Saab 9-3-ün hüquqları niyə və necə Türkiyəyə keçdi?

Hamımız Togg-u tanıyırıq: Gəmlikdən çıxan, elektrikli, mübahisəli də olsa qürur duyduğumuz o avtomobil. Amma ya Togg-dan bir neçə il əvvəl, dövlətin daha az danışılan bir addımını sizə danışım? 2015-ci ildə Sənaye Nazirliyi böhrana düşmüş bir İsveç brendinin bir modelinin bütün intellektual mülkiyyət hüquqlarını satın alırdı. Yəni bir avtomobilin dizaynı, mühəndisliyi, kağız üzərində olan hər şeyi. Bəs bu fikir niyə dünyaya elan edildi və niyə heç vaxt konveyerdən enmədi? Təhlükəsizlik kəmərlərinizi bağlayın, hekayə 1961-ə qədər uzanır.
Saab 9-3-ün Hüquqları Niyə Türkiyəyə Keçdi?
15 oktyabr 2015-ci ildə o dövrün Elm, Sənaye və Texnologiya naziri Fikri Işık canlı televiziya yayımında bəyanat verdi: Türkiyə Saab 9-3-ün yalnız adını yox, bütün intellektual mülkiyyət hüquqlarını satın almışdı. İntellektual mülkiyyət hüquqları dediyimiz şey nə idi? Sadə bir müqayisə ilə deyim: Bir avtomobilin dizaynını və mühəndisliyini satın almaq, bir kitabın yalnız üz qabığını yox, mətnin tamamını və müəllif hüquqlarını almaq kimidir. Yəni bu avtomobilin necə hazırlanması ilə bağlı hər şey artıq Türkiyənin əlində idi.
Hüquqların sahibi Saab-ı 2012-ci ildə xilas planı çərçivəsində satın alan İsveç mərkəzli NEVS idi (National Electric Vehicle Sweden). NEVS Saab-ın İsveçdəki zavodlarını, daşınmaz əmlaklarını və aktivlərini öz üzərinə götürmüşdü. Amma hər şey satıla bilməzdi: General Motors hələ də öz mülkiyyətində olan 9-5 platformasını satmaqdan imtina etdi. Bunun əvəzinə 1998 ilə 2010 illəri arasında istehsal olunan 9-3-ün bütün intellektual mülkiyyət hüquqları NEVS-ə keçmişdi və Türkiyə də məhz bu hüquqları aldı. Bəs niyə məhz bu avtomobil, niyə də sıfırdan bir layihə deyil?
Diqqət Çəkən Məqamlar
- Satın alma elanı: 15 oktyabr 2015 nazir Fikri Işık tərəfindən edildi.
- Mətbuatda 40 milyon Avro ödəndiyi iddia edildi; rəsmi rəqəm heç vaxt açıqlanmadı.
- Sıfırdan inkişaf etdirməklə müqayisədə təxminən 3 il və 1 milyard dollar üstünlük hesablandı.
- Məqsəd Saab 9-3 platforması əsasında məsafəsi artırılmış bir elektrikli avtomobil idi.
- Layihə heç vaxt seriya istehsalına çatmadı; lakin bir neçə il sonra Togg doğuldu.
Sıfırdan Etmək Mi, Satın Almaq Mı? 1 Milyard Dollarlıq Hesab
Layihənin ürəyi məhz bu sualdadır. Nazirlik iki seçim arasında qərar vermişdi: Birincisi, sıfırdan prototip hazırlamaq. Amma bu iş üç-altı il və təxminən 1 milyard dollar demək idi. Nazir Işık bunu dünyaca məşhur bir müqayisə ilə izah edirdi: sıfırdan başlamaq, Amerikanı yenidən kəşf etmək kimi bir şey idi. İkinci seçim isə özünü sübut etmiş, yəni illərlə yolda sınaqdan keçmiş bir platformanı satın almaq idi.
İkinci seçim seçildi və hesab belə idi: əldeki hüquqlarla layihəyə başlamaq ən azı 3 il və 1 milyard dollarlıq bir üstünlük verəcəkdi. Müzakirələr təxminən 6 ay davam etdi; bundan əvvəl isə bir buçuk illik intensiv iş görüldüyü açıqlandı. Saab-ın seçilmə səbəbi də aydın idi: bu brend keyfiyyətli, rahat və möhkəm avtomobilləri ilə tanınmışdı. Yəni qısa müddətdə qızıl bilet kimi görünürdü. Ama məqsədin əsl maraqlı tərəfi avtomobilin özü deyil, onunla nə ediləcəyi idi.
Platformadan Elektrikliyə: Layihənin Vizyonu və Qaydaları

Unutmayın, 2015-ci ildəyik. Elektrikli avtomobillər bu günkü qədər geniş yayılmayıb. Layihənin məqsədi Saab 9-3 platformasını əsas kimi götürüb üzərində məsafəsi artırılmış elektrikli avtomobil inkişaf etdirmək idi. Layihənin rəhbərliyini TÜBİTAK öz üzərinə alacaqdı; həmçinin NEVS ilə elektrikli avtomobil və batareya məsələlərində əməkdaşlıq planlaşdırılırdı. Türkiyənin əlində artıq öz inkişaf etdirdiyi batareya texnologiyası ilə bağlı təcrübə və elektrikli ötürücü sistemlər üzərində işlər var idi; bunlar bu planın dayaq nöqtələrindən biri idi.
Layihəyə dəyər dəyər dörd aydın prinsip müşayiət edirdi və bunlar 2015-in yerli avtomobil müzakirələrinin mahiyyətini təşkil edirdi:
- Marka bir türk markası olacaqdı; Saab adından istifadə edilməyəcəkdi.
- Texnologiya mütləq Türkiyədə inkişaf etdiriləcəkdi.
- Dizayn daxil olmaqla hər şeyin mərkəzi Türkiyə olacaqdı.
- Seriya istehsalda hədəf minimum 85 faiz yerlilik nisbəti idi.
Işık deyirdi ki, layihə 2020-də hamının qürur duyacağı bir avtomobili yollara çıxaracaq. Həmçinin mühüm bir nüans var: Vurğulanırdı ki, bu addım quru millətçiliklə edilməyib, 1961 Devrim müzakirələrini xatırladan kateqorik qarşıdurmalardan uzaq durulub. Yəni bir tərəfdə böyük iddia, o tərəfdə isə şübhə ilə baxanlar var idi. Əslində bu şübhə yeni deyildi; avtomobil sənayemizin tarixi bu ikilih ilə doludur. Bir az geriyə gedək?
Devrimdən Anadola: Eyni İkiliyin Qırx illik Hekayəsi
Türkiyədə avtomobil istehsalı fikrinin kökləri dərindir. İlk cəhd 1929-a, Fordun İstanbul azad zonasındakı yığım xəttinə qədər gedib çıxır; amma 1930-cı illərin iqtisadi şəraiti bu cəhdi bitirir. Əsl sıçrayış 1950-ci illərdə baş verir: 1954-də Tuzladakı Jeep zavodu ilə ilk avtomobil məhsulları istehsal olunmağa başlayır və 1955-dən etibarən yığım sənayesi şəklində mühərrikli nəqliyyat istehsalı inkişaf edir. 1980-lərə qədər sektor əsasən yığıma əsaslanır.
Sonra 1961 gəlir: Devrim Türkiyədə istehsal olunan ilk yerli avtomobil kimi tarixə düşür və onun ötürmə qutuları Ankara Zavodunda tamamilə yerli istehsal olunur. Beş il sonra, 19 dekabr 1966-da Anadol konveyerdən enir; rəsmi satışlar 1967-də başlayır və Anadol xarici ortaqlıqla seriya istehsalına keçidin simvolu olur. İstehsalı 1984-də bitir. 1970-1980 arası yığım sənayesi inkişaf edir, ardından hissə sənayesi və 1990-2000-lərin ortaqlıqları dövrü ilə sektor həqiqətən kök salır. Bu tarixə baxan hər kəsin qarşısında həmişə eyni iki yol olub: sıfırdan etmək ya da hazırla işə girişmək. 2015-dəki Saab addımı məhz bu ikiliyin yeni əsrdəki cavabı idi. Ama hekayə burada təəccüblü bir döngəyə girir.
Marka, yoxsa Platforma? Saabın Sərt Reaksiyası
Alqı satışı elanının ardından dərhal bir qarışıqlıq yarandı: Axı Türkiyə Saab markasının özünü mi satın aldı? Bakan Işık bunu açıq şəkildə düzəltdi: Saab markası satın alınmadı; yalnız 9-3 modelinin intellektual mülkiyyət hüquqları alındı. Aradakı fərqin nə qədər ciddi olduğunu Saab cəbhəsi dərhal göstərdi. Markanın sahibi Saab Qrupu, 23 oktyabr 2015-ci ildə, yəni elandan yalnız bir həftə sonra, Türkiyənin yerli avtomobil layihəsi ilə bağlı marka adının tələffüz edilməməsi istiqamətində sərt bəyanat verdi. Yəni marka hüququ ilə intellektual mülkiyyət hüququ arasındakı xətt, kağız üstündə deyil, məhz bu cür anlarda aydınlaşırdı.
Bir də qiymət məsələsi var. Rəsmi bir rəqəm heç vaxt açıqlanmadı; bunun kommersiya sirri səbəbindən olduğu bildirildi. Mətbuatda iki fərqli iddia dolaşırdı: 40 milyon avro (Otoplus və Otoajandanın aktardığı) və 47 milyon avro. Bu rəqəmlər heç vaxt rəsmi olaraq təsdiqlənmədi. Qiymətlə bağlı bu qeyri-müəyyənlik, layihənin şəffaflıq tənqidinə məruz qalmasının əsas səbəblərindən biri oldu. Bəs əsas sual: Bütün bu xərc və plan, nə üçün heç bir avtomobil istehsal etmədi?
Nə Üçün Heç İstehsal Olunmadı? Qeyri-müəyyənlik Hekayəsinin Sonu
İşte hekayənin ən narahatedici hissəsi: Layihə istehsal ilə nəticələnmədi. Materialda bunun üçün aydın rəsmi izahat yoxdur; mənbələr mövzunu qeyri-müəyyənlik hekayəsi üzərindən qiymətləndirir və layihənin unudulduğunu deyir. Amma axında bəzi dönüm nöqtələri var. 21 iyun 2016-cı ildə, yəni elandan təxminən səkkiz ay sonra, Saabın İsveçdəki Trollhättan zavodunda artıq Saab markası ilə avtomobil istehsalının aparılmayacağı bildirildi. Yəni platformanın doğulduğu yer, layihənin irəlilədiyi dövrdə istehsalı buraxmışdı. Sonrakı illərdə Saabın iflas qıskacına girdiyi və Türkiyənin hüquqlarını satın aldığı markanın İsveçdəki son qalasını itirdiyi yazıldı.
Bir orqanın qiymətləndirməsi çox yerindədir: Saab (NEVS) 9-3, Togg qurulmadan bir neçə il əvvəlki başqa bir təşəbbüs idi; tam bir qeyri-müəyyənlik hekayəsi idi, unuduldu və getdi. Forumlarda və sosial mediada isə bu addımın Toggaya yol açdığı, Togg mühəndislərinin o illərdə Saab şassi sistemlərini araşdırdığı istiqamətində şərhlər verildi. Amma bunu aydın deməliyəm: Bunlar şərh xarakterlidir; rəsmi bir bağlantı bəyanatı yoxdur.
Bəs bu hekayənin bizə buraxdığı irs nədir? İşte cavabı:
Toggaya Aparan Yolda Bir Duruş: İrs Nə Deməkdir?
Saab 9-3 addımı, istehsal ilə nəticələnməməsinə baxmayaraq boşa getmiş sayılmazmı? Cavabın bir hissəsinin Toggada gizləndiyini fikirləşirəm. TBMM qeydlərinə keçən çıxışda, min-bir əngəllə məhv edilən Devrim avtomobilindən altmış il sonra, dövrün avtomobili olan Toggun hazırlanaraq xalqın xidmətinə verildiyi ifadə olunur. Togg, Gəmlikdə istehsal aparır və yerlilik nisbəti 81,5 faizdir. Bu rəqəm, 2015-ci ildə hədəflənən minimum 85 faizin bir az aşağısındadır; yəni o illərdə danışılan yerlilik xəyali, fərqli bir adla və daha güclü bir quruluşla gerçəyə çevrilib.
Yəni Saab 9-3 hekayəsi, məncə, uğursuzluqdan çox bir öyrənmə prosesinin dönüm nöqtəsinə bənzəyir. Sıfırdan etmək yoxsa hazır platformanı satın almaq sualına 2015-ci ildə verilən cavab nəticə vermədi; amma dövlətin bu sahədə ciddi bir layihə həyata keçirə biləcəyini göstərdi və növbəti cəhd üçün zəmin hazırladı. Bir avtomobil zolaqdan enmədi, bəlkə, amma bir vizyon sağ qaldı. Sizcə, bir layihənin uğurunu yalnız zolaqdan enən avtomobillərləmi ölçməliyik? Mən əmin deyiləm; amma Saab 9-3-ün hekayəsini bilmək, Togg-u bir az daha yaxşı anlamaq deməkdir.
Mənbələr
- 'Saab 9-3-ün bütün intellektual mülkiyyət hüquqlarını satın aldıq'
- Nazir Işık: Saab 9-3-ün intellektual mülkiyyət hüquqları alındı
- Nazir Işık: SAAB brendini satın almadıq
- Türkiyədən Saab-a 40 milyon Avro
- Yerli avtomobil üçün prototip hazırlayan SAAB artıq istehsal olunmayacaq
- YERLİ AVTOMOBİL SAAB NİYƏ GERÇƏKLƏŞMƏDİ
- Devrim-dən Anadol-a Türkiyənin yerli avtomobil sərgüzəşti
- Devrim Avtomobili
- Türk Avtomobil Sənayesi və TAYSAD-ın Tarixi
- TBMM Ümumi Yığıncaq çıxışı qeydi