəl tərəfi budur: Autocars-ın Triumph əlaqəsi Zəfərlə başlamırdı. Şirkətin Sussita modelləri artıq Triumph Herald şassisi və mühərrikləri üzərində qurulmuşdu. Yəni Hayfadakı zavod, Coventry-dən gələn hissələrlə nəqliyyat vasitələrinin yığılması işini çoxdansönmış öyrənmişdi. Zafer layihəsi bağlandığında bu hazır infrastruktur işə düşdü.
CKD yığılma nədir, Zafer İsraildə necə istehsal olundu?
CKD, yəni Complete Knock Down, dünya avtomobil sənayesində çox sevilən bir üsuldur. Belə düşünün ki, bir model dəsti, leqo kimi: Coventry-dəki zavoddan avtomobillər hissələr halında, tamamilə sökülmüş şəkildə ixrac olunur, alıcı ölkədə ayrı bir şassi üzərində yığılır. 1960-cı illərdə inkişaf etməkdə olan ölkələr bu yolla həm gömrük üstünlüyü əldə edir, həm də öz sənayesinə təcrübə qazandırırdı. Triumph Herald dəstləri bir çox ölkədə bu şəkildə yığıldı və İsrail o ölkələrdən biri idi.
Triumph Zafer də tam bu model ilə, 1967-dən 1973-ə qədər altı il boyunca Hayfada CKD üsulu ilə istehsal olundu. Hekayədə daha iki ad çəkilir: eyni dam altında çıxan avtomobillər Gilboa və Carmel adları ilə də tanınır. Yəni Zafer-in İsrail macərası tək bir ad ilə deyil, kiçik bir model ailəsi ilə davam etdi.
Sussita ailəsi və Zafer-in qohumları
Eyni dövrdə Autocars-ın istehsal etdiyi Sussita modelləri, Zafer-in texniki qohumları sayılır; Herald əsaslı bu avtomobillər modellər arasındakı mühərrik strategiyasını da yaxşı ümumiləşdirir:
| Model | İstehsal | Kuzov tipləri | Mühərrik |
|---|---|---|---|
| Sussita 12 / Carmel | 1968-1970 | Station wagon, sedan | Herald 12/50 mühərriki, 51 at gücü |
| Sussita 13/60 / Carmel Ducas | 1970-1975 | Station wagon, sedan, pikap | Herald 13/60 mühərriki, 1296 sm³, 61 at gücü |
13/60 mühərrikinin həcmi 1296 sm³ idi, Stromberg CD150 karbüre CL və 61 at gücü var idi; 12/50 mühərriki isə 51 at gücü istehsal edirdi. Zafer-ə məxsus ayrıca rəsmi texniki cədvəl isə istehsalçı tərəfindən açıqlanmadı, buna görə də məlum olanlar əsas götürülen Herald mühərriklərinə söykənir. Moment və sürətlənmə göstəriciləri də bu avtomobillər üçün etibarlı şəkildə dərc olunmamışdır; bu məqamda düz olmaq lazımdır.
Türkiyə eyni illərdə nə edirdi?
İşin dramatik tərəfi budur: Zafer İsraildə istehsal olunarkən, Türkiyə öz avtomobil hekayəsinin ən canlı illərini yaşayırdı. Devrim 1961-də 24 mühəndislə, Eskişehir Dəmir Yolu Zavodunda təxminən dörd aylıq bir işlə istehsal olundu; 29 oktyabr 1961-də mərasimlə təqdim olundu, amma iqtisadi dəstək tapılmayınca rəflərə qalxdı. Daha sonra 1966-da, Otokoç-Ford ortaqlığı ilə Anadol gəldi və Türkiyə-nin ilk seriya istehsalı avtomobili oldu; dizaynı İngilis Reliant-a məxsus idi, hissələrinin bir qismi Ford-dan gəlirdi. 1971-də Tofaş Murat 124, 1972-də isə 176 ədədlik istehsalı ilə Anadol STC-16 yollara çıxdı.
Yəni mənzərənin kompozisiyası belədir: Türkiyə bir tərəfdən Anadol və Murat 124 ilə yığılmadan istehsala keçərkən, imtina etdiyi Zafer layihəsi başqa bir ölkədə həyat tapırdı. İki ölkənin avtomobil macərası eyni texnologiya transferi şəbəkəsinin parçası idi; Coventry-dən çıxan dəstlər hansı ölkənin qapısını döysəydi, orada yerli bir sənaye böyüyürdü.
Zaferin İsraildə istehsal olunması niyə vacibdir?
Qısa cavab budur: Zafer, Türkiyənin əvəzedilməz yerli avtomobil təşəbbüsünün ölkə sərhədləri xaricində yaşamağa davam edən, az tanınan sonudur və 1960-cı illərin qlobal avtomobil iqtisadiyyatının necə fəaliyyət göstərdiyini bir hekayədə ümumiləşdirir.
Bu gün baxdıqda bu hadisə bizə iki şey deyir. Birincisi, o dövrdə heç bir avtomobil layihəsi tək başına bir ölkənin hekayəsi deyildi; litsenziyalar, kitlər və tərəfdaşlıqlar Avropadan Yaxın Şərqə uzanan bir şəbəkə üzərində dolaşırdı. Volvo ilə başlayıb Triumph ilə davam edən bir danışıq, nəhayət Hayfadakı bir zavodda məhsul verə bilirdi. İkincisi, bir layihənin ölkədə sona çatması o layihənin dünyada da sona çatdığı mənasını vermir. Zaferin kuzovi Türkiyədə soyudu, amma altı il ərzində İsrail yollarında döndü.
Devrimin hekayəsi adətən siyasətin kölgəsində qalmış bir uğursuzluq kimi təqdim olunur; halbuki 1960-cı illərin yerli avtomobil seferberliyində Zafer kimi sonradan başqa qitələrə yayılan təşəbbüslər də var idi. Avtomobil tarixi bəzən tam belə dolanbac yollar izləyir: bir ölkənin imtina etdiyi xəyal, başqa bir ölkənin yığma xəttində daha altı il nəfəs alır. Zaferin İsrail macərası, tam da buna görə avtomobil tarixinin ən maraqlı dipnotlarından biridir.