Don Garlits və Arxadan Mühərrikli Draqster İnqilabı

8 mart 1970, Lions Drag Strip, Kaliforniya. Onun önündə dayanan o məşhur ön mühərrikli dragsterın transmissiyası partlayır və avtomobil ikiyə ayrılır. Sükan arxasındakı adam, Don Garlits, sağ qalır, amma sağ ayağının yarısını itirir. Çox insan burada dayanardı. Garlits isə xəstəxana çarpayısında, alnında, arxa mühərrikli dragsterın eskizini qurmağa başlayır. Drag yarışı tarixinin ən böyük mühəndislik sıçrayışlarından biri məhz belə doğuldu. Bəs bir adamın yaralanması, bütün bir idmanın memarlığını niyə yenidən yazdırdı? Gəlin çeyrq milə qayıdaq və bu hekayəni birlikdə izləyək.
Slingshot Düzəlişi Niyə Zaman Bombası İdi?
1950-ci illərin ortalarından etibarən Top Fuel dragsterlarının standart düzəlişi slingshot adlanan ön mühərrikli dizayn idi: mühərrik öndə, sürücü dərhal arxada, ayaqları transmissiya və ötürmə aqreqatlarının iki yanında. Yəni əslində sürücü, mühərrikə və muftaya cəmi bir neçə santimetr məsafədə otururdu. Mühərrik partlayanda, mufta dağılanda və ya bellhousing çatlayanda o enerjinin getdiyi ilk yer kokpit idi.
1960-cı illərin sonunda bu problem artıq gizlədilə bilməyəcək qədər böyükdü. Mühərrik və mufta nasazlıqları yaralanmalara səbəb olmağa davam edirdi; Mike Sorokin və John Mulligan həyatını itirdi. 1970 Nationals finalında Jim Nicoll, mufta partlayışı ilə avtomobildən havalanıb tələsmə etdi. Yəni Garlitsin qəzası istisna deyil, sistemin təbiətinin nəticəsi idi. Sual budur: bu düzəlişi kim, necə və nə vaxt dəyişə biləcəkdi?
Xəstəxana Çarpayısında Doğan Bir Dizayn
Garlits, Long Beachdəki Pacific Coast Hospitalın çarpayısında yeni konsepti zehnində dizayn etdi və avtomobil 1970-ci ilin sonunda fiziki olaraq quruldu. Buradakı məntiq iki təməl üzərində qurulmuşdu:
- Təhlükəsizlik: Mühərrik sürücünün arxasına keçəndə partlayış, yanğın və ya dağıntı kokpittən uzağa yönəlirdi. Yəni avtomobili ikiyə bölən o transmissiya partlayışı bir daha heç vaxt sürücünün üstündən keçə bilməyəcəkdi.
- Performans: Mühərriki arxa təkərlərə yaxınlaşdırmaq, uzun və nazik gövdəli Top Fuel dragsterlarında çəkiş və çəki paylanmasını yaxşılaşdırdı. Arxa təkərlər onsuz da pistin tutduğu yerdir; mühərrikin çəkisini oraya yükləmək, gücü asfalta ötürməyi asanlaşdırır.
Bunu belə düşün: Qayıqda avar çəkərkən ən ağır yükü arxaya qoymaq əvəzinə ortaya qoysan, burun qalxır. Garlitsin etdiyi, o çəkini tam da tutuşun olduğu yerə daşımaq idi. Sadədir, amma heç kim ondan əvvəl uğur qazana bilməmişdi.
Əsas Məqamlar
- Garlitsin qəzası 8 mart 1970-də Lions Drag Stripdə baş verdi; transmissiya partlayışı avtomobili ikiyə böldü.
- Swamp Rat XIV ilk dəfə 8-10 yanvar 1971-də Lionsdakı AHRA Grand American tədbirində yarışdı.
- 1971 Winternationals-ı finalda rəqibi yarışa bilmədiyi üçün 7.03 saniyəlik tək keçidlə qazandı.
- İki il ərzində bütün Top Fuel dragsterlarında mühərrik sürücünün arxasına keçdi.
- Müasir Top Fuel dragsterları hələ də eyni arxa mühərrik prinsipi ilə qurulur.
Swamp Rat XIV-ün İlk Çıxışı: Rekol Gölgesinde İkincilik
Yeni araç, Swamp Rat XIV, ilk sınağını 8-10 yanvar 1971-ci ildə Lions-da keçirilən AHRA Grand American tədbirində verdi. Nəticə? 6.60 saniyə və pərakəndə rekordundan yalnız 0.05 saniyə geri qalma. Gary Cochran'ın arxasında ikinci oldular, amma mesaj aydın idi: bu qərb görünüşlü araç ciddi idi. Bir həftə sonra Orange County International Raceway-dəki PDA tədbirində də yenə Cochran-a qarşı ikinci oldular. Yəni inqilab ilk gündən yarışa bilirdi - qalib deyil, amma qorunan rəqib kimi.
1971 Winternationals: İnqilabın İlk Zəfərə Çatdığı Həftə Sonu

Pomona-da keçirilən 1971 Winternationals bu hekayənin dönüş nöqtəsi idi. 32 araçlıq son dərəcə sıx seçmələrdə Garlits ancaq 9. sıradan finallara qalıb - Norm Wilcox-un 6.70-inə qarşı mid-6.80-lik bir nəticə ilə, fərq təxminən 0.10 saniyə idi. Amma seçmə turlarında araç hər tur daha yaxşı hala gəldi:
- Tommy Allen qarşısında 6.85
- John Nichols və Carl Olson qarşısında iki dəfə 6.72
- Yarım finalda Jim Dunn qarşısında 6.70
Finalda Kenny Safford, Larry Bowers-ın maşınında turlar arasında debriyaj dəyişdirilməsi səbəbindən yarışa bilmədi və Garlits 7.03 saniyəlik solo keçidini edərək zəfəri elan etdi. Bu, arxa mühərrikli bir Top Fuel dragsterinin ilk böyük qələbəsi idi - və sezon burada bitmədi: Garlits həmin il IHRA Winternationals-ı və əfsanəvi March Meet-i də qazandı. Üstəlik NHRA-ya görə iki il ərzində, meydanda yarışan hər Top Fuel dragsterində mühərrik sürücünün arxasına keçmişdi. Bu sürət təsadüf deyil, dizaynın özünü sübut etməsi idi.
Garlits İxtira etdi, yoxsa Mükəmməlləşdirdi?
İşin sədaqətli cavabı: mükəmməlləşdirdi. Arxa mühərrikli dragster cəhdləri Garlits-dən əvvəl də var idi, amma heç biri uğura çatmamışdı. Köhnə ortağı Art Malone, Garlits-dən əvvəl altı ay boyunca arxa mühərrikli bir dragster istifadə etmişdi; Maryland-dəki Coleman Bros Speed Shop-dan Bill və Dave Coleman qardaşları da əvvəllər oxşar cəhdlər etmişdi. Garlits-in fərqi, ilk tamamilə rəqabətə uyğun və təhlükəsiz versiyanı hazırlamaq oldu. Başlanğıcda bəzi pist vəzifəliləri sübut olunana qədər maşının başqaları ilə yarışdırılmasına icazə vermirdi belə - inqilabın doğuşu belə olur, əvvəl şübhə, sonra hörmət.
Maşını Həqiqətən Yarışa Uyğun Edən Üç Dərs
Swamp Rat XIV düz bir ox kimi uçana qədər komanda üç kritik texniki problemi həll etməli idi:
- Sükan nisbəti: Mövcud sükan dişlisi bu həssas şassi üçün çox sürətli idi; nisbəti yavaşa salanda idarəetmə maşın nəzarətə alınan hala gəldi.
- Açıq diferensial: Arxa ucdan açıq diferensial istifadə etmək, maşının dönüş xəttində proqnozlaşdırıla bilən davranmasını təmin etdi.
- Ön qanad: Önə takılan airfoil, yüksək sürətdə burnun havalanmasının qarşısını alaraq sabitləşdirdi.
Və bir də mühəndislikdən kənar detal var ki, məncə hekayənin ən şirini: Komanda pes etməyə az qalırkən Garlits'in həyat yoldaşı Pat Garlits layihənin davam etməsi qərarını verdi. Yəni bu inqilabın ortaq memarlarından biri də Pat idi, mübahisəsiz.
NHRA-nın Təhlükəsizlik Qaydaları İnqilabın Arxasınca Necə Gəldi?
Arxa mühərrikin təhlükəsizlik faydası sürücünü partlayışdan uzaqlaşdırmaqla məhdudlaşmırdı; Federasiyanın öz təhlükəsizlik qaydaları da zamanla bu yeni memarlıq üzərində quruldu. Məsələn, 1982-ci ildə Top Fuel dragsterlərində süperşarjör məhdudlayıcıları (restraints) məcburi hala gəldi və bu qayda sonradan Funny Car sinfinə də əlavə edildi. Süperşarjörün partlamasının qarşısını almaq üçün overbendli bir örtük kimi bükülüb sarılması - bu cür qatlı təhlükəsizlik tədbirləri, sürücünün artıq təhlükənin arxasında deyil, önündə olmadığı bir düzənin parçası kimi məna qazandı.
Yəni mənzərə belədir: Garlits riski sürücünün üzərindən götürdü, qaydalar da qalan riskləri qat-qat azaltdı. Çeyrek mildən sürət heç vaxt azalmadı; sadəcə memarlıq yetkinləşdi.
Rear-Engine, yoxsa Mid-Engine? Və İnqilabın Bugünü
Kiçik bir terminologiya qeydi: avtomotiv dünyasının əksəriyyəti bu düzənə mid-engine deyir, amma drag yarışçıları rear-engine terminini üstün tutur - mühərrik tam olaraq arxa təkərlərin üzərində və sürücünün arxasında olduğundan, ənənəyə sadiq olan ikinci ad. Bu detallı belə idmanın öz dilini nə qədər qoruduğunun sübutudur.
İnqilabın izi hələ də təzədir. NHRA, 2021-ci ildə 60. illik şərəfinə bu hekayəni idmanın ən yaxşı 60 anından biri seçdi; 2026-da isə nəşr olunan Ən Yaxşı 75 An seriyasında Garlits'in ilk arxa mühərrikli Top Fuel qələbəsi ilk üçün içinə girdi. Ocala, Floridadakı Don Garlits Muzeyi Swamp Rat qalereyasını Oktyabr 2026-da yenilədi: Swamp Rat 1-13 slingshot illərini, 14 və sonrası arxa mühərrik dövrünü anladır. Və Garlits hələ də sınamağı buraxmadı - İyul 2019-da 87 yaşında ikən, batareya ilə işləyən 800 hp-lik, 1.500 funt-luq Swamp Rat 38 ilə 189.03 mph (304.21 km/s) çeyrek mil rekordu qırdı.
Onda sualın cavabını yekunlaşdıraq. Don Garlits mühərriki niyə arxaya apardı? Əvvəlcə bənzər bir qəzanın bir daha heç vaxt yaşanmaması üçün - sinfi devirmək üçün deyil. Performans qazancı (arxa təkər yapışması və çəki paylanması) isə inqilabı daimi edən bonus oldu. Bir insanın acısı doğru mühəndisliklə birləşəndə, əlli ildən artıq müddətdir hər çeyrek mildən çıxan dragsterın formasını necə müəyyən edirsə, Swamp Rat XIV tam olaraq bunun hekayəsidir. Məncə idman tarixinin ən gözəl tərəfi də budur: sürət heç vaxt təsadüf deyildir.
Mənbələr
- NHRA's Top 75 Moments, No. 3: Don Garlits scores first rear-engine Top Fuel win
- Front to back: The rear-engine transition (NHRA)
- When did we start doing that? Tracking biggest changes - NHRA
- Don Garlits fueled an explosion in drag racing design - LA Times
- Video: Don Garlits Launches the Rear-Engine Dragster Revolution - Mac's Motor City Garage
- Don Garlits: Legacy, Career Records - Competition Plus
- Swamp Rat qalereyası - Don Garlits Drift Ralli Muzeyi
- Don Garlits - Motorsport Şöhrət Zalı
- Don Garlits - Vikipediya