Formula 1-də Halo Sürücüleri Necə Qoruyur?

29 noyabr 2020, Bəhreyn. Romain Grosjean'ın Haas'ı 3. virjdən çıxıb bərəyə doğru yıxılanda heç kimin ağlına gəlmirdi ki, bir neçə saniyə sonra bütün dünya nəfəsini saxlayacaq. Avtomobil toqquşma ilə ikiyə ayrıldı, alov topuna çevrildi və hamı ən pisini gözləməyə başladı. Amma Grosjean o ateşin içindən öz ayaqları ilə çıxdı. Onu xilas edən nə şans idi, nə də reflekslər: kokpitin üstündə duran, illərdir "çirkin" deyə zarafat edilən o titanium halqa idi. Bəs bu halqa nə edir ki, pilotu təxminən 250 km/s sürətlə toqquşmadan xilas edə bilir? Bu səhifədə F1-in ən mübahisəli ixtirası Halo-nun hekayəsini, materialını və həyat qurtardığı anları danışacağıq.
Halo Nədir və Niyə Yaranıb?
Halo, açıq təkərli yarış avtomobillərində pilotun başını daş-qəlpə və zərbələrdən qoruyan, kokpiti əhatə edən titanium halqa şəklində qoruma cihazıdır. Yəni bir növ möhkəmləndirilmiş velosiped təpkisinin F1 versiyası; amma fərq budur: velosiped təpkisi bir dəfə zərbəni udur, Halo isə üstünə tonlarla yük düşən qəza anında belə formasını qorumalıdır.
Bu fikir göydən gəlmədi. Jules Bianchi-nin 2014 Yaponiya Qran-prisindəki ölümcül qəzası kokpit qoruması məsələsini FIA-nın gündəminin ən üstünə daşıdı. İllər süren tədqiqat və inkişaf işinin sonunda Halo, 2018 mövsümündə bütün F1 avtomobillərində məcburi oldu. FIA qərarını Halo-nun o an üçün mövcud olan ən yaxşı ümumi təhlükəsizlik performansını göstərməsi zərurəti ilə izah etdi.
Amma yol asan olmadı, heç də asan deyildi. Halo bugünkü halına gəlməzdən əvvəl ciddi müqavimətlə qarşılaşdı və paddokda uzun müddət sevilmedi. O mübahisənin təfsilatına bir az sonra gələcəyik; əvvəlcə işin mühəndislik tərəfinə baxaq, çünki əsl təəccübverici hissə oradadır.
Önə Çıxanlar
- Halo, 2018 mövsümündən bəri bütün F1 avtomobillərində məcburidir.
- Grade 5 titanium struktur, yuxarıdan 125 kN (təxminən 12 ton) yükü 5 saniyə boyunca daşıyır.
- 2026 qaydaları ilə bu davamlılıq tələbi 140 kN-a (təxminən 14 ton) qaldırıldı.
- Grosjean (Bəhreyn 2020), Zhou Guanyu (Silverstone 2022) və Hamilton (Monza 2021) qəzalarında qoruyucu rol oynadı.
- Dizayn məqsədlərindən biri: 225 km/s sürətlə uçan 20 kq-lıq bir təkərə tab gətirmək.
Titanium Halqa Necə Bu Qədər Güclü Olur?

Halo-nun gövdəsi aviasiya sənayesinin sevimlisi olan Grade 5 titaniumdan istehsal olunur; yüksək möhkəmlik və aşağı çəki nisbəti ilə tanınan ərintidir bu. Təxminən 7 kq ağırlığında olan bu halqa, qulağa kiçik gəlir, deyilmi? Mənbələrdə tam titanium strukturun təxminən 9 kq (20 lb) ətrafında olması da keçir; rəqəmlər dizayna və ölçmə metoduna görə dəyişir, amma aydın olan budur: bir neçə kiloqramlıq bir parça tonlarla yükü daşıyır.
Bəs "daşımaq" deyəndə nə nəzərdə tutulur? FIA-nın rəsmi yük testlərində maksimal şaquli yük 116 kN; bu təxminən 12.000 kq deməkdir və geniş yayılmış müqayisə ilə Londonun iki mərtəbəli avtobusunun ağırlığına bərabərdir. Konstruksiya, qoşulma nöqtələri və survival cell birlikdə, yuxarıdan gələn 125 kN-lik qüvvəyə beş saniyə ərzində deformasiya olmadan dözməlidir. 2026 qaydaları ilə bu tələb 140 kN-a, yəni təxminən 14 tona qaldırıldı.
| Yük istiqaməti | Tələb |
|---|---|
| Yuxarıdan (zirvə yükü, konstruksiya testi) | 125 kN, ən azı 5 saniyə |
| Öndən | 46 kN və 83 kN |
| Yandan | 93 kN |
| 2026 qaydaları ilə zirvə yükü | 140 kN (təxminən 14 ton) |
Müqayisə üçün deyək ki: avtomobilin roll hoop'u yandan yalnız 50 kN-a dözəcək şəkildə qiymətləndirilir. Deməli, Halo avtomobilin öz struktur elementlərinin bəzilərindən daha ağır şəraitə tabedir. Race Car Engineering-in məlumatına görə, dizayn məqsədi F1 avtomobilinin statik yükünün 15 qatına və 225 km/s sürətlə gələn 20 kq-lıq təkərə dözə bilməkdir.
Test proseduru və istehsal
Testlər real Halo əvəzinə dummy konstruksiyadan istifadə etməklə aparılır; zirvə yükləri üç dəqiqədən qısa müddətdə tətbiq olunur və beş saniyə ərzində saxlanılır. Müddətin sonunda survival cell-də və ya qoşulmalarda heç bir zərər olmamalıdır. Force India-nın texniki direktoru Andy Green bu testlərdən keçməyin inanılmaz dərəcədə çətin olduğunu, keçə bilməyən avtomobilin yarışa bilməyəcəyini deyir. İstehsal tərəfində FIA-nın rəsmi təchizatçılarından biri olan Almaniyadakı CP Autosport vaxt və keyfiyyət tələblərinin çətinliyindən danışır.
Bir detal daha: xaricdən Halo üzərində gördüyümüz karbon fiber görünüşü əslində konstruksiyanın özü deyil. Titium gövdənin ətrafına komandaların öz dizayn etdiyi örtük (shroud) sarılır. Deməli, o zərif qara səth əsasən kosmetik və aerodinamik təbəqədir.
Mübahisəli Doğuluş: Niyə Heç Kim İstəmədi?

2016-cı ilin iyulunda Cenevrədə toplanan F1 Strategy Group növbəti mövsüm üçün planlanan Halo tətbiqinə vahid şəkildə etiraz etdi. Gerekçələr beş əsas oxda cəmləşirdi: təhlükəsizlik, estetika, görünmə qabiliyyəti, pilotun avtomobildən çıxarılması və daha geniş mənada F1-in "DNA"sı. Bəzi pilotlar görünmə qabiliyyətindən şikayət etdi; bir pilot mərkəzdəki dəstək dirəyinin baxış sahəsində olmasına görə bağlı məkan qorxusu yaşadığını belə bildirdi.
Alternativlər də masada idi. Təhlükə anında aşkarlama texnologiyası ilə kokpitin önünə açılan "aktiv" qoruma sistemi fikri müzakirə edildi; Shield adlanan şəffaf qoruma da gündəmə alındı. Mercedes rəhbəri Niki Lauda'nın etirazları da mübahisənin əsas dayaq nöqtələrindən biri idi. 2017-ci ildə FIA Komissiyası bir növ kokpit qoruması öhdəliyini təsdiqlədi və qərar qətiyyətləşdi: Halo 2018-ci ildə gəlirdi, istəyən də istəməyən də.
İşin tarixi ironiyası da buradadır. Jackie Stewart 1966-cı il Belçika GP-də baş aşağı çevrilmiş avtomobildə yanacaq sızarkən dəqiqələrlə qalib qaldıqdan sonra təhlükəsizlik seferberliyinin rəhbərliyini öz üzərinə götürmüş, o dövrdə də isterza predmeti olmuşdu. Stewart deyirdi ki, evində qalan, yemək yediği, tətil etdiyi 57 nəfərin öldüyünü sayır və bunun dəyişməli olduğunu söyləyirdi. Halo mübahisəsində də təhlükəsizlik tərəfdarları oxşar bir isterza ilə qarşılaşdı; amma tarix bu dəfə haqlı olanların tərəfində idi.
Həqiqətən Aerodinamik Təsiri Pis idimi?

Halo, hava axınının kokpita doğru yönəldildiyi kritik bir zonada yerləşdiyi üçün komandaların aerodinamik mühəndisliyi baxımından əvvəlcə kabus kimi görünürdü. Qaydalar cihazın ətrafına 20 mm-lik aerodinamik fering əlavə edilməsinə icazə verdi; Mercedes bu örtüklə Halo-un türbulyansının təsirini yumşaltmağı hədəflədi.
Nəticə? Komandalar, soyutma və arxa qanad istiqamətində hava axınını yönəltmək ehtiyacı istisna olmaqla, ciddi bir problem bildirmədi. Üstəlik, vəziyyət əksinə döndü: Ferrari və Sauber kimi komandlar mövsümü Halo üstündə vahid "bumeranq" düzülüşü ilə açdı və Halo zamanla yeni aerodinamik imkanlar təqdim edən bir səthə çevrildi. Mühəndislər bəyənmədikləri şeydən belə istifadə etməyi bacardı.
Həyat Qurtaran Anlar: Grosjean, Zhou və Hamilton

Bəhreyn 2020: Romain Grosjean
Grosjean 3. virajın zirvəsindən 180 metr sonra baryerə çırpıldı; avtomobil təxminən 250 km/s sürətlə çırpıldığı anda ikiyə ayrıldı və dərhal alovlandı. FIA-nın rəsmi istintaq raporuna görə pilot, əhəmiyyətli, lakin həyata təhlükə yaratmayan zədələrlə qurtuldu. Halo olmasaydı onun başı, avtomobilin çırpıldığı polad baryerə birbaşa məruz qalacaqdı. Grosjean açıq şəkilde söyledi ki, onun sağ qalma səbəbi Halo olub; qəzadan sonra üç dəqiqə ərzində şüurunu itirdiyini danışdı. Ross Braun da eyni qənaətdə idi. Yanğınsöndürənin alovları geri itələməsi və xilasetmə komandalarının onu baryerin üstündən çəkməsi ilə nəticələnən o səhnə, Halo-nun ən güclü istinadı oldu.
Silverstoun 2022: Jou Qanyu
Jou Qanyunun Alfa Romeo avtomobili ilk turda toqquşma nəticəsində tərs döndü və Halo üzərindən sürüşərək şin baryerini və qoruyucu teli aşdı. Ən kritik detall budur: avtomobilin roll hoop-u sıradan çıxdı və Zhounu qoruyan yeganə struktur komponent Halo olaraq qaldı. Pilotun dəbilqəsi trek səthinə təhlükəli şəkildə yaxınlaşmışdı. Zhou geri baxdıqda onu Halo-nun qurtardığını gördüyünü söyledi; eyni gün F2-dəki Roy Nissany qəzası ilə birlikdə Carlos Sainzin Silverstoun-da iki həyatın qurtarıldığı qiymətləndirməsi aparılır. Zhou qəzadan sonra yanğını qorxusu ilə də mübarizə apardığını açıqladı.
Monza 2021: Lüis Hamilton
Hamiltonun Mak Verstappen ilə toqquşduğu Monza qəzasında da Verstappenin avtomobili Hamiltonun kokpitinin üstünə minmişdi. Halo-nun o anda daşıdığı yük, tam da tasarlandığı avtobus ağırlığı ssenarisi idi və Hamilton bu qəzadan zədə almadan çıxdı.
Bəs Halo Pilotları Dəqiq Necə Qoruyur?
Qısa və aydın cavab buradadır: Halo, kokpitin üstünü və önünü örtən üç nöqtədən bərkidilmiş titanium halqa olaraq, avtomobilin üstünə minən başqa bir avtomobil, baryer və ya savrılan təkər kimi yükləri pilotun başına deyil, avtomobilin əsas strukturuna ötürür. Üstdən 125 kN-lik, yəni təxminən 12 tonluq qüvvəyə beş saniyə ərzində tab gətirə bilən bu struktur, bugünkü qaydalarla 140 kN-a qalxan tələbləri qarşılamaq məcburiyyətindədir; bu da onu sadə kokpit qoruma cihazı olmaqdan çıxarıb avtomobilin sağ qalma hüceyrəsinin ayrılmaz hissəsinə çevirir.
Mexanizm əslində sadədir: yükü udmaq yox, istiqamətləndirmək. Halo bir tampon kimi əzilərək enerji udmur; şəklini qorumaqla gələn kütlənin pilotun başına çatmasına fiziki olaraq mane olur. Grosjeanın qəzasında baryer, Zhounun qəzasında asfalt və baryer sürtünməsi, Hamiltonun qəzasında isə üstünə yığılan avtomobil bu maneə ilə üzləşdi.
Bu gün haradayıq?
Çirkin hesab edilən, rədd edilən, güyülən Halo artıq paddokda hörmət qazanan bir təhlükəsizlik elementidir. Zamanla estetik etirazlar unuduldu, aerodinamika mühəndisliyi onunla yaşamayı öyrəndi və iki düzynə böyük qəzada pilotların piyada və ya yüngül yaralanmalarla çıxmasını təmin etdi. Bianchinin qəzasından sonra başlayan axtarış, Grosjeanın Bəhreyn-daeki alovlardan piyada çıxması ilə bəhrəsini verdi. F1-in açıq kokpit ənənəsi davam edir; amma artıq o kokpitin üstündə 12 tonu daşıya bilən səssiz bir gözətçi var.
Mənbələr
- How to Make an F1 Halo (FIA)
- FIA concludes investigation into Romain Grosjean's accident at 2020 Bahrain Formula 1 Grand Prix
- FIA defines Halo load test rules for F1 2018 cars
- All you need to know about Halo ahead of the 2018 F1 season
- How to build a halo (Autosport)
- Tech Explained: Formula 1 Halo (Race Car Engineering)
- Ross Brawn says Halo saved Romain Grosjean's life (Sky Sports)
- Zhou Guanyu says halo device saved his life after British GP crash (The Guardian)
- How strong is the F1 halo? (The Second Grid)
- Sir Jackie Stewart's Formula 1 legacy goes beyond success (BBC)