Saab 9-3'ün Hakları Türkiye'ye Neden ve Nasıl Geçti?

Hepimiz Togg'u biliyoruz: Gemlik'ten çıkan, elektrikli, tartışmalı da olsa gurur duyduğumuz o araba. Ama ya Togg'dan birkaç yıl önce, devletin daha az konuşulan bir hamlesini size anlatayım? 2015'te, Sanayi Bakanlığı, krize girmiş bir İsveçli markanın bir modelinin tüm fikri mülkiyet haklarını satın alıyordu. Yani bir otomobilin tasarımını, mühendisliğini, kâğıt üzerindeki her şeyini. Peki bu fikir neden dünyaya duyuruldu ve neden hiçbir zaman banttan inmedi? Kemerlerinizi bağlayın, hikâye 1961'e kadar uzanıyor.
Saab 9-3'ün Hakları Neden Türkiye'ye Geçti?
15 Ekim 2015'te, o dönemin Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanı Fikri Işık, canlı bir televizyon yayınında bir açıklama yaptı: Türkiye, Saab 9-3'ün yalnızca ismini değil, tüm fikri mülkiyet haklarını satın almıştı. Fikri mülkiyet hakları dediğimiz şey neydi? Basit bir benzetmeyle söyleyeyim: Bir otomobilin tasarımını ve mühendisliğini satın almak, bir kitabın yalnızca kapağını değil, metnin tamamını ve telif haklarını almak gibi. Yani bu arabanın nasıl yapıldığına dair her şey artık Türkiye'nin elindeydi.
Hakların sahibi, Saab'ı 2012'de kurtarma planı kapsamında satın alan İsveç merkezli NEVS'ti (National Electric Vehicle Sweden). NEVS, Saab'ın İsveç'teki fabrikalarını, gayrimenkullerini ve varlıklarını devralmıştı. Ama her şey satılabilir değildi: General Motors, hâlâ kendi mülkiyetinde olan 9-5 platformunu satmayı reddetti. Buna karşılık 1998 ile 2010 yılları arasında üretilen 9-3'ün tüm fikri mülkiyet hakları NEVS'e geçmişti ve Türkiye de tam olarak bu hakları aldı. Peki neden tam olarak bu araba, neden de sıfırdan bir proje değil?
Öne Çıkanlar
- Satın alma duyurusu: 15 Ekim 2015, Bakan Fikri Işık tarafından yapıldı.
- Basında 40 milyon Euro ödendiği iddia edildi; resmî rakam hiç açıklanmadı.
- Sıfırdan geliştirmeye kıyasla yaklaşık 3 yıl ve 1 milyar dolar avantaj hesaplandı.
- Hedef, Saab 9-3 platformu üzerine menzili uzatılmış bir elektrikli otomobildi.
- Proje hiçbir zaman seri üretime ulaşmadı; ancak birkaç yıl sonra Togg doğdu.
Sıfırdan Yapmak mı, Satın Almak mı? 1 Milyar Dolarlık Hesap
İşte projenin kalbi bu soruda. Bakanlık iki seçenek arasında karar vermiş: Birincisi, sıfırdan bir prototip geliştirmek. Ama bu iş üç ile beş yıl ve kabaca 1 milyar dolar demekti. Bakan Işık bunu dünyaca meşhur bir benzetmeyle açıklıyordu: sıfırdan başlamak, Amerika'yı yeniden keşfetmek gibi bir şeydi. İkinci seçenek ise kendini ispat etmiş, yani yıllarca yolda denenmiş bir platformu satın almaktı.
İkinci seçenek seçildi ve hesap şöyleydi: eldeki haklarla projeye başlamak, en az 3 yıl ve 1 milyar dolarlık bir avantaj sağlayacaktı. Müzakereler yaklaşık 6 ay sürdü; öncesinde ise bir buçuk yıllık yoğun bir çalışma yapıldığı açıklandı. Saab'ın tercih edilme nedeni de netti: bu marka, kaliteli, konforlu ve sağlam araçlarıyla tanınmıştı. Yani kısa vadede bir altın bilet gibi görünüyordu. Ama hedefin asıl ilginç yanı, arabanın kendisi değil, ne yapılacağıydı.
Platformdan Elektrikliye: Projenin Vizyonu ve Kuralları

Unutmayın, 2015'teyiz. Elektrikli araçlar bugünkü kadar yaygın değil. Projenin hedefi, Saab 9-3 platformunu bir temel olarak alıp üzerine menzili uzatılmış bir elektrikli otomobil geliştirmekti. Projenin liderliğini TÜBİTAK üstlenecekti; ayrıca NEVS ile elektrikli araç ve batarya konularında iş birliği planlanıyordu. Türkiye'nin elinde zaten kendi geliştirdiği batarya teknolojisiyle ilgili bir birikim ve elektrikli tahrik sistemleri üzerine çalışmalar vardı; bunlar bu planın dayanak noktalarından biriydi.
Projeye dört net ilke eşlik ediyordu ve bunlar 2015'in yerli otomobil tartışmalarının özünü oluşturuyordu:
- Marka bir Türk markası olacak; Saab adı kullanılmayacaktı.
- Teknoloji kesinlikle Türkiye'de geliştirilecekti.
- Tasarım dahil her şeyin merkezi Türkiye olacaktı.
- Seri üretimde hedef minimum yüzde 85 yerlilik oranıydı.
Işık, projenin 2020'de herkesin gurur duyacağı bir otomobili yollara çıkaracağını söylüyordu. Ayrıca önemli bir nüans var: Bu hamlenin kuru milliyetçilikle yapılmadığı, 1961 Devrim tartışmalarını andıran kategorik karşıtlıklardan uzak durulduğu vurgulanıyordu. Yani bir yanda büyük iddia, öte yanda şüpheyle bakanlar vardı. Aslında bu şüphe yeni değildi; otomobil sanayimizin tarihi bu ikilemle dolu. Biraz geriye gidelim mi?
Devrim'den Anadol'a: Aynı İkilemin Kırk Yıllık Hikâyesi
Türkiye'de otomobil üretme fikrinin kökleri derin. İlk girişim, 1929'a, Ford'un İstanbul serbest bölgesindeki montaj hattına kadar gider; ama 1930'ların ekonomik koşulları bu girişimi bitirir. Asıl sıçrama 1950'lerde yaşanır: 1954'te Tuzla'daki Jeep fabrikasıyla ilk otomotiv ürünleri üretilmeye başlar ve 1955'ten itibaren montaj sanayii biçiminde motorlu araç üretimi gelişir. 1980'lere kadar sektör ağırlıklı olarak montaja dayalı kalır.
Sonra 1961 gelir: Devrim, Türkiye'de üretilen ilk yerli otomobil olarak tarihe geçer ve şanzımanları Ankara Fabrikası'nda tamamen yerli üretilir. Beş yıl sonra, 19 Aralık 1966'da Anadol banttan iner; resmî satışlar 1967'de başlar ve Anadol, yabancı ortaklıkla seri üretime geçişin simgesi olur. Üretimi 1984'te biter. 1970-1980 arası montaj sanayisi gelişir, ardından parça sanayii ve 1990-2000'ler ortaklıkları dönemiyle sektör gerçekten kök salar. Bu tarihe bakan herkesin önünde hep aynı iki yol vardır: sıfırdan yapmak ya da hazır biriyle işe koyulmak. 2015'teki Saab hamlesi, tam da bu ikilemin yeni yüzyıldaki cevabıydı. Ama hikâye burada şaşırtıcı bir viraja giriyor.
Marka mı, Platform mu? Saab'ın Sert Tepkisi
Satın alma duyurusunun hemen ardından bir karışıklık doğdu: Acaba Türkiye, Saab markasının kendisini mi satın aldı? Bakan Işık bunu açıkça düzeltti: Saab markası satın alınmadı; yalnızca 9-3 modelinin fikri mülkiyet hakları alındı. Aradaki farkın ne kadar ciddi olduğunu Saab cephesi hemen gösterdi. Markanın sahibi Saab Grubu, 23 Ekim 2015'te, yani duyurudan sadece bir hafta sonra, Türkiye'nin yerli otomobil projesiyle ilgili marka adının telaffuz edilmemesi yönünde sert bir açıklama yaptı. Yani marka hakkı ile fikri mülkiyet hakkı arasındaki çizgi, kâğıt üstünde değil, tam da bu tür anlarda netleşiyordu.
Bir de fiyat meselesi var. Resmî bir rakam hiç açıklanmadı; bunun ticari gizlilik nedeniyle olduğu belirtildi. Basında iki farklı iddia dolaştı: 40 milyon Euro (Otoplus ve Otoajanda'nın aktardığı) ve 47 milyon Euro. Bu rakamlar hiçbir zaman resmî olarak doğrulanmadı. Fiyat konusundaki bu belirsizlik, projenin şeffaflık eleştirisine maruz kalmasının başlıca nedenlerinden biri oldu. Peki asıl soru: Tüm bu masraf ve plan, neden hiçbir araba üretmedi?
Neden Hiç Üretilmedi? Belirsizlik Hikâyesinin Sonu
İşte hikâyenin en can sıkıcı kısmı: Proje bir üretimle sonuçlanmadı. Materyalde bunun için net bir resmî açıklama yok; kaynaklar konuyu bir belirsizlik hikâyesi üzerinden değerlendirir ve projenin unutulduğunu söyler. Ama akışta bazı dönüm noktaları var. 21 Haziran 2016'da, yani duyurudan sadece yaklaşık sekiz ay sonra, Saab'ın İsveç'teki Trollhättan fabrikasında artık Saab markasıyla otomobil üretiminin yapılmayacağı bildirildi. Yani platformun doğduğu yer, projenin ilerlediği dönemde üretimi bırakmıştı. Sonraki yıllarda Saab'ın iflas kıskacına girdiği ve Türkiye'nin haklarını satın aldığı markanın İsveç'teki son kalesini kaybettiği yazıldı.
Bir otoritenin değerlendirmesi çok yerinde: Saab (NEVS) 9-3, Togg kurulmadan birkaç yıl önceki başka bir girişimdi; tam bir belirsizlik hikâyesiydi, unutuldu ve gitti. Forumlarda ve sosyal medyada ise bu hamlenin Togg'ya önünü açtığı, Togg mühendislerinin o yıllarda Saab şasi sistemlerini incelediği yönünde yorumlar yapıldı. Ama şunu net söylemem gerek: Bunlar yorum niteliğinde; resmî bir bağlantı beyanı yok.
Peki bu hikâyenin bize bıraktığı miras ne? İşte cevabı:
Togg'a Giden Yolda Bir Durak: Miras Ne Anlama Geliyor?
Saab 9-3 hamlesi, bir üretimle sonuçlanmamasına rağmen boşa gitmiş sayılmaz mı? Bence cevabın bir kısmı Togg'da saklı. TBMM kayıtlarına geçen bir konuşmada, Binbir engellemeyle yok edilen Devrim otomobilinden altmış yıl sonra, devrin otomobili olan Togg'un yapılarak milletin hizmetine sunulduğu ifade ediliyor. Togg, Gemlik'te üretim yapıyor ve yerlilik oranı yüzde 81,5. Bu rakam, 2015'te hedeflenen minimum yüzde 85'in hemen dibinde; yani o yıllarda konuşulan yerlilik hayali, farklı bir isimle ve daha güçlü bir yapıyla gerçeğe dönüşmüş durumda.
Yani Saab 9-3 hikâyesi, bence bir başarısızlıktan çok bir öğrenme sürecinin dönüm noktası gibi. Sıfırdan yapmak mı, hazır bir platformu satın almak mı sorusuna 2015'te verilen cevap, sonuç vermedi; ama devletin bu alanda ciddi bir proje yürütebileceğini gösterdi ve bir sonraki deneme için zemin hazırladı. Bir araba banttan inmedi, belki ama bir vizyon hayatta kaldı. Sizce bir projenin başarısını sadece banttan inen araçlarla mı ölçmeliyiz? Ben emin değilim; ama Saab 9-3'ün hikâyesini bilmek, Togg'u biraz daha iyi anlamak demek.
Kaynaklar
- 'Saab 9-3'ün tüm fikri mülkiyet haklarını satın aldık'
- Bakan Işık: Saab 9-3'ün fikri mülkiyet hakları alındı
- Bakan Işık: SAAB markasını satın almadık
- Türkiye'den Saab'a 40 milyon Euro
- Yerli otomobil için prototip geliştiren SAAB artık üretilmeyecek
- YERLİ OTOMOBİL SAAB NİÇİN GERÇEKLEŞEMEDİ
- Devrim'den Anadol'a Türkiye'nin yerli otomobil serüveni
- Devrim Arabası
- Türk Otomotiv Sanayi ve TAYSAD'ın Tarihçesi
- TBMM Genel Kurul konuşma kaydı