2035 Sıfır Emisya Hədəfi Niyə 90 Faizə Enib?

Avtomobil dünyasında son on beş ilin ən sərt mühəndislik transformasiyasını tetikləyən rəqəm 95: kilometr başına qram CO2 əsasında bir filo hədəfi. Bu hədəf tək bir avtomobilin egzozundan çıxanı ölçmür; bir istehsalçının bir ildə satdığı bütün yeni avtomobillərin ortalamasını ölçür və həddi aşan hər avtomobil üçün q/km başına 95 avro cəza deməkdir. Kiçilən mühərriklərin, yayılan hibridlərin və dizeldən sürətli çıxışın arxasındakı əsas itələyici qüvvə budur. Bəs bu sistem dəqiq necə işləyir və əksər sürücünün başını qarışdıran Euro 6 ilə Euro 7 qaydalarından neden tamamilə fərqli bir probleme cavab verir?
Filo Əsaslı CO2 Hədəfi Nədir, Necə Hesablanır?
Avropa İttifaqı, sərnişin avtomobillərinin ümumi CO2 emissiyalarının təxminən %16-sından, yüngül kommersiya avtomobillərinin isə təxminən %3-ündən məsul olduğunu müəyyən edərək bu iki seqmenti ayrı standartlara bağladı. Hüquqi çərçivəni Regulation (EU) 2019/631 yaradır; 2023-də Regulation (EU) 2023/851 ilə yenilənərək 2035-dən etibarən %100 emissiya azalması, yəni sıfır egzoz emissiyası hədəfi əlavə edildi.
Kritik nöqtə hesablama məntiqidir. AB, tək-tək avtomobillərə kataloq dəyəri tətbiq etmir. Bunun əvəzinə hər istehsalçının illik spesifik emissiya hədəfi, AB üzrə filo hədəfi ilə istehsalçının qeydiyyata aldığı yeni avtomobillərin orta kütləsindən istifadə edilərək törədilir. Kütlə əsaslı əyri sayəsində daha ağır, daha böyük avtomobillər satan istehsalçılara daha yüksək fərdi hədəf tanınır; praktikada istehsalçı hədəfləri 92 ilə 130 q CO2/km aralığında yayılır. Bir istehsalçının real taleyini müəyyən edən şey, satdığı hər avtomobilin ortalamasının bu fərdi hədəfin altında qalıb-qalmamasıdır.
Tarixi Xətt: 130-dan 95 Qrama, Oradan Sıfıra
Regulation (EC) No 443/2009 ilə 2015 üçün 130 q CO2/km məcburi hədəf qoyuldu. 2020 üçün keçərli olacaq 95 q/km hədəfi isə 2013-də Avropa Parlamentinin Ekologiya Komitəsi səsverməsi ilə dəqiqləşdi. Bu hədəf 2020/2021 dövründə avtomobillər üçün 95, yüngül kommersiya avtomobilləri üçün 147 q/km olaraq tətbiq edildi.
Önə Çıxanlar
- Filo hədəfi satılan hər avtomobilin ortalamasından hesablanır; hədəf aşılırsa q/km başına 95 avro cəza tətbiq olunur.
- Avtomobillər üçün hədəflər: 95 q/km (2020), 93,6 q/km (2025-2029), 49,5 q/km (2030-2034) və 0 q/km (2035+).
- 2020-də ilk 13 istehsalçının 14,5 milyard avronu aşan cəza riski daşıdığı təxmin edilirdi.
- Real dünyada PHEV emissiyası ortalama 145 q CO2/km; rəsmi test dəyəri isə 24 q/km.
- Dekabr 2025 paketi 2035 hədəfini %100-dən %90 azalmaya çəkərək içəriyanma mühərrikinə qapı araladı.
Cəza Mexanizmi və Elastiklik Vasitələri

Mövcud avtomobillər üçün hədəf 2025-2029 dövründə 93,6 q CO2/km, 2030-2034 dövründə 49,5 q CO2/km səviyyəsinə enir; bu, 2021 bazasına görə ardıcıl olaraq %15 və %55 azalma deməkdir. Yüngül kommersiya avtomobillərində 2025-2029 hədəfi 153,9 q/km olduğu halda 2030 hədəfi 90,6 q/km (%50 azalma) olaraq müəyyən edilmişdi və Dekabr 2025 təklif paketi ilə bu %40 azalmaya çəkildi.
Sanksiya sərtdir: orta hedefi aşan istehsalçı, həmin il qeydiyyatdan keçirdiyi hər yeni avtomobil üçün, aşılan hər q/km başına 95 avro həddindən artıq emissiya premiyası ödəyir. Miqyas təsir edicidir; 2020-ci ildə ilk 13 istehsalçının 14,5 milyard avronu aşan cəza riski daşıdığı təxmin edilirdi və sektor birliyi 2025 üçün bütün sektorda təxminən 16 milyard avroluq cəza gözləntisindən söz açırdı.
Super Kreditlər və ZLEV Sistemi
Sistem yalnız cəzadan ibarət deyil; aşağı emissiyalı avtomobilləri mükafatlandıran mexanizmlar da daşıyır. 2020-2023 dövründə CO2 dəyəri 50 q/km altında olan avtomobillər 1,5 əmsalla hesablanırdı; istehsalçı başına illik 2,5 q/km tavanla məhdud olan bu super kredit tam istifadə edildikdə effektiv hədəfi 97,5 q/km-yə qaldırırdı. 2020-ci ildə səkkiz istehsalçı hovuzundan on super kredit tavanını doldurdu və bu kreditlər filo ortalamasını NEDC əsasında təxminən 7 q/km azaltdı.
2025-2029 üçün proses ZLEV (0-50 q CO2/km emissiyalı avtomobillər) kredit sisteminə çevrildi. ZLEV payı müəyyən edilmiş həddi (avtomobillərdə %25, yüngül kommersiya avtomobillərində %17) aşarsa, hər punktlik aşım hədəfi %1 yumşaldır; ümumi yumşaltma %5 ilə məhduddur. Bundan əlavə, eco-innovation kreditləri istehsalçı başına 2024-cü ilə qədər 7 q/km, 2025-2029-da 6 q/km, 2030-2034-də 4 q/km dəyərindədir və 2025-dən etibarən kondisioner səmərəliliyi təkmilləşdirmələri də bu əhatəyə daxil oldu.
Hovuzlaşdırma və İstiəalar
Regulation (EU) 2019/631-in 6-cı Maddəsi, istehsalçıların öz korporativ qrupları daxilində və ya qrupdankənar tərəfdaşlıqlarla uyğunluğu təmin etməsinə imkan verir; avtomobil və yüngül kommersiya avtomobili istehsalçıları eyni hovuzda birləşə bilməz. Praktikada bu, elektrikli avtomobil payı yüksək olan istehsalçıların kredit satmasına qapı açır: Ford, şərti hibrid modellərindəki gecikmələr səbəbilə Volvo ilə hovuz qurdu; Renault 2020-ci ildə öz hovuzunu xaricə açdı. Kiçik həcmli istehsalçılar üçün də ayrı qaydalar var: ildə 1.000-dən az qeydiyyat edən istehsalçı istidadan azad olarkən, 10.000 avtomobil və ya 22.000 yüngül kommersiya avtomobili altında qalanlar öz hədəflərini təklif edə bilər; 10.000-300.000 arası istehsalçılar 2028-ə qədər derogasiya istəyə bilər.
Euro 6 və Euro 7 ilə Fərqi: İki Fərqli Sual, İki Fərqli Cavab
Bu, mövzunun ən çox qarışdırılan nöqtəsidir. Euro standartları (Euro 1-dən Euro 7-yə) fərdi avtomobillərdən çıxan çirkləndirici maddələri, yəni NOx və hissəcik maddəsi kimi hava keyfiyyəti parametrlərini tənzimləyir. Filo əsaslı CO2 hədəfi isə tamamilə fərqli bir suala cavab verir: iqlim dəyişikliyi. CO2 zəhərləyici deyil, istixana qazıdır; buna görə avtomobil başına yuxarı hədd qoyulmur, filo ortalamasına baxılır.
Euro 7, 2024-də qəbul edildi və 2026-da qüvvəyə mindi; təkər və əyləc hissəciklərini əhatə edən egzozdan kənar emissiyaları da ilk dəfə tənzimləyir. Buxarlanma emissiyası həddi Euro 6-nın 2,0 q/test dəyərindən 1,5 q/test-ə endirildi. Xülasə, Euro qaydaları egzozun kimyasını, CO2 standartı isə satış siyahısının riyaziyyatını nəzarət edir. Bir avtomobil Euro 6-ya tam uyğun ola bilər və yenə də istehsalçısını cəzaya sürüyə bilər.
Hibridlərin Hesabdakı Rolu və Real Dünya Gerçəyi
Hibridlər bu sistemdə ikiqat rola malikdir. Bir tərəfdən ZLEV kreditləri sayəsində park ortalamasını 5%-ə qədər yumşalda bilir; digər tərəfdən rəsmi test göstəriciləri ilə real istifadə arasındakı fərq sistemin ən həssas nöqtəsidir. Müstəqil məlumatlara görə real dünyada PHEV emissiyası orta hesabla 145 q CO2/km olduğu halda rəsmi test göstəricisi 24 q/km-dir; təxminən altı dəfə fərq. Başqa bir təhlil real yanacaq sərfiyyatını 4,0-4,4 l/100 km, bunun qarşılığını isə 90-105 q CO2/km kimi verir; 2026 tarixli akademik tədqiqat isə orta real dünya göstəricisini 138 q/km, test dövrü göstəricisini 46 q/km kimi müəyyən edir. Mövcud qanunvericilik elektrikli məsafə və batareya tutumuna əsaslanan kredit verdiyi üçün şarj vərdişləri aşağı olan istifadəçilərdə bu fərq böyüyür.
AB bu fərqi bağlamaq üçün avtomobillərə də toxundu: 2021-ci ildən qeydiyyata alınmış avtomobillərdən OBFCM cihazları ilə yerində yanacaq sərfiyyatı məlumatı toplanır və tip təsdiqi göstəriciləri ilə real istifadə arasındakı sapma izlənilir. Daha geniş çərçivədə yeni avtomobillərin real CO2 emissiyalarının test göstəricilərindən təxminən 20% yüksək olması aşkarlaması, WLTP-nin 2017-ci ildən etibarən tətbiqini sürətləndirən amillərdən biri idi.
İstehsalçıları Kiçiltməyə və Dizeldən Uzaqlaşmağa Həvəsləndirən Qüvvələr
95 q/km hədəfinin mühəndislik nəticələri konkretdir. İstehsalçılar illərlə mühərrik həcmini kiçildib turbo əlavə etməklə, yəni downsizing və turboötürməli kiçik mühərriklərlə CO2 hədəflərinə cavab verdi; yeni emissiya dövründə isə daha böyük mühərriklərə qayıdış müşahidə olundu. Çünki kiçik həcmli turboötürməli mühərriklər real istifadədə test göstəricisindən yüksək sərfiyyat yaradır və park ortalamasını təkəbbürlə artırırdı.
Dizel tərəfdəki mənzərə daha təsirliidir. AB-15 ölkələrində dizelin yeni avtomobillərdəki payı 2017-ci ilin ilk yarısında 50,2% idisə, 46,3%-ə enmişdi. Dizel litr başına daha az CO2 istehsal etsə də, NOx və hissəciklərin idarə edilməsinin xərci, Euro 6 sonrası avadanlıq tələbi və tələbat itkisi istehsalçıları dizel inkişafından çəkilməyə məcbur etdi. Maraqlısı odur ki, bu azalmanın hər istehsalçının CO2 ortalamasını eyni şəkildə pisləştirmədiyi; bəzi iri istehsalçılarda dizel payındakı azalmanın park CO2 göstəricilərinə gözlənilməz şəkildə mənfi təsir etmədiyinin görülməsidir.
2025-2026-da Qaydalar Necə Dəyişdi?
Sistem bu illərdə ciddi şəkildə yumşaldıldı. 2025-ci ilin aprelində Komissiya, 2025-2027 hədəflərinin illik deyil, üçillik orta hesabla yerinə yetirilməsini təklif etdi; bu, 17 iyun 2025-də Regulation (EU) 2025/1214 kimi qəbul edildi. Beləliklə, bir il hədəfi aşan istehsalçı başqa bir ildəki artıq uyğunluqla kompensasiya edə bilir.
Əsas qırılma 2025-ci ilin dekabrında Avtomobil Paketi oldu. Komissiya, 2035-ci ildən etibarən 100% əvəzinə 90% egzoz emissiyası azaldılması təklif etdi; qalan 10%, AB istehsalı aşağı karbonlu polad, e-yanacaq və ya biyojanacaq istifadəsi ilə kompensasiya oluna bilər. Bu, plug-in hibrid, range extender, mild hibrid və iç yanma mühərrikli avtomobillərin 2035-ci ildən sonra da satılmasına imkan yaradır. Paket, həmçinin 2035-ci ildən əvvəl AB istehsalı olan kiçik, sərfəli elektrikli avtomobillər üçün super krediti, 2030-2032 üçün banking və borrowing çevikliyini əhatə edir. 2026-cı ilin oktyabrında isə AB parlamentosu və hökumətləri 2030 və 2035 hədəflərini zəiflədən bir kompromisə gəldilər; ortoq mətn üzrə saziş prosesi davam edir.
Daxili Yanma Mühərrikinin Gələcəyi Bu Baskı ilə Necə Formalaşır?
Müzakirə iki qütb arasında sıxışmış vəziyyətdədir. Sahə nümayəndələri 2030 və 2035 hədəflərinin mövcud elektrikləşmə tempində artıq əlçatmaz olduğunu bildirir və 2025 üçün nəzərdə tutulan 16 milyard avro həcmində cəzanın istehsala və məşğulluğa yönəldilə biləcəyini vurğulayır. Digər tərəfdə ətraf mühüt təşkilatları qeyd edir ki, 2035 hədəfinin %100-dən %90-a endirilməsi elektrikli avtomobillərin payını təxminlərinə görə %15 azaldacaq, yenilənmiş standartların qəbulu halında istehsalçılar sıfır emissiyaya keçid əvəzinə daxili yanma mühərrikli avtomobilləri müddətsiz satmağa davam edə biləcək və bu da sağlamlığa mənfi təsirlər yaradacaq. Bəzi təhlillər isə belə bir fikirdədir ki, CO2 standartlarının yumşaldılması AB avtomobil sənayesini xilas etməyəcək, çünki dizel və benzinli avtomobillərin satışları artıq düşüşdədir.
Qısa cavab budur: AB-nin 95 q/km hədəfi və onu əvəz edən limitlər, daxili yanma mühərrikinin taleyini tək bir avtomobilin göstəricisi üzərindən deyil, satılan bütün avtomobillərin orta göstəricisi üzərindən müəyyən edən bir sistemdir. Bu sistem standartlaşdığı üçün istehsalçılar kiçik və yüngül avtomobillərə, hibridlərə və elektrikləşməyə yönəldi; cəza riski dizeldən imtinanı sürətləndirici oldu. 2025-in sonu etibarilə gələn çevikliklər daxili yanma mühərrikinə e-yanacaq və bioyanacaq yolu ilə 2035-dən sonra da bir rol buraxır. Ancaq hədəf riyazi baxımdan parkın orta göstəricisini izləməyi davam etdirir; yəni mühərrik texnologiyası nə olursa olsun, satış siyahısındakı orta qram dəyəri düşmədikcə cəza təzyiqi aradan qalxmır.
Mənbələr
- Cars and vans - Climate Action - European Commission
- EU vote on cars CO2: 95 g/km in 2020, 68-78 g/km in 2025
- Policy briefing: EU CO2 emission performance standards
- Impact of EU CO2 Non-Compliance Fines on Manufacturers
- New EU Car Fleet Emissions Performance in Line with Targets
- EU CO2 emissions targets - Automotive Glossary
- Europe: Cars GHG - Emission Standards
- The EU regulations on reducing CO2 emissions from road vehicles
- CO2 emissions from heavy-duty vehicles