Shirley Muldowney: Drag Tarixinin İlk Qadın Çempionu

1950-ci illərin Amerikasında bir qız uşağı üçün ən təbii arzu məktəbdə uğur qazanmaq idisə, Shirley Ann Roque bunu səhv qurub. New Yorkun Schenectady küçələrində hot rod-u ilə gəzib yarışmaq istəyən bu gənc qız illər sonra drag yarışının adını hamının bildiyi bir əfsanəyə çevriləcək: Shirley Muldowney, yəni First Lady of Drag Racing. Bəs bir qız, heç kimə onay vermədiyi bir idman necə üç dəfə dünya çempionu olur? İşte o hekayə.
Küçə Yarışlarından Çərək Millə: İlk illər
Muldowney 19 iyun 1940-cı ildə Vermontun Burlington şəhərciyində doğuldu, amma həyatı Schenectady-də formalaşdı. Məktəb onu heç vaxt cəlb etmirdi; ağlı tək bir şeydə idi: küçələrdə yarışmaq. 16 yaşında özündən üç yaş böyük Jack Muldowney ilə evləndi. Jack-in əlləri ilə qurduğu ilk dragster əslində Shirley-in taleyini də qurdu. Ona avtomobil sürməyi öyrədən şəxs də Jack idi, yəni ilk müəllimi eyni zamanda əri oldu.
İlk rəsmi trek təcrübəsi 1958-də gəldi: New York-dakı Fonda Speedway-də 348 mühərrikli bir '58 Chevy-nin sükanı arxasında idi. NHRA peşəkar lisenziyasını isə 1965-də aldı. 1969 və 1970-də U.S. Nationals-a çox mühərrikli bir dragster ilə Top Gas sinfində qatılması, heç kimin ciddi qəbul etmədiyi bu qadının nə qədər ciddi olduğunu anlatmaq üçün kifayət edən bir detal idi. 1971-də ilk böyük qələbəsini IHRA Southern Nationals-da qazandı. Yəni qapılar açılmazdan əvvəl, onları tək-tək sınayıb-məhv etmişdi artıq.
Top Fuel Lisenziyası: Üç İmza və Tarix Yazan Bir Onay
Drag yarışına uzaqdan baxan biri üçün ən maraqlı detallardan biri budur: Top Fuel lisenziyası almaq bir nəfərin imzası ilə olmur, üç imza tələb olunur. 1973-də Poncho Rendon-un dragster-i ilə lisenziya cəhdinə çıxan Muldowney-ə bu üç imzanı verən adlar drag tarixinin zirvəsindən gəldi: Don Garlits, T.V. Tommy Ivo və Connie Kalitta. Deməli bu üçü təsdiqləmədən heç bir qapı açılmır. Və Muldowney bunu edən ilk qadın oldu. Bu gün belə, kim Top Fuel-a çıxmaq istəyirsə, yolu eyni üç imzalı sənəddən keçir.
Lisenziyadan dərhal sonra Kalitta ilə komanda qurdu. Komandanın yarışları hekayəyə layiq idi: Kalitta-nın Bounty Hunter-ına qarşı Muldowney-in Bounty Huntress-i, yəni Mükafat Avcısı və Mükafat Avcısı Qadın. İkisi Ford Mustang-lərlə super matç yarışları edərkən işlər hər zaman hamar getmirdi; Huntress 1973-də Ohiodakı Dragway 42-də yanmışdı. Muldowney-in Funny Car karyerası da artıq yanğınlara meyilli deyildi; 1972-də Kalitta-dan köhnə bir Mustang Funny Car almış, üst-üstə yaşadığı yanğınlardan sonra bir daha heç vaxt bu sinfə qayıtmayacağına söz vermişdi. 1972-də həmçinin Jack-dən boşandı; onlar illərlə dost qaldılar. Yəni şəxsi həyat da, yarış karyerası da eyni dövrdə yenidən qurulurdu.
1976 Columbus: Bir Qadının NHRA Finalini Qazandığı An
Bəzi tarixlər bir idmanın xəritəsini dəyişir. 13 iyun 1976, Columbus, Ohio məhz elə bir tarixdir. Springnationals'ın Top Fuel finalinde Bob Edwards'ı məğlub edən Muldowney, NHRA milli tədbirində peşəkar sinif qazanan ilk qadın oldu. Bu işin diqqətçəkən tərəfi budur: bu onun sinifdəki altıncı yarışı idi. Eyni tədbirdə seçmələri 1 nömrə ilə keçən ilk qadın da o oldu; 6.031 saniyəlik performansı ilə. Yəni təsadüf deyil, tam bir hökmranlıq idi.
Bir il əvvəldən də danışaq: 1975-də English Leather ətir brendi ilk sponsoru oldu və U.S. Nationals finalında Garlitsə məğlub olaraq ikinci yerdə qaldı. Həmin il Amerikan Yarış İdmları Mətbuat Birliyinin All-American Team-inə seçilən ilk qadın da yenə o idi. Qazanmamışdan əvvəl belə tarixə düşürdü.
Önə Çıxanlar
- 1973-də Top Fuel lisenziyası alan ilk qadın; lisenziyasını Don Garlits, Tommy Ivo və Connie Kalitta imzaladı
- 1977, 1980 və 1982 NHRA Top Fuel dünya çempionluqları
- 18 NHRA milli tədbir qələbəsi
- 1984-dəki dəhşətli qəzadan cəmi 18 ay sonra avtomobilə qayıtdı
- NHRA-nın 1951–2000 arası ən yaxşı 50 pilotu siyahısında 5. sıra
Üç Dünya Çempionluğu və Top Fuelın Kraliçası

1977-də Muldowney, NHRA Winston dünya xal çempionluğunu qazanan ilk qadın oldu. Sonra 1980-də və 1982-də yenidən çempionluğa çatdı. Baş qarışdıran bir detallını izah edək: bəzi mənbələr onu dəfələrlə dünya çempionu sayır, çünki 1981-də ayrı bir təşkilat olan AHRA-nın dünya çempionluğunu da qazandı. NHRA-nın rəsmi qeydlərindəki üç Top Fuel titulu isə mübahisəsizdir. Üstəlik bu üçlük cinsiyyət fərqi qoymadan, həm iki, həm üç Top Fuel çempionluğu bilən ilk şəxs olaraq tarixə düşdü. İstisnasız, hamının önündə.
Karyera cəmi də təsirliidir: 186 NHRA milli tədbirində çıxış edib 18 qələbə qazandı. Ardıcıl üç NHRA milli tədbirini qazanan ilk Top Fuel pilotu da o idi. Garlits Museum-un qeydlərinə görə, 250 mil/saat həddini və dörd saniyədən aşağı nəticələri görən yeganə qadın pilot. 1977-də ABŞ Nümayəndələr Palatasından Outstanding Achievement Award mükafatı aldı və Car Craft jurnalı onu ilin adamı seçdi. Bir qızın tribunları doldurmaq gücü, qapıları zorla açmaq gücünə çevrilmişdi artıq.
1984 Qəzası: Əzilən Sümüklər və 18 Aylıq Qayıdış
Drag yarışının qaranlıq üzünü danışmadan Muldowney hekayəsi tamamlanmaz. 1984-də Monreala yaxın Sanair Super Speedway-də keçirilən seçmələrdə dəhşətli bir qəza yaşadı: əlləri, çanağı və ayaqları əzilmişdi. Yarım düzina əməliyyat və 18 ay terapiya lazım oldu. Top Fuel dragsterının dünyanın ən sürətlə sürətlənən avtomobillərindən olduğunu düşündükdə, bu bədənin o maşını yenidən idarə edə biləcəyinə heç kim ehtimal verməzdi güman.
Muldowney vermədi. Qəzadan tam 18 ay sonra avtomobilə qayıtdı və Amerikan yarış mətbuatının Comeback of the Year, yəni İlin Qayıdışı mükafatını qazandı. 21 fevral 1986-da Johnny Carsonın Tonight Show proqramına əsə ilə gəlib çıxdığı axşam, o əsa əslində nizə kimi sancılmışdı. 1990-cı illəri böyük sponsorluqsuz keçirtdi, IHRA və matç yarışları ilə yarışmağa davam etdi və karyerasını 2003-cü ilin sonunda başa vurdu.
Don Garlits ilə Rəqabət: Trassin İki Divası
Big Daddy Don Garlits qarqa yarışının hər şeyidir, amma Muldowney hekayəsində başqa bir rola da bürünür: onun lisenziyasını imzalayan, sonra isə tam onlarla dəfə pistdə qarşılaşacağı rəqib. 1975 U.S. Nationals finalı və 1982 Gatornationals finalı, bu iki adın arxivlərə keçən qapışmalarından yalnız ikisidir. Garlits, karyerası boyunca ona duyduğu hörməti açıq şəkildə dilə gətirdi; onun sözlərinə görə Muldowney bütün imkanlara qarşı yalnız öz iradəsi ilə vuruşurdu, çünkü federasiyadan yarışçılara qədər heç kimsənin bu sinifdə yarışmasını istəmədiyini demək mümkündür. Muldowney isə NHRA-nın hər addımda müqavimət göstərdiyini, amma tribunları dolduran bir qadının idmana nə qədər yaxşı gəldiyini hər kəsin gördüyünü danışır.
Bir rəqib hekayəsi daha var: NHRA-nın qeydlərinə görə Muldowney, 290 mil/saat həddini aşmaq üçün tam 11 il gözləmək məcburiyyətində qaldı. Yəni çempionluq illəri belə səbir imtahanı idi.
Miras: Heart Like a Wheel-dən Brittany Force-a
Muldowney-in hekayəsi bir film ilə də taclandırıldı: 1983-cü il istehsalı olan Heart Like a Wheel bioqrafik bir portretdir və Muldowney-i Bonnie Bedelia canlandırdı. İllər sonra özü filmi bu idman üçün çox yaxşı bir iş kimi qiymətləndirdi, amma öz həyatını tam əks etdirmədiyini də əlavə etdi. 2005-ci ildə Bill Stephens ilə yazdığı xatirə kitabı Tales from the Track, hekayənin öz qələmindən versiyası oldu.
Tanınma siyahısı da əlavədir: 1990 Motorsports Hall of Fame, 1989 Michigan Motorsports Hall of Fame, 2004 International Motorsports Hall of Fame və 2005 Automotive Hall of Fame. NHRA-nın 50. ilində elan etdiyi 1951–2000 arası ən yaxşı 50 pilot siyahısında 5 nömrədə yer aldı; ESPN-in bütün zamanların ən yaxşı 25 sürücüsü sıralamasında isə 21. sırada idi. Bu sıralamaların açar nöqtəsi, onu ilk qadın çempion unvanı ilə anmasıdır; yəni qadın pilotlar kateqoriyasında deyil, bütün zamanların pilotları arasında sayılması.
Əsl mirası isə bu gün pistdə görünür. Brittany Force bu günün qarqa ulduzu kimi anılarkən, Pro Stock-un dev adı Erica Enders-a uzanan xətt, Shirley Shahan və Muldowney-in açdığı yoldan keçir. Təsiredici bir rəqəm: son qələbəsindən 36 il sonra belə Muldowney, NHRA-da ən çox milli tədbir qazanan qadın pilotlar arasında hələ də dördüncü sıradadır. Həmçinin yarış icmalarının olduğu şəhərlərdə ehtiyacı olan uşaqlara dəstək verən Shirley's Kids təşkilatını həyata keçirdi. Populyar mədəniyyətdə belə izi saxlanıla bilir: Le Tigre-nin Hot Topic mahnısında adı çəkilir, L7-nin Shirley mahnısı filmdən nümunələr daşıyır və Soul Asylum-un 2024 albümü Slowly But Shirley üzərində fotoşəkili var.
First Lady of Drag Racing Bu Gün Nə Deməkdir?
İndi əvvələ qayıdaq və əsl suala aydın cavab verək: Shirley Muldowney kimdir? 1973-ci ildə Top Fuel lisenziyası alan ilk qadın, 1977-də NHRA-nın ilk qadın dünya çempionu və 18 milli tədbir qələbəsi ilə bir idmanın qaydalarını dəyişdirən pilot. 1984-də bədəni paramparça olsa da 18 ayda geri dönən, üç NHRA unvanı və bir AHRA çempionluğu ilə tarixin ən güclü yarışçılarından biri. Cha Cha ləqəbini daşıyan, amma pistdə mütləq rəqs edən biri olmayan bu qadın, özündən sonra gələn hər qadın pilot üçün qapını zorla açmış, sonra da o qapını arxasında bağlamamış. Səncə bugünkü gənc qadın pilotlar ilk dəfə sükan arxasına keçəndə, onun adını düşünürürlər?
Mənbələr
- Shirley Muldowney
- NHRA-nın Top 75 Anı, No. 4: Shirley Muldowney Top Fuel-da ilk qadın qalib
- NHRA-nın Top 75 Anı, No. 2: Shirley Muldowney ilk qadın NHRA dünya çempionu
- Tarix - Shirley Muldowney Racing
- Shirley Muldowney - Motorsports Hall of Fame
- Shirley Muldowney - Don Garlits Museum Hall of Fame
- Shirley Muldowney: Mirası, Çempionluqları və Mübarizə - Competition Plus
- Shirley Muldowney yarışları necə dəyişdirdi və yol açdı - ESPN/espnW
- Garlits zəng edəndə - NHRA
- Shirley Muldowneyə Cha Cha ləqəbini necə verildi - Fox Sports