Türk Otomotiv Endüstrileri A.Ş. (TOE) hekayəsi

Bir fabrika təsəvvür edin: qapılarından kamyonlardan minibüslərə qədər minlərlə avtomobil çıxmış, ortasında yerli avtomobil layihəsi təqdimat mərhələsinə gəlmiş, sonra bir gün hər şey dayanmış. İşte Türk Otomotiv Endüstrileri, yəni TOE-nin hekayəsi tam olaraq belə bir hekayədir. Adı Devrim qədər məşhur deyil, Anadol qədər sevilib-sevilmədiyini bilmirəm, amma mən bu hekayəni oxuduğumda həqiqətən təəccübləndim: niyə bu qədər az danışılır, sizcə?
Bu yazıda TOE-nin bütün səfərini anlatacağam: 1955-ci ildə kamyon yığılması ilə doğulmasından OYAK dövrünə, ilişib qalan Volvo danışıqlarından Triumph ilə aparılan Zafer layihəsinə və hətta həmin avtomobilin İsraildə istehsal xəttinə girməsinə qədər. Sonda da fabrikin bağlanmasına. Hazırsınızsa başlayaq, çünkü bu hekayə Devrimdən Togg-a uzanan uzun yolun ən təsirli dayanacaqlarından biridir.
Federal Türk Kamyonları: 1955-ci ildə Gebze'də Bir Başlanğıc

Hekayə 1955-ci ildə başlayır. On ortaqlər bir araya gəlir və Gebze Çayırova'dakı obyektlərdə Federal Türk Kamyonları A.Ş. qurulur. Məqsəd aydındır: International Harvester lisenziyası və markası ilə kamyon, pikap, avtobus, şassi, minibus və pikap ilə aksessuarlarını istehsal etmək. Bu obyektlərdə həmçinin Türkiyənin ilk ticari kamyon yığılması həyata keçirilir; COMMER markalı pikaplar da eyni xətlərdən keçir.
Amma mənzərə hər zaman düşündüyümüz qədər sürətlə irəliləmir. Dövrün valyuta çatışmazlığı üzündən sınaq istehsalına yalnız 1958-cü ildə başlana bilir. Yəni şirkət üç il boyunca daha çox bir xəyal kimi durur. Görəcəyimiz kimi, TOE-nin hekayəsində gözləmə və ilişmə həmişə olacaq bir mövzudur. 1960-cı ildə American Federal Truck Company ilə lisenziya sazişi ləğv edilincə şirkətin adı da dəyişir: artıq Türk Otomotiv Endüstrileri A.Ş. - yəni TOE.
Önə Çıxanlar
- TOE, 1955-ci ildə Federal Türk Kamyonları A.Ş. adı ilə Gebze Çayırova'da quruldu.
- Şirkət 1962-ci ildə OYAK-a keçdi; hissələrin %93,5-i satın alındı.
- Volvo ilə birgə avtomobil istehsalı danışıqları nəticsiz qaldı.
- Zafer avtomobili, 1968-cü ildə Triumph tərəfdaşlığı ilə təqdimat mərhələsinə gəldi amma istehsal ləğv edildi.
- Avtomobil daha sonra İsraildə Gilboa və Carmel adları ilə 1981-ə qədər istehsal edildi.
OYAK Dövrü: 1962-ci ildə Yeni Bir Səhnə və International Harvester Tərəfdaşlığı
1962, TOE üçün dönüş nöqtəsi olan bir ildir. OYAK, şirkətin hissələrinin %93,5-ini satın alır və TOE bir mənada OYAK ailəsinə qoşulur. Eyni il International Harvester Company-yə %20 hissə satılaraq lisenziya, tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq sazişi imzalanır. Yəni artıq əlin yadıcısı deyil, tərəfdaşlıqla işləyirlər. Sizcə bu model nəyi xatırladır? Bəli, sonrakı illərdə Türkiyədə qurulan bir çox lisenziyalı yığım şirkətinin şablonu əslində burada da var.
Bu dövrdə TOE-nin istehsal səbəti olduqca doludur. Son illərində International markalı 1230 pikap, CO 1860 – CO 1830 Panter kamyonlar və Mater (M-1230) minibus zolaqlardan çıxır. Bir də kiçik amma önəmli bir detal var: 1200 D mikroavtobusu. International Harvester lisenziyası ilə, 1200D pikap bazasında istehsal olunan bu nəqliyyat vasitəsi, Türkiyədə profil karkas konstruksiyası ilə istehsal edilən ilk burunlu tipli vasitə olur. 1981-ci ildə Mater-in istehsala girməsi ilə də yerini ona buraxır.
İstehsal nə qədər davam etdi? Rəsmi rəqəmlərə görə 1963–1993-cü illər arasında cəmi 54.496 motorlu nəqliyyat vasitəsi istehsal edilib; 1955–1963-cü illər arasındakı rəqəmlər təəssüf ki, məlum deyil. 1991–1992-ci illərdə az sayda İH CO1860 Panter, İH M-1230 mikroavtobus və FC 330 tipli 4x4 pickup istehsal edildi, 1993-cü ildə isə onların satışı həyata keçirildi. Yəni son illər həm istehsal, həm də satış baxımından çətin keçən bir dövr olub.
Volvo ilə Niyə Sazişə Gəlinmədi?
İndi işin ən maraq doğuran hissəsinə gəlirik. 1960-cı illərin ortalarında TOE, Volvo ilə birgə avtomobil istehsalı üçün masaya oturur. Volvo! Dünyanın ən etibarlı avtomobillərindən birini istehsal edən İsveçrə deyil, İsviç... bağışlayın, İsveç markası ilə tərəfdaşlıq! Bu müzakirələr nəticəsiz qalır və saziş əldə edilmir.
Bəs niyə? Burada səmimi olmalıyam: mənbələrdə bu müzakirələrin niyə nəticə vermədiyinə dair ətraflı məlumat yoxdur. Yalnız sazişin əldə edilmədiyi məlumdur. Bəlkə şərtlər qarşılıqlı uyğun gəlmədi, bəlkə siyasi və iqtisadi tarazlıq yaranmadı; dəqiq cavabı arxivlər deyəcək. Amma bu açıqdır: Volvo qapısı bağlananda TOE vaz keçmədi. Tam əksinə, daha iddialı bir qapını döydü. Və bu qapının arxasındakı layihə, TOE-nin adını tarixə yazmağa çalışan addım oldu: Zəfər.
Zəfər Layihəsi: 1968-ci ildə Triumph Tərəfdaşlığı ilə Yerli Avtomobil
1968-ci ildə TOE, İngilis Triumph tərəfdaşlığında Zəfər markası ilə yerli avtomobil istehsalı üzrə işlərə başlayır. Plan vahiddir: əvvəlcə sedan, ardından universal və pikap modellərinin istehsalı nəzərdə tutulub. Yəni tək avtomobillik sınaq deyil, model ailəsi qurmaq istənilir. Artıq ingilis tərəfdaşın əhval-ruhiyyəsi də elə idi: Triumph-in o klassik dizayn dilini təsəvvür edin, bir Zəfər sedan karoseriyasında!
Bəs nə oldu? Avtomobil təqdimat mərhələsinə gəldiyi halda istehsaldan vaz keçildi. Rəsmi açıqlama kimi qarşımıza çıxan səbəb, elə buna görə də bir az qorxuncdur: bəzi şəxslərin və dairələrin təzyiqi. Yəni texniki uğursuzluq deyil, mühəndislik problemi deyil; insan amili layihəni dayandırır. Bu cümləni ilk oxuduğumda həqiqətən özümü kədərləndirdim, çünkü ağlına birdən üç sual gəlir: Kim təzyiq göstərdi? Niyə? Və kim qərar verdi? Ətraflı birinci dərəcəli mənbə olmadığından bunların hamısı bu gün də mübahisəlidir.
Zəfərin İlk Ətraflı Akibəti: Hayfada Yeni Bir Həyat
Zəfərin hekayəsi Türkiyədə bitmir, və mənim üçün yazının ən maraqlı hissəsi məhz burasıdır. Layihəni İsraildəki Autocars şirkəti Triumph-dan alır. Yəni həmin tərəfdaşlıq strukturu və avtomobil başqa bir ölkədə ikinci həyat tapır. Hayfada istehsala girir və Gilboa və Carmel adları ilə 1981-ci ilə qədər istehsal davam edir.
Bunu bir az dayanıb düşünün: Türkiyədə təqdimat mərhələsində ləğv edilən bir avtomobil başqa bir ölkədə illərlə istehsal olunur, satılır, yollarda gəzir. Bu mənzərə, o dövrdə Türkiyədə yerli avtomobil istehsalının texniki cəhətdən mümkünsüz olmadığını, mümkün olanın isə siyasi və ticari qərarlarla niyə çox vaxt kəsildiyini göstərən ən aydın nümunələrdən biridir.
Niyə Yerli Marka Yaradıla Bilmədi? Zafer, Devrim və Anadolun Yerinə Bir Baxış
TOE-nin hekayəsini təkbaşına oxumaq haqsızlıq olardı; əsl mənası, dövrün digər təşəbbüsləri ilə yan-yana qoyulanda ortaya çıxır. Türkiyənin ilk avtomobil istehsal etmə cəhdi daha 1929-cu ildə Fordun İstanbul sərbəst bölgəsində qurduğu yığım xətti ilə sınanmış, amma 1930-cu illərin iqtisadi böhranı ilə nəticə əldə edilə bilməmişdi. Sonra Devrim gəlir: 1961-ci ildə, Prezident Cemal Gürselin tapşırığı ilə Eskişehir Dəmir Yolu Zavodunda ümumi 129 gündə tamamlanan, 29 oktyabr 1961-ci ildə təqdim edilən, şassisi, ötürücü qutusu və mühərriki yerli olan bir avtomobil. Devrim seriya istehsalına keçmir, amma layihələndirilib istehsal edilən ilk avtomobil kimi tarixə düşür.
Devrimdən sonra sıra seriya istehsalına gəlir: Anadol, 19 dekabr 1966-cı ildə istehsalla başlayır və 28 fevral 1967-ci ildə satışa çıxır. Otosan tərəfindən fiberglass gövdə ilə istehsal edilən bu nəqliyyat vasitəsi, Türkiyədə layihələndirilib seriya istehsalı həyata keçirilən ilk avtomobil olur və 1966-1991 arasında istehsalı davam edir. Yəni gördüyünüz kimi bu iki nümunə, TOE-nin qarşılaşdığı mümkünsüzlərin heç birinin əslində mütləq bir maneə olmadığını sübut edir. Sənaye Nazirliyi məmurları, Anadol nümunəsində istehsalın 10 ayda və 30.000 TL altında qiymətə edilməsini şərt qoymuşdu; yəni hədəflər aydın idi və Anadol onları qarşılayırdı.
Zaferin dayandığı nöqtə isə fərqlidir. Anadol işə qarışıb istehsal planını həyata keçirərkən, Zafer təqdimat mərhələsində kəsilir. Və bu, Devrimdən Togg-ə uzanan uzun hekayət içində bizə əslində bunu deyir: Türkiyədə yerli avtomobilin qarşısındakı ən böyük maneə heç vaxt yalnız texnologiya deyildi; qərar mexanizmlərindəki oynmalar, ətrafların təzyiqi və ortaqlıq axtarışlarında ilişib qalan müzakirələr oldu. TOE-nin hekayəsi, bu problemin ən təsirli nümunələrindən biridir.
Zavod Bağlanmasına Aparan Yol: Ziraat Bankası Dövründən 1993 Özəlləşməsinə
Zaferin ləğvindən sonra TOE üçün yaxşı illər yoxdur. 1983-cü ildə şirkət OYAK idarəsindən Ziraat Bankasına keçirilir və o dövrün rəhbərlərinin lazımsız investisiyaları şirkəti ziyana salır. Bundan sonra tam bir satış axtarışları dövrü başlayır: 1988-ci ildə Case İH-yə satışı gündəmə gəlir amma baş tutmur. 1992-ci ildə özəlləşmə hatına alınır; Mazda şirkəti satın alıb avtomobil istehsal etmək istəyir amma yenə razılaşma əldə edilmir. Eyni ssenari, elə deyilmi? Volvo ilə də razılaşma olmamışdı, Mazda ilə də. Sizcə bu bir təsadüfdürmü?
Nəticə 1993-cü ildə gəlir: TOE özəlləşdirilərək Rumeli Qrupuna satılır, 450 işçi çıxarılır və zavod bağlanır. Otuz səkkiz illik bir hekayə beləcə bitir. Arazi sonradan sement təchizat mərkəzi və SEET ehtiyat hissələri anbarı kimi istifadə olunur. İstehsal avadanlıqları deyək ki, xeyir üçün saxlanılıb, 2006-cı ilə qədər istehsal olunmayan fabrik İmar Bankası ləğvi zamanı TMSF-yə keçir; avadanlıqlar satıldıqdan sonra arazi və binalar Kareni... bağışlayın, Karadeniz Holdingə satılır. Hekayənin sonunu deyək, fabrikin daşlarına qədər kommersiya əməliyyatına çevrilir.
| Dövr | Hadisə |
|---|---|
| 1955 | Federal Türk Kamyonları A.Ş. yaradıldı |
| 1960 | Adı Türk Otomotiv Endüstrileri A.Ş. olaraq dəyişdirildi |
| 1962 | OYAK səhmlərin 93,5 faizini satın aldı |
| 1968 | Triumph tərəfdaşlığı ilə Zafer layihəsi başladı |
| 1981 | Avtomobil İsraildə Gilboa və Carmel adları ilə istehsal olundu |
| 1983 | OYAK-dan Ziraat Bankasına keçid |
| 1992 | Özəlləşdirmə proqramına daxil edildi |
| 1993 | Rumeli Qrupuna satış, fabrik bağlandı |
Zafer Layihəsi Nə Deyir? TOE-nin Qoyub Getdiyi Miras
TOE hekayəsinin payına yalnız bir fabrik bağlanması deyil. 1963-1993 aralığında 54.496 mühərrikli nəqliyyat vasitəsi istehsal etmiş, Türkiyədə ilk profil karkaslı burunlu minibusu istehsal etmiş və yerli avtomobil layihəsini təqdimat mərhələsinə aparmış bir şirkətdən danışırıq. Bu cümlə mənim üçün bu yazının mahiyyətidir: Zafer, Türkiyənin yerli avtomobil istehsal edə bilməməsinin texniki yox, qərar və siyasət problemi olduğunu göstərən ən aydın nümunələrdən biridir.
Bu gün Togg-un yollarda gəzdiyini görürük və sevindirik. Amma bu hekayəni bilmədən Togg-u anlamaq da çətindir. Çünki o uzun yolda əldən qaçıran, mane olan, israr edən və təzyiqlə dayandıran yüzlərlə hekayə var; TOE və Zafer bunların ən yadda qalanlarından biridir. Sizcə Zafer istehsal mərhələsinə keçə biləydi, bu gün Türkiyə avtomobil tarixi necə yazılardı? Məncə, məhz bu sualı vermək, keçmişi anlamanın ən yaxşı yoludur. Şərhlərdə gözləyirəm!