Təkər və Əyləc Yastığı Tozu: Ekzozdan Kənar Emissiya Nədir?

Dizel egzoz skandalından sonra on ildən çoxdur ki, avtomobil dünyasının gözü egzoz borusunun ucundadır: hisəcik filtrləri sərtləşdi, NOx limitləri aşağı düşdü, test dövrləri real yol şəraitinə yaxınlaşdırıldı. Ancaq egzozu təmizləyərkən görünməyən bir emissiya mənbəyi daim böyüdü və bu gün trafiklə bağlı hava çirkliliyinin egzozdan kənar hissəsinə hökmranlıq edir. Bu mənbə avtomobilin özündə deyil, yolla olan təmasdadır: fren balonları, təkər protektoru və yol örtüyü hər kilometrdə qram-qram aşınır və havaya hisəcik salır. Bəs egzozdan kənar emissiya dəqiq nədir, nə qədər böyük paya malikdir və Euro 7 bu mənzərəni necə dəyişəcək?
Egzozdan Kənar Emissiya (Non-Exhaust Emissions) Nədir?
Egzozdan kənar emissiya, qısaldılmış adı ilə NEE (non-exhaust emissions), quru yoldan havaya atılan, lakin egzoz borusundan çıxmayan hisəciklərin hamısını əhatə edən anlayışdır. Onun dört əsas mənbəyi var: fren aşınması, təkər aşınması, yol səthinin aşınması və bir zamanlar yerə çökmüş yol tozunun yenidən havaya qarışması, yəni yenidən süspenziyaya düşməsi.
Bu təsnifatın məntiqi sadə, lakin vacibdir: egzoz emissiyaları yanacağın yanmasından yaranır və motora, egzoz sisteminə müdaxilə etməklə idarə oluna bilər. Egzozdan kənar hisəciklər isə avtomobilin fiziki olaraq yerlə təmasından yaranır; yanma olmadan, hər avtomobildə -benzinli, dizel, elektrikli, hibrid- qaçılmaz şəkildə əmələ gəlir. Bu səbəbdən uzun müddət tənzimləmədən kənarda qaldılar: ölçülməsi çətin idi, mənbəyi tək bir komponentə endirilə bilmirdi və egzoz qədər görünür deyildilər. Egzoz standartları sərtləşdikcə bu mənbələrin ümumi hisəcik maddə (PM) daxilindəki ağırlığı da təbii olaraq artdı; egzoz kiçildikcə geri qalan paxtanın bölüşdürülməsi dəyişdi.
Önə Çıxanlar
- Egzozdan kənar mənbələr trafiklə bağlı PM10-un 90%-ni və PM2.5-in 85%-ni təşkil edəcək səviyyəyə çatdı.
- Fren aşınma emissiyası avtomobil başına 3,3 - 13,6 mq/mil aralığında ölçülür.
- Euro 7 tarixində ilk dəfə fren hisəcik limiti tətbiq edir: sərnişin avtomobillərində 3 - 7 mq/km PM10.
- Təkər aşınma hisəcikləri ildə 6 milyon tonu keçir və quru ilə su sistemlərindəki mikroplastik təxmini yarısını təşkil edir.
- Frenlərə quraşdırılan hisəcik tutma sistemləri atılan hisəcik sayını %15 - 50 azalda bilir.
Fren Tozu Necə Yaranır və Havaya Necə Qarışır?

Fren balonu diski sıxdıqda sürtünmə yolu ilə kinetik enerjini istiliyə çevirir və bu prosesdə həm balon, həm də disk səthi mikro səviyyədə aşınır. Yaranan hisəciklərin təxminən yarısı birbaşa havaya qarışır; kütlə qatqısı baxımından balon ilə disk təxminən bərabər paydadır. Ölçmələr göstərir ki, fren aşınma hisəcikləri iki modlu ölçü paylanması nümayiş etdirir, yəni zirvə nöqtələri təxminən 200 nanometre və 1000 nanometre ətrafında cəmləşir.
Fren dinamometri testləri göstərir ki, avtomobil başına emissiya nisbəti 3,3 ilə 13,6 mq/mil arasında dəyişir. Material seçimi burada həlledicidir: metalik balat materialları həm daha iri hissəciklər, həm də daha çox kütlə ayrılır. Bu, gələcəkdə Euro 7 limitlərinə uyğunluq üçün balat kimyəvi tərkibinin yenidən layihələndirilməsinin niyə gündəmə gələcəyini də izah edir.
Kompozisiya tərəfində mənzərə daha da maraqlıdır: balat tozunda mis, dəmir, sink və antimun kimi ağır metallar var və bu metallar torpağı və su mənbələrini çirkləndirə bilir. Laboratoriya şəraitində kultivasiya olunmuş insan ağciyər hüceyrələrinə tətbiq edilən əyni aşınma hissəciklərinin oksidativ stress yaratdığı göstərilib. 2025-ci ildə dərc olunmuş universitet xəstəxanası bəyanatına əsaslanan tapıntı isə diqqətçəkəndir: asbestsiz orqanik (NAO) əyni balat hissəcikləri ağciyər hüceyrələri üzərində dizel egzoz hissəciklərindən daha toksik təsir göstərib; seramik balatlar ikinci yerdə durur. Bu nəticələrin ədəbiyyatdakı bəzi uyğunsuzluqlarla məhdud olduğunu və balat hissəciklərinin potensial toksikliyinin hələ dəqiqləşmədiyini qeyd etmək lazımdır - amma istiqamət gözlənilməz dərəcədə aydındır.
Təkər Aşınması: TRWP Nədir, PM-dəki Payı Nə Qədərdir?
Təkər aşınmasından danışarkən ədəbiyyatdakı açar anlayış TRWP, yəni təkər və yol aşınma hissəciyidir (tire and road wear particle). TRWP təkər qabığı ilə yol səthi arasındakı sürtünmədən yaranır və təxminən yarısı təkər, yarısı yol örtüyü materialından ibarət qarışıqdır. Sıxlığı 1,8 q/sm³ ətrafında olan bu hissəciklər uzun, kolbasa formasında bir quruluşa malikdir - sürtünme anında təkər materialının yuvarlanaraq qopmasının təbii nəticəsi.
Burada kritik bir ölçü fərqi var: təkərin ümumi aşınma kütləsinin yalnız təxminən %2,5-i PM10 ölçü fraksiyasında havaya qarışır; PM2.5 isə bu fraksiyanın təqribən %40-ıdır. Deməli, təkər çoxlu miqdarda material itirir, amma onun havada nəfəs ala bilən hissəsi nisbətən azdır. Şəhər ölçmələrində TRWP-nin PM10 daxilindəki orta payı %1,9 (0,45 ilə 2,48 faiz aralığında) kimi müəyyən edilib; sektor dəstəkli tədqiqatlar bu payı orta hesabla %1-dən aşağı verir. Kütlə əsaslı yuxarı hədd təxminləri isə %11-ə qədər çıxa bilir. Bu geniş aralık ölçmə metodunda və mühit şəraitindəki fərqlərdən yaranır; tək bir rəqəmə endirmək aldadıcı olar.
Ancaq təkər aşınmasının əsl yükü havada deyil, ətraf mühitdədir: ildə 6 milyon tondan çox təkər aşınma hissəciyi ayrılır və təxminlər bu hissəciklərin quru və su sistemlərindəki bütün mikroplastiklərin təqribən %45-ini təşkil etdiyinə işarə edir. Havadan daşınaraq birbaşa okeana gedən təkər və əyni aşınma hissəciyi miqdarı isə ildə 140.000 ton kimi hesablanır. TRWP-nin mikroplastik kimi təsnif edilib-edilməyəcəyi barədə qlobal bir konsensus olmasa da, elm cəmiyyəti bu hissəcikləri tez-tez mikroplastik kateqoriyasında nəzərdən keçirir. Deməli, təkər çirkliliyini yalnız PM2.5 qrafikindən oxumaq, mənzərənin ən böyük hissəsini qaçırmaq deməkdir.
Elektrikli Avtomobillər Bu Mənzərəni Necə Dəyişir?
Elektrikli araç, egzoz borusunu sıfırladığı üçün egzozdan kənar mənbələrin ümumi hissəciklər içindəki payını avtomatik olaraq böyüdür; pay anlayışı, məxrəcin kiçilməsi ilə həm də şişir. Rəqəmlər təsir edicidir: egzozdan kənar mənbələrin trafikdəki PM10-un 90%-ini, PM2.5-in isə 85%-ini təşkil etdiyi hesablanıb. Elektrikli avtomobillər ənənəvi ekvivalentlərindən təxminən 24% daha ağır olduğundan təkər və yol aşınması tərəfində əlavə yük gətirir; uzun mənzilli modellər, daha böyük batareyalarının təsiri ilə bir qədər daha çox egzozdan kənar PM2.5 yayır.
Fren tərəfində tarazlık tam əksinə dönür. Rejenerativ frenləmə, yavaşlamanı əksərən mühərrik tərəfindən təmin etdiyi üçün balata istifadəsi və buna görə də fren hissəcikləri emissiyaları nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. Trafiğin sıx olduğu hallarda elektrikli avtomobillər ümumilikdə daha az egzozdan kənar emissiya yaradır; yollar boşaldıqda isə çəkİ fərqi təkər aşınmasını artıra bilir. 2025 tarixli müstəqil bir şəhər mobilliyi hesabatının sintezi belədir: elektrikli avtomobillərdəki təkər və yol aşınması artışı, fren aşınmasındakı azalma və egzozun tamamilə aradan qalxması ilə balanslaşdırılır.
İrkilən proyeksiyalar da bu istiqamətdədir: elektrikli avtomobillərdən kaynaklanan ümumi təkər aşınma hissəcikləri emissiyalarının 20 ildə 17 dəfə artması və 2044-ə qədər bu avtomobillərin təkər aşınma hissəciklərinin əhəmiyyətli hissəsinə töhfə verməsi gözlənilir. Bu, elektrikli avtomobillərə qarşı bir arqument deyil; egzoz emissiyalarının sıfırlanmasının yerini tutmur. Amma bunu dəqiqləşdirir: egzoz problemi həll edildikdə qalan hissəcik problemi, avtomobil texnologiyasından asılı olmayaraq həllini gözləyən bir mühəndislik gündəminə çevrilir.
Euro 7 ilə Gələn İlk Fren Hissəcik Limitləri
Euro 7, avtomotiv tarixində bir ilki imzalayır: emissiya standartı ilk dəfə egzoz borusunun ötəsinə keçir və fren aşınma hissəcikləri ilə təkər aşınmasını əhatə dairəsinə alır. Bu addımın infrastrukturunda, fren hissəcikləri emissiyalarını ölçən və məhdudlaşdıran qlobal bir standartın Birləşmiş Millətlər iqtisadi komissiyası (UNECE) çərçivəsində qəbul edilməsi var. Artıq fren balatası yalnız dayanma performansına görə deyil, yaydığı hissəcik miqdarına görə də qiymətləndiriləcək.
| Mövzu | Euro 6 | Euro 7 |
|---|---|---|
| Egzozdan kənar emissiyalar | Əhatə dairəsi xaricində | Fren və təkər aşınması tənzimlənir |
| Fren hissəcik limiti (sədəfəmə) | Yoxdur | 3 - 7 mq/km PM10 |
| Fren hissəcik limiti (yüngül ticari) | Yoxdur | 5 - 11 mq/km PM10 |
| Limit davamlılığı | 100.000 km / 5 il | Uzaldılmış müddət |
| PN sayım həddi | >23 nm | >10 nm |
Fren tərəfindəki hədəf iddialıdır: sektor hesablamalarına görə fren aşınması 80%-ə qədər azaldılmalıdır. Euro 7 həmçinin PM/PN qaydalarını bütün benzinli mühərriklərə genişləndirir və hissəcik sayımı həddini 23 nanometrdən 10 nanometreyə endirərək daha kiçik hissəcikləri də görünür edir. Balata istehsalçıları üçün bu, kompozisiyanın yenidən dizayn edilməsi deməkdir; xüsusən metallik tərkibli formulların buraxdığı kütlə, limitlərin əsas müəyyənedicisi olacaq.
Əyləc Tozu Filtrləri və Digər Həllər
Texnologiya tərəfində cavab qismən tanışdır: filtration. Əyləc ehtiyatına montaj edilən, metal lifli parçalı hissəcik tutma panelləri hazırlanmışdır; iki böyük OEM təchizatçısı bu konsepti əyləc tozu hissəcik filtri kimi məhsullaşdırıb. Bu passiv sistemlər, əyləc ehtiyatından çıxan tozu mənbəyində tutaraq buraxılan hissəcik sayını %15 - 50 nisbətində azalda bilir və emissiya kütləsini aşağı salır.
Tənzimləyici qurumlar isə ölçmə infrastrukturunu qurur: əyləc dinamo test dövrləri və standart PM ölçmə metodları müəyyənləşdirilir, emissiya modelləri real test məlumatları ilə yenilənir. Təkər tərəfində azaltma tədbirləri -aşınmaya təsir edən təkər kompozisiyası, avtomobilin çəkisi və sürüş davranışı üzərindən- toplanır; lakin təkər aşınması üçün əyləc limitinə bənzər, kilometr başına ifadə edilən bir qayda hələ tətbiq edilməyib.
Ölçmə çətinliyi burada yenə işə düşür: egzozdan kənar hissəciklərin fiziki və tərkib xüsusiyyətləri tam anlaşılmadan idarəetmə üsulları hazırlamaq çətindir, çünki eyni PM10 ölçməsi içində əyləc, təkər, yol və yenidən havaya qarışan toz mənbələrini ayırmaq analitik baxımdan güclü bir işdir.
Xülasə: Egzozdan Kənar Emissiya Qısaca Nədir?
Egzozdan kənar emissiya, əyləc balası, təkər və yol səthi aşınması ilə yenidən havaya qarışan yol tozundan yaranan, egzoz borusundan çıxmayan nəqliyyat hissəcikləridir. Egzoz standartları sərtləşdikcə payı böyümüş, elektrikli avtomobillərin yayğınlaşması ilə egzozun sıfırlanması ümumi hissəcik içindəki çəkisini daha da artırmışdır; Euro 7 bu mənbəyi tarixində ilk dəfə əyləc hissəcik limitləri ilə tənzimləyir.
Oxuyarkən yadda saxlanılmalı olan bərabərlik budur: egzoz təmizləndikcə qalan çirkliliyin tərkibi dəyişir, azalmır. Egzozdan kənar hissəciklərin havadakı payı bu gün nisbətən kiçik olsa da (təkər tərəfində şəhərlərdə orta hesabla %1 ətrafında), əyləc tozunun ağciyər hüceyrələri üzərindəki təsiri və təkərlərin ətraf mühitə ildə 6 milyon tondan çox olan mikroplastik yükü, bu mənbəyi egzozdan asılı olmayan bir problema çevirir. Qarşıdakı onilliyin emissiya gündəmi, böyük ölçüdə avtomobilin altında və təkərlərində yazılacaq.
Mənbələr
- Brake & Tire Wear Emissions - California Air Resources Board
- Non-Exhaust Particle Emissions - DieselNet
- Tire Industry Project - Tire and Road Wear Particles - Glossary
- A Review of Road Traffic-Derived Non-Exhaust Particles - PMC
- Non-exhaust traffic related emissions. Brake and tyre wear PM - JRC
- New Study on Non-Tailpipe Emissions in Southern California - DRI
- A comprehensive review of tyre wear particles - ScienceDirect
- Impacts of Tire Wear Emissions Compared to the Impacts of Exhaust Emissions - ACS EST Letters