Motor Niyə Öndə, Arxada, Ortada Yerləşdirilir? Yerləşdirmə Memarlıqlarının Təkamülü

Daxili yanmalı avtomobillərin tarixi
Oluşturma: 21 Oktyabr 2026

Motorun yerləşdirilməsi qərarı, silindir sayı qədər yol tutuşu, təhlükəsizliyi və maya dəyərini yenidən formalaşdıran müəyyənedici bir mühəndislik seçimidir.

Bu Səhifəni Paylaşın

Motorun avtomobildə hara yerləşdiriləcəyi, daxili yanmalı avtomobilin tarixində silindr sayı və mühərrik memarlığı qədər müəyyənedici bir mühəndis qərarıdır. Ön, arxa və orta yerləşmə ilə val milinin hərəkət istiqamətinə paralel (uzuna) və ya dik (eninə) quraşdırılması; yol tutuşu, çəki paylanması, təhlükəsizlik, istehsal xərci və kuzov dizaynını birbaşa yenidən formalaşdırır. Bu səhifə, Mercedes-in ön tərəfində uzun kapotlu düzənindən arxa mühərrikli Beetle və Tatra-lara, orta mühərrikli yarış inqilabından müasir eninə yerləşmənin yayğınlaşmasına uzanan xətti dönüş nöqtəsi modellər üzərindən araşdırır.

Seçilmişlər

1931 DKW F1, ilk uğurlu eninə mühərrikli avtomobillərdən biri olaraq müasir ön çəkiliş düzəninin öncüsü sayılır
1959 Mini-də sürət qutusunun mühərrik karterinə inteqrasiyası ilə ötürmə orqanları avtomobilin uzunluğunun yalnız %20-ni tutdu
1964 Autobianchi Primula-dakı Giacosa düzəni bu gün də eninə ön çəkili avtomobillərin standartıdır
Tatra arxa mühərrikli modellərdə çəki paylanması arxa ox qədər %70/30 olacaq şəkildə həddindən artıq idi
1998-dən etibarən Volvo bütün modellərində, V8-lər də daxil olmaqla, eninə mühərrikə keçdi

Yerləşmə Memarlığı Niyə Mühəndis Qərarıdır?

Mühərriki avtomobilə yerləşdirərkən üç əsas suala cavab verilir: mühərrik öndə, ortada, arxada mı duracaq və val mili avtomobilin uzun oxuna mı, hərəkət istiqamətinə dik mi istiqamətləndiriləcək? Hər cavab dəsti fərqli bir nəticə doğurur. Ön mühərrik praktikdir və soyutma ilə isitmə xətləri qısadır; buna görə tarixdə ən yayğın düzən oldu. Orta mühərrik, kütləni avtomobilin həndəsi mərkəzinə yaxınlaşdıraraq atraciya momentini aşağı salır və yol tutuşunu yaxşılaşdırır. Arxa mühərrik isə çəkini ötürmə təkərlərinin üzərinə yükləyərək çəkini artırır; aşağı yapışma şəraitində bu ciddi bir üstünlükdür.

Eninə yerləşmədə val mili avtomobilin hərəkət istiqamətinə dik durur; əksər müasir ön çəkili avtomobildə bu düzən istifadə olunur. Uzuna yerləşmədə val mili avtomobilin uzun oxu boyunca uzanır və arxadan ötürməli avtomobillərin seçimidir. İkisi arasındakı seçim çox vaxt paketləmə məsələsidir: ötürmə orqanlarının əhatə etdiyi həcm, kabin və baqaj üçün qalan sahəni birbaşa müəyyən edir. Bu sadə həndəsi üstünlük, iyirinci əsr boyunca avtomobil siniflərini, kuzov formalarını və hətta tank dizaynlarını yenidən müəyyən edəcək qədər təsirli oldu.

Eninə Düzənin Erkən Dövrü: 1899-dan Müharibədən Sonraya

Eninə mühərrik fikri, avtomobilin ilk illərinə qədər uzanır. 1899-da Daimler Motor Company-nin Critchley yüngül avtomobili, kəmər ötürməli eninə mühərrikli ilk nümunələrdən biri olaraq tarixə düşdü. Ancaq düzənin ilk davamlı ticari uğuru 1931-də gəldi: iki silindrli DKW F1, eninə mühərrikli və ön çəkiliş düzəni ilə, bu gün müasir ön çəkili avtomobillərdə gördüyümüz memarlığın ilk işləyən nümunəsi sayılır.

Müharibə illərində düzən hərbi sahədə özünü sübut etdi. Sovet T-44 və T-54/T-55 tanklarında mühərrik eninə yerləşdirilmişdi; məqsəd gövdə daxili sahə qənaəti idi və nəticə təsirli idi: eninə düzülüş sayəsində gövdə qısaldıarkən zireh qoruna bildi və T-54/55 tarixin ən çox istehsal olunan tankına çevrildi. Avtomobil tərəfində isə 1947 Saab 92, ilk modelində eninə mühərrikə yer verən markalardan biri oldu; Borgward-ın Goliath və Hansa markaları da eyni tətbiqi mənimsədi. 1957-də Şərqi Almaniyanın Trabantı eninə yerləşdirilmiş iki zamanlı mühərriki ilə istehsal xəttinə çıxdı və bu düzülüşü fasiləsiz olaraq 1991-ə qədər davam etdirdi.

Mini və Giacosa: Eninə Yerləşmənin İki Memarlıq Məktəbi

Eninə düzülüşün avtomobil dünyasında həqiqi mənada rəğbət qazanması 1959-da, BMC-nin Alec Issigonis imzalı Mini-si ilə oldu. Issigonis-in addımı radikal bir paketləmə həlli idi: ötürmə qutusu mühərrik karterinə, yəni yağ çəninə inteqrasiya edildi. Beləliklə, 848 sm3 həcmli dört silindrli su ilə soyudulan mühərrik və ötürmə orqanları, 1,2 metr enişində bir gövdəyə sığan dar bir blok yaratdı; ötürmə qrupu ümumilikdə avtomobilin uzunluğunun yalnız %20-sini tutdu. Kreslolarda mühərrikin ətrafına yayılmadan oturulan, dört nəfərlik həqiqətən kompakt bir avtomobil fikri, bu düzülüş sayəsində mümkün oldu.

Ancaq Mini-nin karter-daxili ötürmə qutusu həllinin qiyməti təmir çətinliyi idi. 1964-də Dante Giacosa, Fiat üçün inkişaf etdirdiyi düzülüşü Autobianchi Primula-da tətbiq etdi: mühərrik ötürmə qutusuna bir millə bağlanır, diferensial isə mərkəzdənkənar yerləşdirilirdi. Bu düzülüş sonrasında Fiat 128-də yayıldı və bu gün də istifadə olunan sxemin əsası oldu. Mini-nin həllinə görə daha yaxşı təkmilləşdirilə bilən, təmiri daha asan və beş sürətli ötürmə qutusuna daha uyğun olduğu sübuta yetirilən Giacosa düzülüşü, müasir öncə çəkili avtomobilin faktiki standartıdır. Eninə öncə çəkişin bazarda dominant düzülüşə çevrilməsi də sürətli oldu; əksər istehsalçı bu düzülüşü 1980-ci illər boyu mənimsədi.

Arxa Mühərrik Ənənəsi: Tatra-dan Beetle-a

Ferdinand Porsche'nun Beetle'ını ünlü eden arka motor, hava soğutma ve aerodinamik gövde üçlüsü, aslında Tatra'nın mühendislik mirasıydı.

Arxa mühərrik, eninə düzülüşün paketləmə hekayəsindən çox fərqli bir məntiqlə müdafiə olunurdu. Avstriyalı mühəndis Hans Ledwinka, 1921-də Tatra-nın texniki direktoru kimi qoşulduğu şirkətdə mühərriki arxa oxdan sonra yerləşdirmədə ustalaşdı; bu mövqe, ötürücü təkərlərdə növbədənkənar yaxşı dartı təmin edirdi. Şirkətin ilk hava ilə soyudulan modeli 1923 tarixli Tatra 11 idi; ilk dövrlərində həm su, həm də hava soyutmadan istifadə edən Tatra, zamanla hava soyutmanı standartlaşdırdı. Tatra 77, 87 və 1936-da istehsal olunan Tatra 97, hava ilə soyudulan arxa mühərrikli və aerodinamik fastback gövdəli dört qapılı sedan olaraq dövrün alışılmadık nümunələri arasında idi.

Tatra 97, sonradan Beetle'i məşhur edəcək üçlü formulaya - arxa mühərrik, hava soyutma, aerodinamik gövdə - artıq malik idi və bənzərliklər bir məhkəmə işinə səbəb olacaq qədər yaxın idi. Ledwinka'nın Tatra dizaynının Beetle-ə təsir etdiyi geniş şəkildə qəbul edilir; dizaynların kimdən kimə keçdiyinə dair detallarda isə mübahisə davam edir, çünki Tatra'nın xarakterik həlləri də 1930-cu illərin əvvəlində formalaşırdı. Bu dövrdə yalnız Tatra deyil, Mercedes-Benz də arxa mühərriklə təcrübələr apardı: 130, 150 Sports Saloon, 150 Sports Roadster və 170 H kimi 1930-cu illər modelləri bu sxemi sınadı. Çexoslovakiya tərəfində isə ənənə uzunömürlü oldu; 1968 tarixli Tatra T603, arxa mühərrikli V8 sedan olaraq bu irsin möhtəşəm davamı idi.

Arxa mühərrikin qələbəsi isə kütləyə əsaslanır: mühərrikin çəkisi arxa təkərlərin üzərində durur və təkərin yapışmasını artırır. Lakin bu üstünlüyün ağır bir bahası var idi. Tatra arxa mühərrikli modellərdə çəki paylanması %70/30 həddinə çatan nisbətdə arxaya yığılmışdı və bu da pis şöhrətli yol tutumu problemlərinə səbəb oldu. Çəkinin arxa oxda toplanması, avtomobil döngə həddinə yaxınlaşdıqda gözlənilməz bir davranış yaradır: aşağı sürətlərdə hədlərin altında yaxşı davranan avtomobil, atalet səbəbindən qəfildən artıq dönmə - lift-off oversteer adlanan hal - riski ilə qarşılaşa bilər. Mühərrik arxa oxda olarkən arxa hissə, döngədən çıxarkən qaz kəsildikdə sanki sürücünü ötməyə çalışan qamış kimi davrana bilər.

Mərkəzi Mühərrik İnqilabı: Yarış Pistindən Yola

Mühərriki sürücü kabininin arxasına, arxa oxun önünə yerləşdirən mərkəzi mühərrik sxemi, çəki paylanmasını həndəsi mərkəzə yaxınlaşdıraraq davamlılıq və döngə performansında rəqiblərindən fərqləndi. 1969-cu ildə təqdim edilən Porsche 917, Type 912 flat-12 mühərriki ilə təchiz olunmuş sports prototip idi; homologasiya üçün yalnız 25 ədəd istehsal olunmasına baxmayaraq sports avtomobil yarışlarında hökmranlıq qurdu. 1970 -ci il Le Mans 24 Saat yarışını Team Salzburg-un 917K-sı ilə ümumi qələbə ilə qazandı və 917K, ardıcıl Le Mans qələbələri ilə davamlılıq yarışlarına hökm etdi.

Yol avtomobili tərəfindən öncül nümunə Lamborghini Miura oldu: eninə yerləşdirilmiş mərkəzi mühərrikli 4,0 litr həcmli V12-si, 1965-ci ildə bənzərsiz bir konfiqurasiya idi. Sonrakı onilliklərdə eyni sxem Lancia Montecarlo, Toyota MR2, Pontiac Fiero və birinci nəsil Honda NSX kimi modellərlə yayıldı; mərkəzi mühərrik, yarış texnologiyasından sərfəli qiymətli idman avtomobillərinə axan standart bir yerləşməyə çevrildi.

Performans, Təhlükəsizlik və Dizayna Təsirləri

Motorun yerləşməsinin sürüş xarakterindəki rolu əsas fizika ilə izah olunur: kütlənin yeri çəki paylanmasını müəyyən edir və paylama dəyişdikdə yol tutuşu ilə sürüş xarakteri ciddi şəkildə dəyişir. Aşağı ağırlıq mərkəzi və balanslaşdırılmış paylanma döng performansını yaxşılaşdırır; arxadan itməli qurğuluşlarda çəkmə üstünlüyü verir. Yerləşməni dəyişmək, kütlənin oxlardan birinə düşmə nisbətini əslində öə çəkərək və ya arxaya yığaraq dəyişdirir. Əks bir fikir də mövcuddur: motor bölməsindəki komponentlər - akkumulyator daxil olmaqla - ümumi kütlə daxilində nisbətən kiçik pay tutduğundan, motoru bir yerdən başqa yerə keçirmək bəzi dizaynlarda çəki paylanmasını gözləniləndən az dəyişə bilər və təsir akkumulyatorun yerləşməsi kimi detalqla müqayisə edilə bilən qala bilər. Əslində iki fikir bir-birini istisna etmir: yerləşmənin təsiri gövdə memarlığı və kütlə büdcəsi ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Təhlükəsizlik tərəfindən eninə yerləşmənin töhfəsi konkret və ölçüləbiləndir. Motoru eninə yerləşdirmək ön oxdakı uzununa həcmi sərbəst buraxır; bu sahə, öndən toqquşmada deformasiya olan toqquşma zonasına çevrilə bilər. Volvo, 1998-dən etibarən V8-lər daxil olmaqla bütün modellərində eninə motora keçdi; məqsəd salon həcmini artırmaq idi amma qurğuluş eyni zamanda daha uzun motor bölməsi sahəsi və daha böyük ön deformasiya zonası təmin edərək öndən toqquşma təhlükəsizliyini də yaxşılaşdırdı. Arxa motor qurğuluşunun təhlükəsizlik karnesi isə mürəkkəbdir: Porsche, 1970-ci illərin əvvəlində arxa motorlu 911-ini mühəndislərin əvvəl inanmadığı qədər strukturlaşdırma və toqquşma zonaları ilə təchiz edərək dövrün toqquşma standartlarını keçdi.

Yerləşmə	Əsas Üstünlük	Tipik Zəiflik	Dönüş Nöqtəsi
Ön, boyuna	Praktik, geniş yayılmış, qısa soyutma xətləri	Uzun kapot, ön ağırlıq	Klassik qurğuluş
Arxa	Artan arxa çəkmə	Ani həddindən artıq dönüş riski	Tatra 97, Beetle
Orta	Balanslaşdırılmış paylanma, yaxşı yol tutuşu	Kabin və bagaj həcmi	Porsche 917, Miura
Ön, eninə	Kompakt paketləmə, sahə qənaəti	Güc ötürmə məhdudiyyətləri	Mini, Fiat 128

Boyuna Yerləşmə Hələ Nə üçün Performans Avtomobillərinin Seçimidir?

Eninə qurğuluş kiçik avtomobillərin bazarına hakimdir; ötə yandan yüksək performanslı idman avtomobillərinin böyük hissəsi boyuna yerləşməni saxlayır. Bunun birdən çox praktik səbəbi vardır. Boyuna ötürmə xətti, güclü motorların momentini daşıya bilən daha böyük və daha güclü ötürmələrin avtomobilə sığmasına imkan verir. Həmçinin arxadan itmə memarlığı ilə birlikdə, çəkmə və istiqamətləndirmə funksiyalarını ön və arxa oxlar arasında aydın şəkildə bölür; döngdə ön təkərlər yalnız sükan, arxa təkərlər yalnız itmə işi ilə məşğul olur. Motorun boyuna istiqaməti, xüsusilə V və baxer kimi geniş motorlarda, motor bölməsində sərbəst həcm buraxır.

Bu fərq, yerləşmənin bir vasitə sinifi identifikatoruna çevrildiyini göstərir: iqtisadi və kompakt sinfin dilində eninə ön çəkisdən, performans sinfinin dilində isə uzununa arxa itələmədən və ya orta motordan danışılır. Bir istehsalçının modeldə yerləşmə seçimi yalnız texniki detal deyil, vasitənin hədəf auditoriyası və qiymət mövqeyi haqqında da məlumatdır.

Yekun: Sadə Bir Həndəsə Seçiminin Mirası

Daxili yanmalı avtomobilin bir əsri aşan tarixinə baxdıqda, silindr sayı və mühərrik memarlığı qədər kürək şaftının istiqaməti və mühərrikin mövqeyi də avtomobili formalaşdırmışdır. Issigonisin sumba qəlizvarlmış ötürməsi və Giyozanın millı qovşağı, bu gün yola çıxan demək olar ki, hər kompakt avtomobilin əcdadıdır. Ledvinkanın arxa oxun arxasına qoyduğu hava ilə soyudulan mühərrik, Beetle vasitəsilə milyonlarla ailəyə çatdı və Porsche 911-in hələ də davam etdirilən bir ənənəsinin başlanğıcı oldu. Orta mühərrik isə yarış pistindən çıxıb yol avtomobillərinin zirvəsinə yerləşdi. Mühərriki haraya və hansı istiqamətə qoymaq kimi sadə görünən bir qərar, yol tutuşdan təhlükəsizliyə, istehsal xərcindən vasitə sinifinə qədər hər qatı yenidən yazan bir mühəndislik mirasıdır.