F1 Direksiyonunda Yarış Boyunca Nələr Baş Verir?

Müasir bir Formula 1 sükanı artıq yalnızca avtomobili sağa-sola vuran bir hissə deyil; pilotun əlinin altında yüzlərlə tənzimləməni idarə etdiyi əsl bir idarəetmə mərkəzidir. Mühərrik rejimləri, əyləc balansı, differensial tənzimləmələri, radio, pit limitörü və daha çox şey bir panelin içində toplanıb. Bəs yarış boyu pilotun bu düymələrin arasında nə qədər işi var? Qısaca: dövrə boyunca onlarla qərar, düzlərdə çox sayda sürət qutusu dəyişimi və daim dəyişən tənzimləmələr silsiləsi.

F1 sükanındakı düymələr nə işə yarayır?

Müasir F1 sükanlarının nə qədər mürəkkəb olduğunu anlamanın ən asan yolu konkret bir nümunəyə baxmaqdır. Mercedes-AMG-nin 2019-cu il sükanında cəmi 25 düymə və açar ilə debriyaj və sürət qanadçıqları var idi. Yəni adi avtomobildəki siqnal və şüşəsilən qolları əvəzinə, pilotun barmaqlarının ucunda kiçik bir kompüter klaviaturası dayanır. Üstəlik bu sükanların qiyməti də pis deyil... on minlərlə dollara çıxa bilən hissələr olduğu deyilir, amma komandalar üçün buna dəyər, çünki hər düymə yarış nəticəsinə təsir edə bilir.

Əyləc tənzimləmələri: beş düyməli balans oyunu

Bu düymələrdən beşi birbaşa əyləc tənzimləmələrinə ayrılıb. Pilot əyləc balansını öndən arkaya və ya əks istiqamətə sürüşdürə bilir, hətta müəyyən bir dönüşə xüsusi əyləc balansı qura bilir. Mühərrik əyləcini dəyişmək də mümkündür; yəni pilot qazı kəsəndə mühərrikin avtomobili nə qədər yavaşlatacağını tənzimləyə bilir. Bir də fren migration adlanan maraqlı bir tənzimləmə var: əyləc nə qədər sərt olarsa, balans dinamik olaraq bir o qədər dəyişir. Bunu, velosipeddə ön əyləcə nə qədər sıx bassan, çəkinin öne sürüşməsi hissəsini düşünərək təsəvvür edə bilərsən.

Differensial, güc bloku və DRS

Üç ayrı açar differensialı idarə edir. Arxa təkərlər arasındaki moment ötürülməsini dövrüşə girişi, zirvə nöqtəsi və dövrüşə çıxışı üçün ayrı-ayrı tənzimləyə bilirsən. Yəni dönüşə girərkən, ortasında olarkən və çıxarkən arxa təkərlərin gücü fərqli şəkildə paylana bilir. Qalan düymələr isə güc bloku tənzimləmələri, ekrandakı məlumatları dəyişmə, radio, pit zolağı sürət limitörü və DRS-dir. DRS tək düymə ilə aktivləşir və 2019-cu ildə daha böyük arxa qanadlar sayəsində daha güclü təsir yaradırdı.

Bir tur boyunca pilotun üzrinə neçə iş düşür?

Düymələrin siyahısı tək başına heyecanvericidir, lakin əsl təsirli şey bu idarəetmələrin sürətli bir tur zamanı necə istifadə olunmasıdır. Nümunə kimi Melburnda tipik bir turu götürək: pilot orada sürət qanadıqcıqlarını təxminən 50 dəfə istifadə edir. Direksiyonun ortasındakı ekranın üstündə isə 15 ədəd sürət göstəricisi LED-i var; motor fırlanması qalxdıqca bu LED-lər yanır və pilot tam düzgün anda sürət dəyişir. Bunu gitara çalmağa bənzətmək olar: barmaqların düzgün ardıcıllıqla, düzgün vaxtda olmaması ritmi pozu.

Sürətlərdən kənar ən çox edilən tənzimləmə əyləc balansı dəyişiklikləridir. Bir tur boyunca ən azı bir neçə dəfə tənzimləmə dəyişmək normaldır; hətta bəzi pilotların əksəriyyət viraj üçün fərqli tənzimləmə istifadə etdiyi də məlumdur. Burada dürüst olmaq lazımdırsa, pilotların real tənzimləmə yükünün gözləniləndən bir az az olduğu görüşü də forumlarda dolaşır; yəni hər şey daim əl ilə tənzimlənmir, komandanın mühəndisləri avtomobilin böyük hissəsini avtomatik idarə edir. Amma əyləc balansı kimi incə tənzimləmələr hələ də pilotun hissiyatına və barmaqlarına qalır.

Sıralama turu mu, yarış tempi mi?

Tənzimləmələr yarışın növünə görə də dəyişir. Sıralama turlarında pilot push mode adlanan modu seçərək tur başına icazə verilən bütün enerjini sərf edir. Yarışda isə daha ehtiyatlı bir race mode istifadə olunur; çünki eyni enerjini 60 tur boyunca idarə etmək lazımdır. Bu səbəbdən lider pilotlar tempini idarə edərkən bəzən motor tənzimləməsini aşağı salır, bəzən isə daha aqressiv sürüb geç əyləcləyərək strategiyasını ona uyğun qurur. Trafikdə və ya təkər yapışması dəyişdikdə direksiyondakı düymələrə müraciət etməzdən əvvəl belə ağlında planı hazır olur.

Baş barmaq altındakı refleks düymələri

Direksiyonda bəzi düymələr var ki, pilotlar onları düşünmədən istifadə edir; refleksə çevrilmişlər. Baş barmaqların altındakı bu idarəetmə qrupunda radio, içki, pit sürət limitörü və pit təsdiqi düymələri yerləşir. Radio düyməsinə basdıqda pilot birbaşa yarış mühəndisi ilə əlaqə qurur və təkər yapışması, əyləc performansı, avtomobil balansı, hava durumu ya da trafik kimi kritik məlumatları ötürür. Komandaların strategiyalarını qorumaq üçün şifrləmiş mesajlardan istifadə etməsi də boşuna deyil; rəqib dinləməsin, təbii ki.

İçki düyməsi isə qulaqlarına qılınca kimi gələ bilər, lakin əslində son dərəcə sadə işləyir: pipetə maye pompalayır. 60 dərəcəni aşan kokpit temperaturunda (bağışlayın, bu rəqəmi dəstəkləyən məlumat əlimdə yoxdur, ona görə belə deyim) yüksək sürətlə saatlarla davam edən yarışlarda bədənin susuz qalması performansı birbaşa aşağı salır; buna görə o kiçik düymə həyat qurtarıcı sayılır. Bir də neutral düyməsi var: sürətləri tək-tək kiçiltmək məcburiyyətində qalmadan avtomobili dərhal boşa ala bilirsən. Avtomobilin dayandığı yerdə sürüşməməsi lazım olduqda və ya bir problem anında can qurtaran vəzifəsi görür.

Qalxış anı: bite point nə üçün bu qədər vacibdir?

F1 avtomobillərində klassik mənada debriyaj pedali yoxdur, amma debriyaj var; sadəcə sükanın arxasındakı kanatçıqlarla işləyir. Bite point, debriyaj disklərinin mühərrik fırlanmasını təkərlərə ötürdüyü tam o andır. Pilot fırlanmanı artırarkən debriyajı qismən buraxaraq tutuş nöqtəsini hiss etməyə çalışır. Bu, əslində sikkə saymağa bənzəyir: çox sürətli saysan səhv sayarsan, çox yavaş olsan uduzursan. Tərpənişin nə qədər yaxşı olacağı tamamilə bite point-in nə qədər düzgün tapılmasından asılıdır.

İsmənmə turunun sonuna doğru pilot, sükandakı bir düymə ilə başladılan Bite Point Find prosedurunu yerinə yetirir. Yəni tərpənişdən dərhal əvvəl avtomobilin debriyaj tutuş nöqtəsi sistematik şəkildə tapılır. Hazırkı qaydalar da maraqlıdır: iki kanatçıq hələ də icazəlidir, amma yalnız tərpəniş üçün istifadə oluna bilir və kanatçıqlar arasında qarşılıqlı təsir olmamalıdır. Yarış startında pilot əsas kanatçığı tam basılı saxlayır; digər kanatçı isə avtomobili hərəkət etdirəcək tam bite point-ə tənzimlənir. İşıqlar sönmür, kanatçıq buraxılır və bir saniyənin içində bir neçə tonluq avtomobil fırlanır. Bu həssaslığa bir də düşün: sən avtomobilinlə rampada geri geri gedərkən bəzən iki-üç dəfə cəhd edirsən, onlar yarış startında bir cəhddə edir.

Sükan pilot yetişdirməni necə dəyişdirdi?

1950-ci illərdə sükan dediyin şey həqiqətən yalnız sükan idi: avtomobili döndər, qədər. Zamanla düymələr əlavə olundu, mühərrik tənzimləmələri və pit sürət limitörü idarəsi sükana köçürüldü. Yarı avtomatik ötürmə dövrü ilə birlikdə də arxaya ötürmə kanatçıqları gəldi. Yəni bu günkü idarəetmə mərkəzi bir gecədə yaranmadı; hər onillikdə böyük bir dizayn və texnologiya dəyişikliyi yaşandığı belə deyilir. Doğruluğu tam sübut olunmuş bir qayda olmasa da, sükanların hər nəsildə daha da mürəkkəbləşdiyindən hamı razıdır.

Bu mürəkkəblik pilot təlimini də kökündən dəyişdirdi. F1 komandalarının simulyatorlarında sükan əksər hallarda real avtomobildəki ilə eynidir; beləcə pilotlar və mühəndislər idarəetmə ardıcıllıqlarını əvvəlcədən məşq edə bilirlər. Evdə məşq edən gənc sürücülər belə bir neçə ekran, real bir F1 sükanı və pedal dəsti ilə qurulan simulyatorlardan istifadə edir. Müasir simulyatorlar sükan və oturacaq kimi komponentlərdə pilotun ehtiyaclarına görə yüksək dərəcədə fərdiləşdirmə təklif edir. Yəni bu gün bir F1 pilotu olmaq istəyirsənsə, düymələri əzbər bilməyin yetmir; hansı düyməyə nə vaxt, hansı sürətlə basacağını əzələ yaddaşına həkk etməlisən.

Son söz: əlində yüzlərlə qərar var

Bir F1 sükanı, pilotun əlinin altında yüzlərlə tənzimlənə bilən parametr saxlayan canlı bir avtomobil idarəetmə vahididir. Tur boyunca onlarla ötürmə dəyişməsi, bir neçə fren bias tənzimləməsi, vəziyyətə görə mühərrik rejimi və DRS istifadəsi, mühəndislə davamlı əlaqə və pit anında limitör idarəetməsi... hamısı 300 km/s sürətdə edilir. Növbəti dəfə yarış izləyərkən pilotun bir görün; ehtimal ki, sən o cümləni deyərkən barmaqları bir düyməyə dəyəcək. İndi səndən soruşuram: bu qədər idarəetməni eyni anda idarə edə biləcəksən?

Mənbələr

• F1 sükanı necə işləyir?
• İzahı: Dövr ərzində sürücünün iş yükü
• Analiz: Tək debriyajlı startın geri qaytarılması
• F1 sükanının mürəkkəb idarəetmə elementləri açıqlandı
• F1 start ardıcıllığı: işıqlardan ilk döngəyə qədər
• F1 sükanındakı hər bir düymə əslində nə edir
• F1 sükanı izah olunur
• Formula 1 simulyatorları nə üçün istifadə olunur?
• F1 sürücüleri pistdə və pistdən kənar necə məşq edir
• F1 sükanlarının təkamülü: 1950-dən bu günə
• Debriyajda "seyrmə nöqtəsi" nədir?
• Analiz: F1 sürücüləri yeni start qaydaları ilə niyə çətinlik çəkəcəklər
• F1 komandaları radioyu strategiya üçün necə istifadə edir