Duryea'dan Autocar-a qədər - ABŞ-nin ilk avtomobil zavodları

Heç ağlına bir sual gəlibmi? Henry Fordu hər kəs tanıyır, bəs Forddan əvvəl Amerikada avtomobil zavodu yox idimi? İsrarla soruşuram: ABŞ-ın ilk avtomobil şirkəti kim idi, o ilk vasitələr necə hazırlanırdı? Cavab, iki velosipedçi qardaşın Massaçusetsdəki kiçik emalatxanasında gizlidir. Sonrası isə, düşündüyündən qat-qat dəhşətli.
Duryea Qardaşları Kim İdi? Velosiped Ustadından Avtomobil Pionerinə
Charles və J. Frank Duryea, İllinoysun Canton şəhərində doğulmuş iki qardaş idi. Onlara ətrafdakılar Bicycle Brothers yəni Velosiped Qardaşları deyirdilər, çünkü peşələri bu idi: velosiped təmiri və istehsalı. Amma Charlesın ağlı xətəli daha böyük şeylərdə idi. 1892-ci ilə yaxın Springfield, Massaçusetsə yerləşən qardaşlar, ilk sınaqlarına 70 dollara alınmış işlənmiş bir at arabası ilə başladılar. Bəli, doğru oxudun: Amerikanın ilk benzinli avtomobili, bir at arabasının kuzovuna taxılan mühərriklə doğuldu.
Frank, 47 Taylor Street-dəki emalatxanasında o at arabasına tək silindrli, dörd at gücündə bir benzin mühərriki yerləşdirdi. Üstünə sürtünmə ötürücüsü, aşağı gərginlikli bir ateşleme sistemi və püskürtməli bir karburator əlavə etdi. Bugünün standartları ilə təsəvvür et: dörd at gücü, yəni bir bağ çimənmaşın maşınının gücü ilə yola çıxan bir ölkənin avtomobil dövrü. 20 sentyabr 1893-cü ildə bu qəribə, amma işləyən vasitə, ABŞ istehsalı ilk benzinli avtomobil kimi yol sınağına çıxdı; mənbələrdə ertəsi gün olan 21 sentyabr da keçir, ilk nümayiş tarixi kimi qeyd olunur.
Bir maraqlı detal daha: bu vasitə, ABŞ-də qurulmuş ilk uğurlu benzinli vasitə olmaya bilərdi. 1891-ci ildə John William Lambertin hazırladığı Buckeye gasoline buggy-dən sonra gələn ikinci uğurlu vasitə sayılır. Amma fərq budur: Duryealar işi yalnız vasitə düzəltməklə saxlamadı, onu bir şirkətə çevirdi. Tarixə keçən də bu addım oldu.
Önə Çıxanlar
- Duryea, ilk uğurlu yol sınağını 1893-cü ildə Springfieldda etdi
- İlk motor yarışını Frank Duryea qazandı: 87 km, orta sürət 7,3-7,5 mph
- Autocar 21 oktyabr 1897-də yaradıldı və hələ də fəaliyyət göstərir
- Curved Dash Oldsmobile üçün 19.000-dən çox ədəd istehsal olundu
- Fordun yığılan montaj xəttinə qədər 12 il var
ABŞ-ın İlk Avtomobil Yarışı: Qarda, Palçığda 10 Saat
İndi sənə tarixin ən sevdiyim səhnəsini danım. 28 noyabr 1895, Çikaqo. Times-Herald qəzeti ABŞ-ın ilk motor yarışını təşkil edir. Müraciət edən vasitələrin sayı: 70. Amma start xəttini keçə bilən: yalnız altı. Hava qarlı, yollar palçıqlı, vasitələr isə daha yol tutmağı belə yeni öyrənirdi.
Frank Duryea, qardaşlarının ikinci vasitəsinin sükanında idi. Çikaqodan Evanstona uzanan 54 millik (87 km) məsafəni orta 7,3-7,5 mph sürətlə, təxminən 10 saatda tamamladı və 2.000 dollarlıq mükafatı qazandı. 7 mph! Yəni qədəmli bir qaççı qədər sürətli idi o qalib vasitə. Bu yarışın bir də dil mirası var: mükafatın adı o dövrün modasına uyğun "motocycle" idi amma bu söz yaranmadı; "automobile" sözü yerleşdi və New York Times bu sözü redaksiya olaraq ilk dəfə 1899-cu ilin yanvarında işlətdi.
Bir il sonra, 1896-cı ildə Duryea avtomobili London-Brighton Veteran Car Run'a qatılan və qazanan ilk Amerika avtomobili oldu. 33 avtomobilin yarışdığı 54 millik yürüşdə ən yaxın rəqibinin tam bir saat öndə bitirdi. Amerika avtomobili Avropada da özünü sübut etmişdi.
İlk Avtomobil Şirkəti: 13 Avtomobil, Nəhəng Bir Addım
Şirkətin yarandığı il üçün iki tarix qarşımıza çıxır: bəzi mənbələr 1895-ci ilin sentyabrını, bəziləri 1896-cı ilin martını əsas götürür. Fərqin səbəbi sadədir: 1895 şirkətin qurulma prosesinin, 1896 isə kommersiya istehsalı və korporativləşmənin başlanğıcı kimi qəbul edilir. Dəqiq olan budur: 1896-cı ilin martında Duryea Motor Wagon Company, ictimaiyyətə satmaq məqsədilə avtomobil istehsal etməyə çalışan ilk korporativləşmiş Amerika müəssisəsi kimi tarixə düşdü.
Həmin il əl ilə istehsal olunan 13 avtomobil satıldı və ilk on istehsal avtomobili, ABŞ-da satılan ilk avtomobillər kimi qeydlərə keçdi. Duryea eyni zamanda mətbuat elanıyla reklam edən ilk avtomobil şirkəti idi - yəni marketinqin də öncüsü. Bu gün həsəd aparılan Springfieldın "City of Firsts", yəni İlklər Şəhəri titulunun da təməlləri burada atıldı; Duryea'dan sonra Knox kimi başqa istehsalçılar da o şəhərdə avtomobil istehsal etməyə davam etdi.
Amma ilklərin yanına bir də ilklərin qaranlıq tərəfi gəldi: Nyu-Yorkda Henry Wells adlı sürücü yeni Duryea avtomobili ilə velosipedçiyə çırpıldı. Velosipedçinin ayağı sındı, Wells isə bir gecə həpsdə qaldı. ABŞ-nin qeydlərə keçən ilk yol qəzası avtomobil dövrünün daha ilk illərindəcə qapını döymüşdü.
Şirkətin sonu isə tez gəldi. 1898-ci ildə, cəmi 13 avtomobil istehsal etmişkən bağlandı. Qardaşların da yolları ayrıldı: şirkətin Detroita köçürülməsini tələb edən bir maliyyə anlaşmazlığı üzündən. Frank, 1927-ci ilə qədər Stevens-Duryea istehsalını dəstəklədi; Charles isə öz yollarını sınadı - Pensilvaniyada üç təkərli avtomobillər, həkim müştərilərə satılan 20 mph-lik modellər, 1.600 dollara satılan Phaeton və nəhayət 250 dollarlıq, qallonla 65 mil gedən avtomobil-motosiklet meleqi Duryea GEM. Ondan da yalnız altı ədəd istehsal olunduğu güman edilir. İlk avtomobil isə 1920-ci ildə keçmiş bir Duryea işçisi tərəfindən tapılıb Smithsonian'a bağışlanıb - yəni Amerika avtomobil tarixinin ilk səhnəsi bu gün də sərgilənir.
Autocar: 129 Yaşında və Hələ İstehsalda
Duryea'nın əksinə, bir marka da bu bataqlıqdan sağ çıxmağı bacarmışdı: Autocar. Maşınqayırma mühəndisi Louis Semple Clarke, 1897-ci ilin 21 oktyabrında Pittsburghda şirkəti korporativləşdirdi və aynı il tək silindrli benzin mühərrikli Autocar No. 1 adlı üç təkərli avtomobilini istehsal etdi. O avtomobil bu gün belə muzeydə sərgilənir, yəni markanın ilk körpəsi hələ də əldən düşməmiş vəziyyətdədir.
Autocar'ı bu səhifədə danmağımızın səbəbi yalnız yaşı deyil: 1899-cu ildən etibarən yük avtomobili istehsal etməyə başlayan marka, ABŞ-nin ilk yük avtomobilini də istehsal etmiş oldu. Markanın rəsmi hesabları 2026-cı ilin oktyabrında 129. quruluş ilini qeyd etdi və şirkət bu gün də fəaliyyətdədir - məqsədə yönəlmiş, yəni vəzifə üçün xüsusi istehsal olunmuş peşəkar yük maşınlarına fokuslanır. Bu, onu Qərb yarımkürəsində fəaliyyət göstərən ən köhnə mühərrikli nəqliyyat markası edir. Duryea 13 avtomobildə bitirdi, Autocar isə 129 ildir davam edir. Eyni dövrün iki quruluşu, iki fərqli tale. Sən olsan hansına şirkətə yatırmaq istərdin?
Curved Dash Oldsmobile: Forddan Əvvəl Yığma Xətti Var idi mi?

Gəl indi bu səhifənin qəlbinə. Hər kəs "Ford yığma xətini ixtira edib" deyir, elə deyilmi? Burada Ransom E. Olds işə qarışır. Olds-un dizayn etdiyi Curved Dash Oldsmobile 1901-ci ildə təqdim olundu və dəyişə bilən hissələrlə erkən yığma xəttində istehsal olunan ilk avtomobil oldu. Həmçinin "Oldsmobile" adını daşıyan ilk nəqliyyat vasitəsi idi. Adının səbəbi çox sadə və sevimlidir: ön hissəsindəki fərqləndirici əyilmiş taxta panel, yəni əyilmiş göstərici bölməsi.
Dəyişə bilən hissə məntiqini sadə dillə izah edim: normalda hər hissə əllə tək-tək emal olunur, yəni bir qapı yalnız o tək avtomobilə uyğun gəlir. Dəyişə bilən hissədə isə hər qapı hər avtomobilə uyğun gəlir - LEGO kimi. Hissələr standart olduğu müddətcə avtomobili bir xəttdə, növbə ilə, sürətlə yığa bilərsən. Olds tam bunu etdi və Henry Ford-un hərəkətli xəttindən illər əvvəl kütləvi istehsal məntiqinin qapısını açdı. Britannica-nın da vurğuladığı kimi, 1901 Curved Dash ilə kütləvi bazarına ilk böyük addımı Olds atdı.
| Xüsusiyyət | Curved Dash Oldsmobile |
|---|---|
| Təqdimat | 1901 |
| İstehsal illəri | 1907-yə qədər |
| İlk il qiyməti | 650 dollar |
| İstehsal sayı | 19.000-dən çox |
| Tarixi əhəmiyyəti | Dəyişə bilən hissəli erkən yığma xəttinin ilk avtomobili |
Bəs Ford nəyi dəyişdi? 1913-cü ildə Ford bütün avtomobil üçün ilk hərəkətli yığma xəttini qurdu; avtomobil lent üzərində irəliləyir, işçilər yerində işləyirdi. Nəticə müdhiş idi: Model T-nin istehsal müddəti 12 saatdan 1 saat 33 dəqiqəyə endi. Yəni mənzərə budur: seriyanın qabaqcılı Olds, hərəkətli lentın qabaqcılı Ford. İkisini qarışdırmaq lazım deyil - və Model T-ni ilk seriya istehsalı avtomobil saymaq avtomobil tarixinin ən geniş yayılmış yanlış təsəvvürüdür.
"İlk" Demək Asandır: Avropa ilə Amerika Niyə Fərqli Oxunmalıdır?
Bir də böyük şəkilə baxaq. Avropada Benz avtomobillə prioriteti ələ aldı; bəzi meyarlara görə Panhard & Levassor isə dünyanın ilk seriya (volume) avtomobil istehsalçısı və 1891-ci ildə müasir avtomobilin memarı sayılır. Amerika tərəfində isə Duryea ilk istehsal şirkəti kimi mövqe tutur. Yəni hər qitənin öz "ilk" tərifi var: biri ixtiranın, biri seriyanın, biri şirkətləşmənin ilki. Bu üçünü bir tərəzidə saxlamaq tarixi oxuyarkən edilən ən klassik səhvidir.
Və bəlkə də ən təsirli rəqəm budur: 1900 ilə 1908 arasında ABŞ-da tam 502 avtomobil şirkəti quruldu. Amma erkən avtomobillər bahalı idi və istifadəsi çətin idi; əksəriyyəti bu yarışda eləndi. Duryea kimi erkən qurulanların çoxu bağlandı, Autocar kimi bir ovuç marka ayakta qaldı, Ford və Olds kimi adlar isə istehsal məntiqini dəyişərək avtomobili həqiqətən hər kəsin həyatına gətirdi.
Bəs ABŞ-ın İlk Avtomobilini Həqiqətən Kim Hazırladı?
Sualın aydın cavabını yığib toplayaq. ABŞ-da ilk uğurlu benzinli vasitə iddiası 1891-ci ildə Lambertin Buckeye buggy-sinə aiddir; Duryea-nın 1893-cü il vasitəsi isə sənədləşdirilmiş ilk uğurlu yol sınağı və ilk kommersiya istehsalı ilə önə çıxır. Duryea Motor Wagon Company buna görə ABŞ-ın ilk avtomobil istehsal şirkəti sayılır. Yığım xətti ideyasının ilklərini Ford yox, Olds etdi; Ford-un yeniliyi hərəkətli xətt idi. Və hələ də fəaliyyətdə olan ən köhnə Amerika markası Autocar-dır. Ford, bu hekayənin finalıdır; amma hekayənin ilk bölməsi Springfield-dakı bir emalatxanada, bir at arabasına bərkidilmiş mühərrikdə yazılıb. Növbəti dəfə Ford loqosu gördükdə, 1893-cü ildə qarlı yollarda 7 mil/saat sürətlə gedən o vasitəni xatırlayarsanmı?
Mənbələr
- Duryea Motor Wagon Company - Wikipedia
- The Duryea Motor Wagon: There's a First Time for Everything - MotorCities
- DURYEA: America's First Car Company - Peoria Riverfront Museum
- Frank Duryea Drives the First Automobile in Connecticut - Connecticut History
- Autocar's history - Autocar Trucks
- Autocar, the oldest surviving American car brand - Automotive History
- Automotive industry - Ford and the assembly line - Britannica
- Henry Ford and Alfred P. Sloan - Bill of Rights Institute
- Springfield's historic role in auto industry - WWLP
- Panhard: The death of the world's first car manufacturer - Bernard Miniatures