Otomobilgi.comOtomobilgi.com
  • Türkçe
  • English
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Español
  • Português
  • Polski
  • Magyar
  • Azərbaycanca
  • Bahasa Indonesia
  • Русский
  • 中文
  • 日本語
  • 한국어
  • हिन्दी
  • Tiếng Việt
  • ไทย
  • বাংলা
  • العربية
  • فارسی
  • Türkçe
  • English
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Español
  • Português
  • Polski
  • Magyar
  • Azərbaycanca
  • Bahasa Indonesia
  • Русский
  • 中文
  • 日本語
  • 한국어
  • हिन्दी
  • Tiếng Việt
  • ไทย
  • বাংলা
  • العربية
  • فارسی
  • ANA SƏHİFƏ
  • XƏBƏRLƏR
    Türkiye avtomobil sektorü xəbərləri
    Qlobal Avtomobil Sənayesi Xəbərləri
    Türkiye Motor İdmanı Xəbərləri
    Qlobal Motor İdmanı Xəbərləri
  • OTOMOBİLLƏR
    DAXİLİ YANMA
    • Daxili Yanma Modelləri
    • Daxili yanma mühərriki texnologiyaları
    • Yanacaq və Sərfiyyat
    • Emisiya və Ətraf mühit
    • Daxili Yanma Sahipliyi
    • Daxili Yanmalı Avtomobillərin Tarixi
    ELEKTRİKLİ
    • Elektrikli modellər
    • Elektrikli avtomobil texnologiyaları
    • Şarj və İnfrastruktur
    • Batareya Texnologiyası
    • Menzil və İstehlak
    • Elektrikli Avtomobil Sahipliyi
    • Elektrikli avtomobilin tarixi
    HİBRİD
    • Hibrid Modellər
    • Hibrid Sistemlər
    • Batareya və Şarj
    • İstehlak və Səmərəlilik
    • Hibrid Sahipliyi
    • Hibrid avtomobillərin tarixi
    SUPERCAR
    HYPERCAR
  • TEXNOLOGIYA
    Sürücü Dəstək Sistemləri
    Təhlükəsizlik Texnologiyaları
    İşıqlandırma və Görüş Texnologiyaları
    İnfoteynment və Əlaqə
    Avtomatik Sürüş və Süni İntellekt
    Gələcək Texnologiyalar
  • REHBERLƏR
    Alış Rehberləri
    Satış Bələdçiləri
    Baxım və İstifadə
    Sahiblik və Xərclər
    Təkər və Disklər
    Sığorta və Müayinə
  • TARİX & MƏDƏNİYYƏT
    Avtomobil Tarixi
    İkonik modellər
    Klassiklər və Kolleksiya
    Türkiyənin Avtomobil Sərgüzəşti
    Avtomobil Dizaynı
    Avtomobil və Populyar Mədəniyyət
  • MOTOR İDMANI
    Formula 1
    Ralli (WRC)
    Rallikros
    MotoGP
    Formula 2 va Formula 3
    Kartinq
    Le Mans 24 Saat
    WEC
    NASCAR
    IndyCar
    DTM
    GT yarışları
    Drift
    Drag Yarışları
  • BİZİ TANIIYIN
    HAQQIMIZDA
    ƏLAQƏ
  • Türkçe
  • English
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Español
  • Português
  • Polski
  • Magyar
  • Azərbaycanca
  • Bahasa Indonesia
  • Русский
  • 中文
  • 日本語
  • 한국어
  • हिन्दी
  • Tiếng Việt
  • ไทย
  • বাংলা
  • العربية
  • فارسی
  • Türkçe
  • English
  • Deutsch
  • Français
  • Italiano
  • Español
  • Português
  • Polski
  • Magyar
  • Azərbaycanca
  • Bahasa Indonesia
  • Русский
  • 中文
  • 日本語
  • 한국어
  • हिन्दी
  • Tiếng Việt
  • ไทย
  • বাংলা
  • العربية
  • فارسی
  1. ANA SƏHİFƏ
  2. MOTOR İDMANI
  3. Formula 1
  4. F1-də Yarış Zamanı Niyə Yanacaq Doldurmaq Olmur?

F1-də Yarış Zamanı Niyə Yanacaq Doldurmaq Olmur?

  • Formula 1
  • Müəllif: Lütfi Mete Odabaşı
  • Yaradılma: 13 Noyabr 2026
F1, 2010-cu ildən bəri yanacaq doldurmanı qadağan edib, çünki iki saniyəlik sürət uğrunda alınan hər yanğın və hər milyon çox baha başa gəlirdi.
F1, 2010-cu ildən bəri yanacaq doldurmanı qadağan edib, çünki iki saniyəlik sürət uğrunda alınan hər yanğın və hər milyon çox baha başa gəlirdi.

Bir pit stopu izləyərkən heç "dostum, bu adamlar iki saniyəyə dört təkər dəyişir, amma niyə yanacaq doldurmağı ağlına gətirmirlər?" deyə düşünmüsən? Haqlısan, ilk baxışda həqiqətən mənasız görünür. Normal bir sürücü olaraq benzinlikə uğramadan 300 kilometr yol qət etmək onsuz da kifayət qədər çətindir; F1 avtomobilləri bunu tam gazda, dəqiqədə əlli dəfə əyləcləyərək edir. Yəni cavab "unuturlar" deyil, əlbəttə. Cavab, 2010 mövsümündə qoyulan qadağanın arxasındakı təhlükəsizlik, maliyyə və mühəndislik hekayəsində gizlənir. Və inan mənə, bu hekayədə alovlanan avtomobillər, saniyələrlə ölçülən pit stoplar və pilotların gaz pedalına yumşaq baxdığı anlar var.

Yanacaq doldurması niyə qadağan edildi?

FIA, yarış zamanı yanacaq doldurmanı 2010 mövsümündən etibarən tamamilə ləğv etdi. O gündən bəri hər avtomobil, yarışı bitirməsi üçün lazım olan bütün yanacaqla start alır; yəni bakı yarış başlamazdan əvvəl doldurursan və finiş xəttinə qədər öz başının çarəsinə baxırsan. Bəs niyə belə radikal bir qərar alındı?

İki böyük səbəb önə çıxır. Birincisi pilot təhlükəsizliyi: benzinlə dolu şlaforun, isti əyləcləri və alovlandıra biləcək hər şeyi olan bir pit lane ilə eyni anda görüşməsi illər ərzində dəfələrlə fəlakətə dəvət çıxardı (o hadisələrdən bir azdan danışacağıq, hazırlıqlı ol). İkincisi maliyyə: FIA-nın ağır yanacaq doldurma avadanlığının bütün dünyada hər Grand Prix-yə daşınması ciddi yük daşıma xərci demək idi. Qısacası həm təhlükəli, həm bahalı bir sistem idi; ikisi bir yerdə olunca taleyi bəlli idi.

Maraqlı bir texniki detal da budur: 2010-dan əvvəl avtomobillərin yanacaq bakları yarışı tək bakla bitirməyə yetəcək qədər böyük idi. Qadağanın işləyə bilməsi üçün avtomobillərə 22 cm böyümə icazəsi verildi; beləcə daha böyük bak yerləşdirilə bildi. Qayda dəyişikliyi yalnız kağız üzərində deyil, avtomobilin fizikasında da dəyişiklik demək idi.

Önə Çıxanlar

  • Yarış daxili yanacaq doldurması 2010 mövsümündən etibarən təhlükəsizlik və maliyyə səbəbləri ilə qadağan edildi.
  • Avtomobillər yarışa ən çox 110 kg yanacaqla start verir; sonda FIA-ya 1 litr nümunə vermək məcburiyyətindədir.
  • Yanacaq axını həddi: 10.500 rpm üzərində 100 kg/h; 2026-da enerji əsaslı 3000 MJ/h tənzimləməsi gəlir.
  • Hər 10 kg yanacaq tur başına təxminən 0,3 saniyə itki deməkdir.
  • Doldurma dövründə 6-9 saniyə çəkən pit stoplar bu gün 2-3 saniyəyə enib.

Bakda nə var, avtomobil yarışı necə bitirir?

2010'dan beri yasak olan yakıt ikmali yüzünden bir F1 aracı, depodaki 110 kilogramla yarışı planlı bir yakıt tasarrufu dansıyla tamamlıyor.

Əvvəlcə başlardakı təsviri düzəldək: F1 avtomobilinin yanacaq bakı küçədəki avtomobilinki kimi bir qutu deyil. İçəri sıxılıb balon kimi şişən, elastik və dağılmaz bir bladder yəni yanacaq kisəsidir. Pilotun arxasında, mühərrikin dərhal önündə durur; aerodinamika səbəbindən mümkün qədər kiçik olmalıdır və tənzimləməyə görə eni 800 mm-nin altında qalır. Yarışdan əvvəl avtomobillər komandalar tərəfindən hazırlanır və qriddə heç bir doldurma baş vermir. Məşq və ya sıralama turlarında yanacaq lazımdırsa, avtomobil qarajə itələnir.

Bugünkü qaydaya görə avtomobil yarışa ən çox 110 kg yanacaqla çıxa bilir. Və qaydanın ən amansız hissəsi budur: yarış sonunda FIA-ya yoxlama üçün 1 litr yanacaq nümunəsi verməlisən. Verə bilmirsənsə, diskvalifikasiya. Sebastian Vettel bunun nə qədər real risk olduğunu 2021 Macarıstan QP-sində yaşadı; avtomobil soyutma turunu tamamlamayanda kifayət qədər nümunə verilə bilmədi və ikinci yer podiumu itdi. Yəni "bitiriş xəttində bakın tamamilə boş olsun" deyə oynayarkən bir litrlə belə səhv etsən, hər şey yanır.

Yanacaq axını həddi nədir?

2014-də turbo hibrid dövrü başlayarkən təkcə "nə qədər yanacaq daşıyırsan" deyil, "onu hansı sürətlə yandırırsan" sualı da tənzimləndi. Regulyasiyanın 5.1.5 maddəsinə görə 10.500 rpm və yuxarısında mühərrikin istehlak etdiyi yanacaq saatda maksimum 100 kg-ı aşmır. Avtomobilə quraşdırılan axın sensoru bu dəyəri real vaxtda izləyir. Qaydanın ilk ilində Daniel Ricciardo Avstraliya QP-sində bu axın həddinin aşılmasına görə diskvalifikasiya edilmişdi; yəni sensor şaka etmir.

Miqaası anlaman üçün köhnə dövrü ilə müqayisə edək: 2014-dən əvvəl avtomobillər yarış başına təxminən 160 kg yanacaq istifadə edirdi və axın saatda 170 kg səviyyəsində idi. 2014-də yarış payı 100 kg-a, bugün isə 110 kg-a sabitləndi; təxminən üçdə birlik səmərəlilik sıçrayışı. 2014-dən əvvəl axın həddi yox idi; injeksion təzyiq həddi də sonradan gəldi. Komandalar 2020-dən etibarən ikinci yanacaq axın sensorunu işə salmaq məcburiyyətindədir; FIA sisteminə oynamağa yönəlmiş boz sahələri bağlamağa davam edir. 2026 güc vahidi qaydalarında isə hədd enerji bazasına keçir: 10.500 rpm üzərində 3000 MJ/h. Yanacaqı kiloqla deyil, içindəki enerji ilə məhdudlaşdırmaq davamlı yanacaqlara gedən yolun da xəbərçisidir.

Alov ilə rəqs: ikmal dövrünün qaranlıq anları

Qadağanın "niyə"sini həqiqətən anlamaq üçün dövrün fotoşəkilinə baxmaq lazımdır. Yanacaq ikmalı əslində 1950-dəki ilk çempionatdan bəri gəlib gedirdi; Juan Manuel Fangio belə 1957 Almaniya QP-sində yarış ortası dayanışı edib qazanmışdı. Müasir ikmal strategiyası isə 1982-də Brabham-ın yarım bakla başlamağın daha sürətli olduğunu kəşf etməsi ilə başladı. Təhlükəsizlik səbəbindən 1984-də ilk dəfə qadağan edildi, 1994-də geri döndü; dövrün ilk ikmalli yarışında Michael Schumacher rəqibini keçə bilməsə də ikmal strategiyası ilə üstünlük qazandı.

Amma geri dönüşün bahası ağır oldu. 1994 Almaniya QP-sində Hockenheim-da Jos Verstappen-in pit dayanışında yanacaq şlanqı bakata benzin tökdü və avtomobil bir anda alov topuna döndə; Verstappen və ətrafındakı mexaniklər yandı. 2009 Braziliya QP-sində Heikki Kovalainen-in McLaren-indən sızan yanacaq pittdə yanğın çıxardı və yaxınlıqdakı Kimi Räikkönen yüngül yanqlar aldı. Şlanq hələ qoşulu halda qarajdan çəkilib ayrılma qəzaları da yaşandı. Bu görüntülər döndükcə FIA-nın qərarına verilən dəstək də böyüdü: benzin və pit zolağı yaxşı cütlük deyil.

Kiloqlar və saniyələr: yanacaq necə tur vaxtına çevrilir?

İndi isin dadlı hissəsinə keçək, çünki qadağan strategiyasını bambaşka bir oyuna çevirdilər. F1 avtomobilində hər kilo sürət demək deyil, yavaşlamaq deməkdir. Təxmini qəbul olunmuş hesablamaya görə hər 10 kq əlavə yanacaq dövrə başına təxminən 0,3 saniyə itki yaradır. Düşün: yarışın əvvəlində 100 kq yanacaq daşıyan avtomobil yarışın sonunda demək olar ki, bir saniyədən çox sürətlənmiş olur, çünki bak boşaldıqca avtomobil yüngülləşir. Yarışın ilk dövrləri ilə son dövrləri arasında eyni avtomobilin xarakteri dəyişir.

Buna görə strateqistlər yarışdan əvvəl yanacaq hədəfini çox diqqətli müəyyən edirlər. Artıq yanacaq = lazımsız yük və yavaş dövrə vaxtları. Az yanacaq = yarışı bitirə bilməmək və ya o məşhur 1 litrlik nümunəni verə bilməmək riski. Təhlükəsizlik avtomobili araya girərsə, yanacaq qənaəti pulsuz edilir, hamı sevindirir; ama tam sürətlə keçən yarışda "lift and coast" işə düşür. Bir az sonra oraya gələcəyik.

Sıralama dövrlərində də mənzərə dəyişdi. Təchizat dövründə komandalar sıralamada yüngül avtomobillə dövrə vurmaq üçün yarış yanacağını sonradan doldurma oyunları oynaya bilirdilər; qadağadan sonra yarış yanacağı əvvəldən sabitləndiyi üçün bu oyun ləğv olundu. Sıralamada məqsəd artıq tək sürətli dövrədir: yüngül başla, bir dövrə vur. Strateqistlər sıralamada yalnız bir sürətli dövrəyə yetəcək yanacaq yükləmə riski belə ala bilirlər; dövrə silinərsə və ya traflıq yaxalayırsa, pilot gözləniləndən geriye düşür.

Lift and coast: pilotlar yanacağı necə idarə edir?

Azərbaycan dilində sadəcə "qazı götür və sürüşdür" deməkdir: pilot ağır əyləc bölgəsindən əvvəl qazı normal nöqtəsindən daha tez buraxır və avtomobili mühərrik əyləncəsi ilə aerodinamik müqavimətə tapşırıb əyləc nöqtəsinə qədər sürüşdürür. Lewis Hamilton bu texnikanı izah edərkən verdiyi nümunə ilə xülasə etmişdi: yanacaq qənaəti dövrəsində əyləc nöqtəsindən iki yüz metr əvvəl qazı kəsib sürüşdürürsən. Bir neçə yüz metr boyu qaz bağlı olduqda yanacaq həqiqətən yığılır.

Rəqəmsal nümunə daha konkret olar: texniki təhlillərdə, bir döngədə qazı nominal nöqtədən 120 metr əvvəl buraxan pilot dövrənin təxminən %2,2-i qədər yanacaq qənaəti edərkən yalnız 0,080 saniyə itirir. Gördüyün kimi vaxt-məqsəd səmərəliliyi möhtəşəmdir; buna görə lift and coast, vaxtdan minimum itki ilə yanacaq qənaətinin ən effektiv yolu sayılır. Hətta bəzi pilotlar bu texnikanı yalnız yanacaq üçün deyil, mühərriki soyutmaq üçün də istifadə edir.

İşin psixoloji tərəfi də var: F1-də pilot tam qazı buraxıb qənaətə keçərkən, Formula 2 kimi seriyalarda hər kəs tam qazla gedə bilir. Niyəmi? Çünki F1-də yanacaq məhduddur və strategiyanın hissəsidir; qənaət etmək zəiflik deyil, sürətdir. Michelin-in strategiya təhlilində maraqlı məqam da budur: strategiya yalnız məhdudiyyət deyil; bəzi komandalar yarışın əvvəlində yanacağı tez yandırıb avtomobilin kütləsinin erkən düşməsini və beləliklə dövrə vaxtlarının erkən sürətlənməsini belə üstün tut bilirlər. Yanacaq yükü, oynanıla bilən bir dəyişəndir.

Pit stoplar necə iki saniyəlik şova çevrildi?

Qadağanın ən görünən nəticəsi pit lane-də baş verdi. Yanacaq doldurma dövründə bir pit stop 6-9 saniyə çəkirdi; çünkü yanacaq çəninin benzinlə doldurulmasını gözləməyə məcbur idin. İkmal qaldırılınca duruşlar təkcə təkər dəyişimə döndü və bu gün komandalar 2-3 saniyəlik, ən yaxşıların bəlkə 2 saniyənin altına endiyi duruşlar edir. Pit stop bir baxım fasiləsi olmaqdan çıxdı, hər millisaniyəsinin qazanılmağa çalışıldığı bir rəqabət sahəsinə çevrildi.

Bunun strategiyaya təsiri qarışıqdır. İkmal dövründə pilotlar yarışın gedişatına görə erkən ya da gec stop etmə azadlığına malik idi; strategiya mənzili daha geniş idi. Bu gün opsiyalar daha dardır, təkər dəyişimi stopları strategiyada bir az daha az müəyyənedicidir. Buna görə ikmalın geri qayıtmasını müdafiə edənlər həmişə olub: Romain Grosjean avtomobillərin 60-70 kg yüngülləşərək təkərlərə kömək edəcəyini düşünürdü; Lewis Hamilton da artan avtomobil çəkisinin təkərlər üzərindəki təsirini balanslaşdırmaq üçün ikmalın qayıtmasını istəyirdi. Amma əks tərəf ağır basır: təhlükəsizlik riski, FIA-nın logistika xərci və F1-in davamlılıq və karbon neytral hədəfi geri dönüşün qapısını praktikada kilidli saxlayır. Bu günkü F1 avtomobili artıq 745 kg-dır; avtomobillər keçən dövrürlər ağırlaşarkən yanacaqla rəqs etməmək, ən azından pit lane-i təhlükəsiz saxlayır.

Maraqlananlar üçün: ikmal hələ də yaşayan bir ənənədir. IndyCar, NASCAR və WEC kimi seriyalarda pit stoplarda yanacaq alınır; MotoGP və digər formula seriyalarında isə F1 kimi yoxdur. F1 bir dəfə qərar verdi və şimdilik geri qayıtmamaqda qərarlı görünür.

Qısa cavab: F1-də yarış zamanı yanacaq niyə doldurula bilmir?

Xülasənin xülasəsi budur: FIA, təhlükəsizlik və xərc səbəbləri ilə 2010-dan bəri yarışdaxili yanacaq doldurmanı qadağan edib; hər avtomobil yarışı tamamlaması lazım olan ən çox 110 kg yanacaqla start alır, yanacağını 100 kg/h axın həddi daxilində idarə edir və pilotlar lazım olanda lift and coast ilə qənaət edir. Yəni iki saniyəlik pit stopların sirri, o pit stopa yanacaq şlangının heç vaxt girməməsidir. Gələn dəfə pit lane-də mexaniklərin avtomobilə yığıldığını izləyərkən bunu bil: həmi şounun sürətli olmasının bahası, pilotun çəni əvvəldən doldurub qaz pedallarını azaltmağı bilməsidir. Pis bir mübadilə deyil, elə deyilm i?

Mənbələr

  • Why do F1 cars not refuel during a race?
  • Why don't F1 cars refuel during pitstops?
  • Why Can't F1 Cars Refuel During a Race?
  • Refuelling in Formula 1: History and Safety
  • Why Was Refuelling Banned In F1? | F1 Explained
  • Analysis: Why the FIA has acted on fuel-flow rates
  • Technical analysis: the science of fuel-flow sensors in F1

Bu Səhifəni Paylaşın

Kateqoriya Redaktoru

Lütfi Mete Odabaşı

Lütfi Mete Odabaşı

Gənc, dinamik, tədqiqat etməyi və öyrənməyi sevən bir avtomobil və motor idmanları həvəskarı. Mete, avtomobil xəbər, məlumat və mədəniyyət platformamıza gənclərin baxış bucağı ilə dəyər qatır. Avtomobil texnologiyalarındakı yenilikləri və motor idmanlarındakı inkişafları yaxından izləyir, öyrəndiklərini otomobilgi.com üçün faydalı, dolğun məzmunlara çevirir.

Uyğun məzmunlar

F1 bu sahadə yüngülyerin müəyyən etdiyi idmandır, lakin otuz il ərzində F1 avtomobilləri 595 kiloqramdan 800 kiloqrama çəkildi və qalib gələn təhlükəsizlik və hibrid texnologiyalar oldu.
Formula 1F1 Avtomobillərinin Minimum Çəkisi Niyə Davamlı Artır?
F1-də parc fermé, pole position qazanmış avtomobili yarış səhərinə qədər kilidlənmiş vitrin əşyasına çevirir; komandalar tək bir vintə belə sərbəst dəyişə bilmir.
Formula 1Parc Fermé Nədir: Avtomobili Kilidləyən Qaydanın Məntiqi
Şənbə günü sıralamada parlayan bir pilot, yalnız bir mühərrik dəyişikliyi üzündən bazar səhəri qridin dibinə sürüşdürülə bilər.
Formula 1Formula 1-də start qətnaməsi (qriddə yer) cəzası necə tətbiq olunur?
F1-də yağış sıralamanı belə yenidən yaza bilən bir dəyişkəndir; düzgün təkər seçimi ilə pistin ən yavaş anı, sürücünün ən parlaq səhnəsinə çevrilir.
Formula 1F1-də Yağış Lastikləri və Islak Zemin Qaydaları
Pistte sallanan hər bayrağın, televiziyada gördüyün hər lövhənin və hər cəza qərarının arxasında ayrı bir prosedur gizlənir.
Formula 1F1-də Bayraqlar, Təhlükəsizlik Avtomobili və Yarış İdarəçiliyi Necə İşləyir?
İllərdir "çirkin" deyə məzhəka salınan titanium halqa Halo, Qrosjanı alovların içindən öz ayaqları ilə çıxarmağa imkan yaratdı.
Formula 1Formula 1-də Halo Sürücüleri Necə Qoruyur?
Formula 1-də tək bir mühərrik dəyişikliyi, sıralama turunda əldə edilən pole pozisiyasını bazar günü start cərgəsinin sonuna çevirə bilər.
Formula 1F1-də Bir Mövsümdə Neçə Mühərrik İstifadə Etmək Olar?
F1-də əlavə elektrik televiziyada görünmür, amma qarajdakı mühəndis ekranlarında və pilotun sükanındakı düymələrdə böyük bir müharibə gedir.
Formula 1Super Clipping Nədir? F1-də Batareya Şarjının 4 Yolu
Tavan 15.000 devir olsa da yanacaq axını qaydası üzündən F1 mühərrikləri yarışda nadirən 12.000-13.000 devri keçir.
Formula 1F1 mühərriklərində fırlanma həddi niyə 15.000-dir?
Bir F1 pilotu her turda vites kanatçıqlarını təxminən 50 dəfə istifadə edir və əlinin altındakı 25 düymə ilə onlarla qərar verir.
Formula 1F1 Direksiyonunda Yarış Boyunca Nələr Baş Verir?

Etiketlər

  • formula 1
  • pit-stop
  • yarış strategiyası
  • f1 texnologiyası
  • 2026 f1 qaydaları
  • f1 təhlükəsizliyi
  • formula 1 tarixi
  • yarış zamanı yakıt doldurmaq qadağası
  • yanacaq axın həddi
  • lift and coast

Bizi Sosyal Şəbəkələrdə İzləyin

  • Haqqımızda
  • KVKK Məlumat Mətni
  • Məxfilik Siyasəti
  • Əlaqə
Otomobilgi.com
MÜSTƏQİL AVTOMOBİL MƏDƏNİYYƏTİ PLATFORMASI
Virgo CMS ilə gücləndirilib