DPF Filtri Tutulanda Nə Olur, Necə Təmizlənir?

Dizel avtomobilin boş gedişatda yüngülcə titrədiyini, qaz pedalına basıldığında cavabının gec gəldiyini görən çoxsaylı sürücü əvvəlcə inyektoru, sonra isə ötürmə qutusunu günahlandırır. Halbuki günahkar çox vaxt egzoz xəttinin ortasında, bal pələyi naxışlı keramik blokun içinə yerləşmiş qatrıq yığınıdır. DPF filtri tutulanda avtomobil bunu inkar etmir; işığı yandırır, gücü kəsir, yanacaq yeyir. Bu yazıda filtrin nə işə yaradığını, niyə tutulduğunu, rejenerasiya adlandırdığımız öz-özünü təmizləmə prosesinin necə işlədiyini və tutulma ilə qarşılaşdıqda real seçimlərinizi izah edirəm. Otuz ildən çoxdur bu işin içindəyəm; DPF-li dizel peşəm boyu gördüyüm ən səhv başa düşülən hissələrdən biridir.

DPF Nədir və Mühərrikinizi Niyə Qoruyur?

Dizel hissəcik filtri egzoz qazındakı qatrıq və incə hissəcikləri tutan qurğudur. Məsaməli keramik kanallardan keçən qaz hissəcikləri divarlarda buraxır; ən geniş yayılmış material cordierite adlanan, ərimə nöqtəsi təxminən 1200 °C olan keramikdir. Yaxşı işlədiyində bu filtr qatrığın 85-90 faizindən çoxunu egzozdan uzaqlaşdırır, uyğun şəraitdə səmərəlik yüz faizə yaxınlaşır. Deməli, dizel avtomobillərin bu gün bacadan qatrıq püskürtməməsinin yeganə səbəbi bu səssiz gözətçidir.

Qanunvericilik tərəfi də aydındır: PSA Peugeot Citroen 2000-ci ildə sərnişin avtomobillərində filtri standart edən ilk istehsalçı oldu. Euro 5 emissiya normaları yanvar 2011-də tam qüvvəyə mindikdə DPF dizel avtomobillərdə faktiki olaraq məcburi hala gəldi. Əvvəllər dizel deyəndə ağla gələn o tüstülü egzoz imici məhz bu hissə ilə tarix oldu.

Filtr Niyə Tutulur: Qatrıq və Kül Fərqi

Burada əksər insanın gözündən qaçan bir fərq var. Filtrdə iki növ çöküntü yaranır və ikisi də eyni şəkildə təmizlənmir. Qatrıq rejenerasiya adlanan proseslə karbon qazına çevrilərək məhv edilir. Kül isə yanacaq və yağdakı metallik qalıqlardan yaranır; istiliklə çevrilmir, yalnız filtr sökülüb peşəkar maşında təzyiqli hava ilə təmizlənməklə aradan qaldırıla bilər. DPF-in bir neçə yüz min kilometrdə bir sökülərək təmizlənməsinin səbəbi budur.

Qatrıq yığılmasını sürətləndirən əsas səbəblər bunlardır:

• Qısa və aşağı sürətli səfərlər - ən geniş yayılmış səbəb, aşağıda ətraflı izah edəcəyəm
• Yanlış tip mühərrik yağı istifadəsi
• Aşağı keyfiyyətli yanacaq və daim aşağı yanacaq səviyyəsində işlətmə
• İnyektor qüsurları və püskürtmə vaxtı problemləri
• Həddindən artıq boş gedişat və performans yönümlü avadanlıq dəyişiklikləri

DPF Filtri Tutulanda Nə Olur? Əlamətlər Növbə ilə Görünür

Tutulma bir gecəyə yaranmır; avtomobil əvvəlcə sizi tədricən xəbərdar edir. İlk siqnal adətən panel üzərindəki narıncı DPF xəbərdarlıq işığı və ya mesajıdır. Sonra güc və çəkiş itkisi gəlir - motor, tutulmuş filtrin qarşısında nəfəs ala bilmədiyini hiss etdirir. Üçüncü əlamət yanacaq sərfiyyatının artmasıdır: tutulmuş filtr motoru daha çox işlədir, səmərəlilik nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağı düşür. İrəliləmiş hallarda requenasiya heç vaxt tamamlana bilmir və egzozda vərdişdənkənar davranışlar müşahidə olunur.

İşığı görməməzlikdən gəlməyin qiyməti ağırdır. Xəbərdarlığı nəzərə almayıb avtomobili uzun müddət yüksək sürətlə istifadə etməyən sürücü, filtrin düzgün requenasiya etməsinə mane olur; bu nöqtədən sonrakı istifadə filtrini daimi olaraq korlaya bilər və dəyişdirilməsi məcburi hal alır. Yeni bir DPF-in qiyməti 3.000 ilə 10.000 ABŞ dolları arasında dəyişə bilər; yüksək km-li köhnə bir avtomobildə bu məbləğ avtomobilin dəyərini belə aşabilər. Təmizləmə isə dəyişdirmədən qat-qat ucuzdur. Buna görə də o narıncı işigi ciddiyyətlə qəbul etmək, qənaətin ən sadə formasıdır.

Passiv və Aktiv Requenasiya: Öz-Özünü Təmizləyən Filtr

Requenasiya, filtrin toplanan hisə yanaraq karbon qazına çevrilməsi prosesidir və iki formada baş verir. Passiv requenasiya, adi egzoz temperaturlarında və azot oksidin katalizator təsiri ilə, əlavə enerji tələb etmədən davamlı olaraq tədricən işləyir. Uzun, yük altında olan yol səyahətlərində egzoz kifayət qədər isti qaldığı üçün bu təbii təmizləmə rahatlıqla baş verir. Köhnə dizellərdə belə bir dərdin olmamasının səbəbi budur: o avtomobillər bugünkündən fərqli olaraq uzun yolda, yük altında yaşayırdı.

Passiv requenasiya yetmədikdə aktiv requenasiya işə düşür. Motor beyni, his səviyyəsi müəyyən həddə çatdıqda egzoz axınına əlavə yanacaq püskürdərək temperaturu qaldırır; bu zaman egzoz temperaturu 800 °C-yə qədər çıla bilər. Sürücünün fərq edə biləcəyi işarə, panel üzərindəki yüksək egzoz temperaturu lampaçıdır. Hər iki proses avtomatik işləyir, sürücü müdaxiləsi tələb etmir - amma bir ön şərti var: egzozun o temperaturs həddinə çıla bilməsi.

Şəhərdaxili Qısa Yol İstifadəsi DPF-ni Niyə Korlayır?

Dizel istifadəçilərinin ən çox düşdüyü tələburda. Yavaş və qısa şəhərdaxili səyahətlər, egzozun requenasiya üçün lazım olan temperatur həddinə çılmasına mane olur; proses ya başlamır, ya da tamamlanmadan yarımçıq qalır. Səhər evdən işə on dəqiqəyə gedən, axşam yenə on dəqiqəyə dönən bir dizel, qışda dörd ay boyu filtrini heç təmizləyə bilməz. Hər requenasiyanın yarısı götürülən his, bir sonrakında daha müqavimətli bir təbəqə kimi geri dönür.

Qısa səyahətlər motorun ümumi vəziyyətinə də zərər verir: yanacağın yağa qarışması, injector-da çöküntü toplanması və turbo aşınması, DPF tutulmasına əlavə oluna bilən başqa nəticələrdir. Praktik tədbir isə sadədir. Xəbərdarlıq işığı yandıqda, filtr requenasiya edə biləcək vəziyyətə gəlsin deyə təxminən 10 dəqiqə daha yüksək sürətlə sürmək tövsiyə olunur. Şəhərdən müntəzəm istifadə olunan dizellərin dövri olaraq yük altında uzun yol getməsi lazımdır; regenerasiya şəhər küçələrinin təmin edə bilmədiyi yol sürətlərində baş verir. Dizel avtomobil xarakteri etibarilə avtomobil yoludur - qısa məsafə çatışmazlığı üçün alınmışsa, filtrin ömrü əvvəldən borclu olur.

Tıxanmış Filtr Üçün Seçimlər: Təmizləmə, Məcburi Regenerasiya, Yoxsa Sökülmə?

Filtr dolu deyə ilk gördüyünüz seçimi düzgün seçmək cüzdanınızı qoruyur. Əvvəlcə mövcud seçimləri yan-yana qoyaq:

Məcburi regenerasiya hər derdə dərman deyil

Servisdə texniki tərəfindən başladılan bu manual əməliyyat passiv və aktiv regenerasiyanın çatmadığı hallarda avtomobil dayanmış vəziyyətdə ikən tətbiq olunur və yarım saatdan bir saata qədər uzana bilər. Egzoz çıxışının yanıcı materiallardan uzaq olması şərtdir; bəzi yeni mühərriklər dayanmış halda fırlanma sayını təxminən 1400 dəq-ə qaldıraraq bu əməliyyatı öz başına da edə bilir. Amma burada dürüst olmaq lazımdır: tək bir regenerasiya yığıntının hamısını aradan qaldırmır, filtrin içinə bir hissəsi qalır. Bundan əlavə avtomobil üzərində aparılan isti regenerasiya ilə filtrin sökülüb fabrik axını səviyyəsinə qaytarılması bir-birindən fərqli əməliyyatlardır; irəli tıxanmada ikincisi tələb olunur.

Sökülmə qadağası niyə ciddi qəbul edilməlidir

Forumlarda DPF-nin sökülüb proqram təminatının silinməsinin yanacaq iqtisadiyyatını yaxşılaşdırdığı deyilir; bu iddianın texniki tərəfi mübahisəyə açıq olsa da, qanuni tərəfi mübahisəyə belə yer buraxmur. ABŞ-da Təmiz Hava Qanunu nəqliyyat vasitəsindəki istənilən emissiya nəzarəti cihazına müdaxiləni qadağan edir və ciddi pul cəzaları nəzərdə tutur. Birləşmiş Krallıqda 2018-ci ildə sərtləşdirilən texniki baxış qaydaları düzgün quraşdırılmış və işləyən filtr axtarır; filsiz istifadə 1000 funta qədər cəzaya səbəb ola bilər. Bir çox ölkədə vəziyyət oxşardır. Ekoloji bahanəni bir tərəfə qoysanız belə, emissiya nəzarəti olmayan dizel texniki baxışdan və qəzadan sonrakı hüquqi prosedurlardan keçə bilməz.

Praktik Baxım Məsləhətləri: Filtrin Tıxanmamasının Yolu

Uzun illərin verdiyi bir müşahidə ilə deyim: DPF problemi yaşayan avtomobillərin əksəriyyətində əsl problem filtr deyil, istifadə tərzidir. Bu vərdişlər filtrin ömrünü açıq şəkildə uzadır:

• Xəbərdarlıq işığı yanan kimi ən qısa zamanda yük altında, yüksək sürətlə təxminən 10 dəqiqə sürün; regenerasiyanı yarıda kəsməyin
• Düzgün təsdiqlənmiş mühərrik yağı istifadə edin; yağın formulu his əmələ gəlməsinə birbaşa təsir edir
• Keyfiyyətli yanacaq alın və bakı uzun müddət dib səviyyədə işlətməyin
• Uzun boş işləmə (rölanti) əməliyyatlarından qaçın
• İnjektor nasazlığı əlamətini gecikdirməyin; nasaz püskürtmə filtri sürətlə doldurur
• Dizel avtomobiliniz əsasən şəhərdə istifadə olunursa, müntəzəm aralıqlarla qəsdən uzun məsafə sürüşü planlaşdırın

Bir də gözlənti məsələsi var. His ilə azot oksidlərinin istehsalı arasında tərs əlaqə vardır; his azaldıqca azot oksidi artır. İstehsalçılar emissiyanı əvvəlcə mühərrikin daxilində yaxşılaşdırmağı, cətin hədlərdə isə yalnız filtrə müraciət etməyi prinsip seçib. Yəni DPF əyləncə hissəsi deyil, bu tənliyin qaçılmaz nəticəsidir. Ona belə yanaşmaq lazımdır.

Nəticə: İşıq Yananda Ağıllı Davranın

Xülasə edim. DPF tutulanda avtomobil narıncı işıqla xəbərdarlıq edir, ondan sonra güc itkisi və artan yanacaq sərfiyyatı gəlir. İşıq yananın ən ucuz həll, avtomobili təxminən 10 dəqiqə yüklənmə altında yüksək sürətlə sürməkdir; regerasiya özünü təmizləyəcək. Davamlı şəhərdaxili istifadə olunan dizellərin periodik uzun məsafə sürüşünə ehtiyacı var, bu seçim deyil, zərurətdir. His regerasiya ilə gedir, ama kül getmir; ona görə filtrin müəyyən kilometrlərdə sökülərək peşəkar təmizlənməsi, dəyişdirmədən qat-qat ağıllı xərcləmədir. Söküb ləğv etmək isə nə qanunidir, nə də ağıllıdır. Bu işin mahiyyəti budur: DPF yaxşı istifadə olunduqda problemsiz yaşayan bir hissədir; problemi adətən hissə deyil, dizeli qısa yola məhkum edən istifadəçi yaradır.

Mənbələr

• Diesel Particulate Filters: A Beginner's Guide
• How does a Diesel Particulate Filter work?
• Understanding How a DPF System Works
• Diesel particulate filter
• Diesel particulate filters: guide to DPFs
• What is a Diesel Particulate Filter (DPF) System?
• DPF Regeneration: A Comprehensive Guide
• A Technician's Guide to DPF Regens
• How Does DPF Regeneration Work in Diesel Cars?