Rudolf Dizel: İlk Dizel Motoru Necə Yarandı?

1893-cü ilin əvvəllərində Auqsburqdakı bir emalatxanada bir mühəndis, kağız üzərində mükəmməl görünən bir ideyanı çeliyə çevirməyə çalışırdı. Kağızdakı ideya, dövrün buxar mühərriklərinin səmərəliliyini bir neçə dəfə artırırdı; çelikdəki reallıq isə ilk cəhdlərdə partlayırdı. Rudolf Dizel ilə ilk dizel mühərriki arasındakı dörd il, mühəndislik tarixinin ən təlimatlı hekayələrindən biridir: bir nəzəriyyənin çökuşu və onun külündən xeyli daha işlək bir şeyin doğulması.
Bəs ilk dizel mühərriki dəqiq necə doğuldu? Bu səhifə, dizelin sonunu yox, doğuluşunu danışır: 1892-ci il tarixli Rational Heat Motor məqaləsindən, 1897-ci ildə MAN emalatxanasında işləyən ilk funksional mühərrikə uzanan yolu xronoloji ardıcıllıqla izləyir.
27 fevral 1892: Bir Patent Müraciəti və Bir Məqalə
Rudolf Dizel 1858-ci ildə Parisdə doğuldu və mühəndislik karyerasını Almaniyada formalaşdırdı. 27 fevral 1892-də Berlin İmperator Patent İdarəsinə yeni bir mühərrik üçün müraciət etdi; təsvirdə mühərrik rasional bir istilik mühərriki kimi təsvir olunurdu. Patent 1893-cü ildə verildi və Dizel eyni ixtira üçün ABŞ-da da mühafizə aldı.
Patent müraciətindən sonra Dizel ideyasını təfərrüatları ilə izah edən bir kitab yazdı. Theorie und Konstruktion eines rationellen Wärmemotors - yəni Rational Heat Motor - 1892-ci ildə tamamlanaraq 10 yanvar 1893-də nəşr olundu. Alman dilində ilk nəşr 1.000 nüsxə olaraq çap edildi; kitabın ingiliscə tərcüməsi isə 1894-cü ildə Bryan Donkin tərəfindən nəşrə verildi. Doqquz bölmədən ibarət mətndə Dizel, buxar maşınının və bilinen bütün daxili yanma mühərriklərinin yerini alacaq bir dizayn çizirdi.
Diqqət çəkən məqamlar
- Patent müraciəti: 27 fevral 1892, Berlin İmperator Patent İdarəsi
- Funksional ilk dizel mühərrik Motor 250/400, 1897-ci ildə Auqsburqdakı MAN emalatxanasında tamamlandı
- Dövrün qaz mühərrikləri yanacağın yalnız təxminən %6-nı işə çevirə bilirdi; Dizel ilk nəzəriyyəsində xeyli daha yüksək səmərəlilik hədəfləyirdi
- İlk seriya istehsalı dizel sərnişin avtomobili, 1936-cı ildə təqdim edilən Mercedes-Benz 260 D oldu
Nəzəriyyənin iddiası: Karno dövrü və %50 səmərəlilik
Dizelin çıxış nöqtəsi, termodinamikanın ən səmərəli dövrü olan Karno dövrü idi. İdeya, istilik enerjisini çox yüksək təzyiq altında mexaniki işə çevirən bir daxili yanma mühərriki idi və ilk nəzəri hesablamalarda istilik səmərəliliyi %73-ə qədər çatırdı. Rəqəmlərin kontekstini qoymaq lazımdır: 1890-cı illərin qaz mühərrikləri yanacaq enerjisinin yalnız təxminən %6-nı, yaxşı üç genişlənməli buxar mühərrikləri isə %7,2-nı kinetik enerjiyə çevirə bilirdi. Dizel, Karnoya əsaslanan dizaynın bu mühərriklərdən altı ilə yeddi dəfə daha çox iş istehsal edə biləcəyini, yəni praktikada %50 ətrafı səmərəlilik təmin edə biləcəyini hesablayırdı.
Kitabın səkkizinci bölməsi, mühərrikin harada istifadə oluna biləcəyini də əvvəlcədən sıralayırdı: böyük və kiçik sənaye üçün sabit mühərriklər, lokomotivlər, tramvay və yük avtomobilləri ilə su nəqliyyat vasitələri. Bugün baxıldıqda bu siyahı, dizelin gələcək yayılma xəritəsini təəccüblü dəqiqliklə öngörür.
Nəzəriyyə çökür: Real dünya nə dedi?
Diesel məqaləni dövrün tanınmış mühəndislərinə və akademiklərinə göndərdi; gələn cavamların əksəriyyəti mənfi idi. Yalnız üç ad - Linde, Schröter və Zeuner - fikrə müsbət baxdı. Tənqidlərin ən mənalıları Alois Riedler və Sulzer-dən mühəndis Wilhelm Züblin-dən gəldi: ikisi də mühərrikin faydalı iş istehsal edə bilməyəcəyi fikrində idi. Üstəlik Otto Köhler daha 1887-də ideyal Karnot dövrünün real bir mühərrikə uyğunlaşdırıla bilməyəcəyini, sürtünmənin bütün indikasiya işini tükəndəcəyini yazmışdı.
Tənqidlər haqlı idi və üç səbəb göstərmək olar:
- Nəzəriyyədəki izotermal-adiabatik sıxılma kombinasiyası fiziki cəhətdən tətbiq edilə bilməz xarakterində idi.
- Təklif olunan 200-300 atm (20,3-30,4 MPa) təzyiq, dövrün maşın texnologiyasının dözə biləcəyi həddin çox üstündə idi; sürtünmə itkiləri mühərriki işə yaramaz edərdi.
- Hədəflənən 99,324:1-lik həddindən artıq kasıb hava-yanacaq nisbəti yanmanı praktikada imkansız edirdi.
May-Sentyabr 1893 arasında Diesel prosesi yenidən layihələndirdi. 16 iyun 1893-də Karnot dövrünün praktikada mümkün olmadığını qəbul etdi və yalnız adiabatik sıxılmasına keçdi. Hava-yanacaq nisbətini təxminən 100:1-dən təxminən 14:1-ə, sıxılma təzyiqini də 30 atm-ə (3 MPa) endirdi; sınaqlar ideal sıxılmanın 30-35 atm bandında olduğunu göstərdi. Bu geri çəkilmənin bir də hüquqi cəbhəsi var idi: ilk patentin şərtlərini bu qədər açıq şəkildə rədd etmək onu etibarsız edə bilərdi. Bu səbəbdən Diesel səhvlərini ictimaiyyətə etiraf etmədi və dəyişiklikləri əhatə etmək üçün 29 noyabr 1893-də əlavə patent olan DRP 82 168-ə müraciət etdi.
Partlayan mühərriklər və qanlayan bir dərs
1893-1897 arası sınaqlar yalnız çətin deyil, təhlükəli idi. Erkən testlərdən birində mühərrik partladı; Diesel ağır yaralandı və aylarını xəstəxanada keçirdi. Amma o partlayış belə bir şey sübut etmişdi: qığılcım olmadan yanacaq, kifayət qədər sıxılmış havanın için öz-özünü alışa bilirdi. Bugün sıxılma alışması (compression ignition) dediyimiz prinsip, ilk dəfə təcrübə masasında deyil, təsadüfi bir qəzada özünü göstərmişdi. Bu arada Diesel-in əvvəllər ammonyak buxarlı buxar mühərriki sınağı da partlayışla nəticələnmiş və onu yenidən xəstəxanaya yerləşdirmişdi - Augsburg illəri, şəxsi təhlükəsizliyin də ciddi qəbul edilmədiyi bir dövrdə keçdi.
İlk prototip olan Motor 150/400, ön sınaqlarda Diesel-in yenidən işlənmiş konsepsiyalarını təsdiqlədi və ikinci prototipə çevrildi. Növbətində, həqiqətən iş istehsal edən bir mühərriki qurmaq gəlmişdi.
1897: Motor 250/400 və İlk Funksional Dizel

İstehsal 30 aprel 1896-da başladı; mühərrikin çertyojlarını Diesel-in yanındakı gənc mühəndis Imanuel Lauster çəkdi. Dörd illik işin ardından 1897-cü ildə ilk funksional dizel mühərrik Auqsburqdakı MAN (Maschinenfabrik Augsburg) emalatxanasında tamamlandı və rəsmi sınaqlarından keçdi. Mənbələrdə Diesel mühərriki 28 yanvar 1897 -ci ildə təqdim etdiyi də qeyd olunur.
| Xüsusiyyət | Mühərrik 250/400 |
|---|---|
| Tamamlanma | 1897, Auqsburq (MAN) |
| Dizayn / eskiz | Rudolf Diesel / Imanuel Lauster |
| Yerləşmə | Şaquli, iri təkərli, qalın dəmir filizli komponentlər |
| Əsas prinsip | Çox yüksək sıxılma nisbəti ilə sıxılma yandırması |
| Bugünkü yeri | Münix Alman Texniki Muzeyi |
Diesel mühərrikin nəzəri səmərəliliyinin %75-ə çatdığını müəyyən etdi. Patentlərini bir çox ölkədə aldı və qısa müddətdə var-dövlətinə qovuşdu. Onu bu gün Münixdəki Alman Texniki Muzeyində görmək mümkündür: dünyanın dörd bir yanındakı milyonlarla dizel mühərrikin məlum olan ən qədim əcdadı, hələ də nümayiş olunur.
Diesel, yoxsa Akroyd Stuart? Öncül Mübahisəsi
Dizelin doğulma hekayəsində tez-tez soruşulan bir sual var: sıxılma yandırmalı yağ mühərrikini həqiqətən kim ixtira etdi? Rəqib namizəd, ingilis ixtiraçı Herbert Akroyd Stuart (1864–1927). Akroyd Stuart Hornsby ilə inkişaf etdirdiyi isti kəlləli (hot bulb) yağ mühərriki ilə tanınır və bu mühərrikin sıxılma ilə işləyə bilən versiyası, Diesel-in mühərrikindən bir il əvvəl patentləndi, quruldu və uğurla işə salındı. Akroyd Stuart özünü sıxılma yandırmalı yağ mühərrikinin ixtiraçısı sayırdı və Diesel-in Alman patentlərindən iki il əvvəl bunu irəli sürdü.
İki mühərrik arasındakı texniki fərq, mübahisənin əsl mahiyyətini təşkil edir:
- Hornsby-Akroyd mühərrikində yanacaq püskürtmə və mərhələli yanma fərqli bir mexanizm ilə təmin olunurdu.
- Diesel mühərriki isə çox yüksək təzyiqli hava ilə yanacaq püskürdürdü və Akroyd-un dizaynından yeddi il sonra, Auqsburqda inkişaf etdirilmişdi.
Ekspert ədəbiyyatında uzlaşma, ikisini birdən soy ağacına yerləşdirir: bugünkü milyonlarla sıxılma yandırmalı yağ mühərriki, həm Akroyd Stuart-ın, həm də Diesel-in ilk işlərindən doğuldu. Yəni sual tək bir ixtiraçı seçməkdən çox, iki ayrı mühəndislik yolunun necə eyni nöqtədə qovuşduğunu anlamaqla bağlıdır.
Emalatxanadan Sərnişin Avtomobilinə: Dizelin Səyahəti
1897-ci ildəki ilk mühərrik sabit bir sənaye maşını idi; yola düşməsi yarım əsr davam edəcək bir inkişaf zənciri tələb edirdi. 1920-ci illərdə yüksək dolanacağlı dizel mühərriklər kommersiya nəqliyyat vasitələrinə daxil oldu; qeydlərə görə yollarda görünən ilk dizel sərnişin avtomobili 1929-cü ildə ortaya çıxdı. 1930-cu illərdə növbə sərnişin avtomobillərinə gəldi: Daimler-Benz-in OM 138 mühərriki - 2.545 sm³, yuxarı klapanlı, dört silindr - 1935-ci ildə bir Mercedes-Benz 230 (W21) şassisinə uğurla quraşdırıldı və 1935–1940 arasında cəmi 5.719 ədəd istehsal olundu.
Böyük dönüm nöqtəsi isə 1936-cü ildə gəldi: Mercedes-Benz 260 D (W138), Berlin Motor Show-da təqdim olundu və dünyanın ilk seriya istehsalı dizel sərnişin avtomobili oldu. Sonrakı onilliklər dizeli mərhələli şəkildə inkişaf etdirdi: 1979-cı ildə Daimler-Benz ilk turbomühərrikli dizel sərnişin avtomobillərini istehsal etdi; 1997-ci ildə isə Alfa Romeo 156 common rail inyeksiyalı ilk dizel sərnişin avtomobili kimi tarixə düşdü.
Maraqlananlara qısa cavablar
- Dizel motoru kim ixtira edib? Funksional ilk sıxılma ilə alışan yüksək səmərəli motor Rudolf Diesel-ə məxsusdur; lakin isti başlı yağ motorunun sıxılma ilə işləyə bilən versiyası Herbert Akroyd Stuart tərəfindən Diesel-dən bir il əvvəl patentlənmiş və işə salınmışdı.
- İlk sınaqlarda Diesel həlak oldu? Xeyr. Motor partlayışında ağır yaralandı və aylarla xəstəxanada qaldı, amma sağ qaldı. Həmin partlayış qığılcımsız alışmanın mümkün olduğunu da sübut etdi.
- Diesel-ə sonradan nə oldu? 29 sentyabr 1913-cü ildə bir buxar gəmisində sirli şəkildə itkin düşdü; cəsədi 10 gün sonra tapıldı. Ölümü rəsmi olaraq intihar sayıldı, lakin qəza və sui-qəsd nəzəriyyələri bu gün də davam edir.
- İlk dizel avtomobil hansıdır? Seriya istehsalında olan ilk dizel sərnişin avtomobili Mercedes-Benz 260 D (1936); yollarda görülən ilk dizel sərnişin avtomobili isə 1929-cu ildə meydana çıxdı.
Nəticə: Kağızdakı Mükəmməl Fikir Necə Gerçek Motora Çevrildi?
İlk dizel motoru, 1892-ci ildə dərc olunan Rational Heat Motor məqaləsinin bir tətbiqi deyil, onun düzəldilmiş halı oldu. Diesel Karnot dövrünə əsaslanan, 200-300 atm təzyiq və %50-dən çox səmərəlilik vəd edən orijinal nəzəriyyəsini, real mühəndislik praktikaları qarşısında addım-addım tərk etdi: izotermik-adiabatik sıxılma əvəzinə yalnız adiabatik sıxılma, həddindən artıq kasib qarışıq əvəzinə təxminən 14:1, yüzlərlə atmosfer əvəzinə 30-35 atm. Funksional ilk dizel motoru bu revizyonla 1897-ci ildə Augsburgda, Motor 250/400 kimi doğuldu. Dərs aydındır: dizeli ixtira edən tək bir dahi deyil, nəzəriyyənin özünü düzəltməyə məcbur edildiyi dörd illik sistemli mühəndislik mübarizəsidir.
Mənbələr
- Theory and Construction of a Rational Heat Motor
- Motor 250/400
- Rudolf Diesel
- Hornsby-Akroyd oil engine
- History of the diesel car
- Early History of the Diesel Engine - DieselNet
- Rudolf Diesel - Lemelson-MIT
- Development of the Oil Engine - Nature
- Rudolf Diesel - Britannica
- Inventor Rudolf Diesel mysteriously vanishes - History.com