Sammy Miller, Vanishing Point Raket Avtomobili və 3.58 Saniyəlik Rekordu

Təsəvvür et ki, dörddə bir mil uzunluğunda düz bir zolaq var və sən həmin məsafəni gözünü qırpmaadan keçmək istəyirsən. Yaxşı, göz qırpmaq bir az abartı ola bilər, amma Sammy Miller üçün deyil: 1984-cü ildə İngiltərədəki Santa Pod Raceway zolağında Vanishing Point adlı roket gücü ilə işləyən Funny Car-ı ilə dörddə bir mili 3.58 saniyəyə tamamladı və finişdə 386.26 mph, yəni təxminən 621 km/s sürət ölçüldü. O gündən bəri tam 42 il keçdi və bu müddət hələ də dünyadakı istənilən drag zolağında qeydə alınmış ən sürətli ET, yəni keçmə müddəti rekordi olaraq qalır. Bəli, düzgün oxudun: 1984-cü il texnologiyası ilə qurulmuş bir rekord, 2026-cı ildə hələ də durur. Bəs necə?
İşin maraqlı tərəfi budur: Bugünün porşenli Top Fuel əfsanələri inanılmaz sürətli, texniki cəhətdən inqilabi avtomobillərdir. Amma Sammy Miller-ın avtomobilində porşenli mühərrik belə yox idi. Ona bu sürəti verən hidrogen peroksidlə işləyən roket mühərriki idi. Onda bu səhifənin sualı aydındır: Roket dragsterlər nə idi, necə bu qədər sürətli idi və niyə bu gün zolaqlarda yoxdurlar? Başlayaq, çünki bu hekayə həm texniki bir dərs, həm də drag tarixinin ən qəribə bölmələrindən biridir.
Diqqət Çəkənlər
- Sammy Miller 1984-cü ildə Vanishing Point ilə dörddə bir mili 3.58 saniyəyə tamamladı
- Finiş sürəti 386.26 mph (təxminən 621 km/s) kimi qeydə alındı
- Rekord, dünyanın istənilən drag zolağındakı mütləq ET rekordu kimi hələ də etibarlıdır
- Vanishing Point, hidrogen peroksid yanacaqlı roket mühərriki ilə güc alırdı
- Roket sinfi, yanacaq xərci və təhlükəsizlik qaydaları səbəbiylə zolaqlardan çəkildi
Roket Dragster Nədir, Top Fuel-dən Fərqi Nədir?
Əvvəlcə işin fizikasına nəzər salaq, qorxma, sinifdə danışılanından qat-qat əyləncəlidir. Porşenli mühərrik, istər Top Fuel-in nəhəng 500 cubic inch Hemi-si olsun, istər sənin avtomobilinin mühərriki, təkbaşına avtomobili irəli itələyə bilməz. Sürətlər qutusu, kardan vali, diferensial və təkərlər üzərindən gücü yola ötürməlidir. Jet və roket mühərrikləri isə tamamilə başqa məntiq ilə işləyir: Daxillərindəki təzyiq artımını birbaşa itələmə qüvvəsinə çevirirlər, yəni avtomobili itələmək üçün təkərlərə ehtiyac duymurlar, arxadan püskürtdükləri qazla itələyirlər.
Jet ilə roket arasındakı fərq də burada gizlidir. Jet mühərriki yanma üçün lazımlı oksigeni havadan alır. Roket isə öz oksigenini, daha doğrusu kimyəvi olaraq daxilində saxladığı oksidləşdiricini, özü ilə birlikdə daşıyır. Bu səbəbdən jet avtomobilləri ilə roket avtomobilləri drag dünyasında ayrı kateqoriyalardır və heç vaxt bir-birinə qarışdırılmamalıdır. Roket həm öz yanacağını, həm də oksigenini çiynində daşıyır; bu ona müthiş bir güc sıxlığı verir, amma eyni zamanda o məşhur xərc və təhlükəsizlik problemlərinin də qapısını açır.
Top Fuel tərəfinə nəzər yetirsək, mənzərə belədir: 500 cubic inch-lik bir Hemi mühərriki təxminən 7000-8000 at gücü istehsal edir və startda təkərlər üzərindən 12.000 ilə 13.000 pound irəli itələmə qüvvəsi ötürür. Bir Top Fuel mühərriki tək bir yürüşdə işıqdan işığa yalnız təxminən 540 dönür; burnout daxil olmaqla motorun yaşaması gereken ümumi tiraj sayı 900 ətrafındadır. Bu motorlar çeyrek milin böyük hissəsində təxminən 1,5 qalon nitrometan ehtiva edir. Rəqəmlər yetərincə dəhşətli deyilmi? Elədir, amma raket başqa bir liqadır.
Yarış baxımından kritik daha bir detal var: Top Fuel dragster, xüsusilə məsafənin ilk hissəsində, sürətlənmədə raketi daha təsiredicidir. Şinlərin yapışması və sürət qutu keçidləri startda möhtəşəm bir nəzarət təmin edir. Raket isə yuxarı sürətdə qeyri-sabit olur; sürət bir dəfə qalxdıqdan sonra onu dayandırmaq mümkünsüz kimidir. Drag zolağının qısa məsafəsində bu iki xarakterin qarşıdurması, 1970-ci illərin ən həyəcanlı texniki müzakirələrindən biri idi.
Sammy Miller və Vanishing Point Necə Bir Əfsanə İdi?

Sammy Miller, təxəllüsü ilə Slam'n Sammy, 1970-ci illərin həm dragster həm də Funny Car hazırlayan, üstəlik onları süren nadir şəxslərindən biri idi. 1974-cü ildə pistonlu yarışlardan raketlərə keçdi. İlk avtomobili Spirit of '76, ABŞ-da rakla yarışan ilk Funny Car oldu və çıxdığı zolaqlarda rekordları ardıcıl qırdı. Onu izləyən avtomobil, hekayəmizin qəhrəmanı olan Vanishing Point oldu: Vega gövdəli bir Funny Car və hidrogen peroksidlə işləyən raket mühərriki.
Miller bu avtomobillə İngiltərənin əfsanəvi zolağı Santa Pod Raceway-ə gəldi və 1979-cu ildə Birləşmiş Krallıqda ilk 300 mph altındakı, yəni bağışlayın, üstündəki qətnaməni həyata keçirdi: 307 mph-yə, yəni təxminən 494 km/s-yə 4.20 saniyədə çatdı. Daha sonra 1981 World Finals-da hidrogen peroksid rakletli Oxygen adlı LSR Dragster-ı ilə dörd saniyədən aşağı qətnamələr üçün hazırlaşırdı. Adam tam bir sürət həvəskarı idi, üstəlik sevimli növündən.
Və 1984-cü ildə o an gəldi. Vanishing Point, Santa Pod-da çeyrek mili 3.58 saniyədə bitirdi, finiş sürəti 386.26 mph kimi qeydə alındı. Bu qətnamə həm dünya mütləq ET rekordu, həm də Santa Pod zolaq rekordu oldu və British Drag Racing Hall of Fame-ə görə dünyanın istənilən drag zolağındakı mütləq ET rekordu kimi hələ də mövcuddur. Üstəlik deyək, Miller rekordu qırıb keyfinə baxmadı; təxminən 10 il sonra, 1994-cü il ətrafında İngiltərəyə geri qayıdıb öz 3.58-sini yaxşılaşdırmağa çalışdı. Yəni öz rekordunun ən böyük rəqibi yenə özü idi.
Bugünkü Rekordlarla Müqayisədə Nə Yaranır?
Burada dayanıb aydın bir mənzərə çəkmək faydalıdır, çünkü rəqəmlər havada uçuşarkın insanların başı qarışa bilər. Aşağıdakı müqayisə, raket dövrünün pistonlu dövrə olan fərqini bir baxışda göstərir.
| Qeyd | Sahib | Dəyər |
|---|---|---|
| Mütləq çeyrek mil ET rekordu (1984) | Sammy Miller, Vanishing Point | 3.58 san, 386.26 mph |
| Top Fuel ET, 1000 feet | Brittany Force (2019) | 3.623 san |
| Top Fuel sürət, 1000 feet | Shawn Langdon (2026) | 346.95 mph |
| Funny Car ET, 1000 feet | Robert Hight (2017) | 3.793 san |
Gözünə bir şey dəydi? Brittany Force-un 3.623 saniyəlik Top Fuel rekordu Miller-in 3.58-inə olduqca yaxındır. Amma diqqət: NHRA, təhlükəsizlik dəyişikliklərindən sonra yarış məsafəsini daimi olaraq 1000 feet-ə, yəni 305 metrə endirdi. 1000 fut tam çeyrek mildən, yəni 1320 fudtan qısadır. Yəni müasir Top Fuel avtomobilləri Millerın qaçdığından daha qısa məsafədə bu vaxtları əldə edir; tam çeyrek mildə nə edəcəkləri isə təxmin məsələsidir. Buna görə də 3.58 özünəməxsus bir kateqoriyada, müqayisəolunmaz bir zirvə kimi görünür.
Viral məzmunla bağlı da bir qeyd: İnternetdə dolaşan 580 km/s kimi rəqəmlər təxmini yuvarlaqlaşdırmalardan ibarətdir; qeydə alınmış bitirmə sürəti 386.26 mph, yəni təxminən 621 km/s. Yəni həqiqət deyilənindən belə daha çılğın. 2026-cı ilin sentyabrında Shawn Langdon 345-346.96 mph sürəti ilə drag tarixinin ən sürətli rəsmi sürətini qeydə aldı, amma o da 1000 fut qaçışında idi.
Raket Dragsterlərin Qısa və Alovlu Dövrü
Raket dragsterlər Sammy Miller ilə başlayıb bitən bir bacarıq deyildi. 1977-ci ildə Texaslı dublyor Kitty O'Neil, Rocket Man ləqəbli Ky Michaelsonun hidrogen peroksid gücü ilə işləyən avtomobili ilə traslarda sürüş etdi. O'Neilin əsl şöhrəti başqa yerdən gəlir: 6 dekabr 1976-cı ildə Oreqonun Alvord səhrasında üç təkərli SMI Motivator raket avtomobili ilə 512.710 mph orta sürət əldə edərək qadınlar arasında quru sürət rekordunu qırdı. Üstəlik o sınaqda avtomobilin itələmə qüvvəsinin təxminən yalnız 60 faizini istifadə edirdi. Kadrdakı digər adlar: Larry Nagelin Pocket Rocketi 1981-1983 arasında yarışdı və hidrogen peroksid mühərriki ilə 247 mph üzərində sürətlərə çıxdı. Fearless Fred Goeske isə pikapında 3500 funt itələmə qüvvəsi yaradan raket mühərriki və hidrogen peroksid anbarları daşıyırdı. Bəli, bir pikapda raket. Bu adamların ortaq cəhəti sürətin deyil, aqlın sərhədini sınamaq idi.
Bəs bu qədər əyləncəli kateqoriyanı traslardan nə aldı? İki cavab var və ikisi də bir-biri ilə bağlıdır. Birincisi hidrogen peroksid yanacağından həddindən artıq bahalaşması. İkincisi təhlükəsizlik. Raket avtomobilləri əksər tədbirlərdə təhlükəsizlik səbəbilə qadağan edildi. Əslində bu münasibət yeni də deyildi: NHRA jet avtomobillərini daha erkən bir dövrdə, 1961-ci ilin noyabrında, texniki nasazlığın yaradaacağı təhlükə qorxusu ilə və çox təhlükəli olduqları səbəbilə men etmişdi. 1960-cı illərdə klapanlı iç yanma mühərriklərindən başqa demək olar bütün güc vahidləri qaydalardan kənarlaşdırıldı. Yəni raket dragsterlərin taleyi daha ilk gündən yazılmışdı; yalnız bir neçə cəsur ad bu taleyi on il boyu rekordlara çevirdi.
Təşkilat tərəfində də bir dinamika var idi: Jet və raket şou avtomobillərinin traslarda daimi olmasına yarışan siniflərin kölgəsində qalmaq kimi izah verə bilərdi. Əfsanəvi Top Fuel avtomobilləri heç kimin kölgəsində qalmağı sevmir. Nəticədə raket sinfi rəsmi qayda kitablarının xaricinə itələndi və tras rekordları bir-bir trasların tarix dəftərinə yazıldı.
3.58 Saniyə Niyə Hələ Də Qırılmır?
Artık cavabın bütün parçalarına sahibik. Qısaca və aydın şəkildə yekun edək: Sammy Miller'ın 3.58 saniyəlik çeyrek mil rekordu, raketa sinfinin yarışdan məhrum edilməsi və hidrogen peroksid yanacağının dəyəri üzündən qırıla bilmir; əlavə olaraq NHRA-nın yarış məsafəsini daimi olaraq 1000 feetə endirməsi, tam çeyrek mildəki rekordların müqayisəolunabilirliğini tamamilə aradan qaldırdı. Bugün pistdə rəsmi olaraq yarışan heç bir avtomobil sinfi, tam 1320 feet məsafədə MillerınscriptIdəki gedışını təkrarlama şansına belə mal deyil; raketlər qadağandır, pistinli avtomobillər isə daha qısa məsafədə yarışır.
Bir də praktik reallıq var: Son illərdə rekordu sınamaq istəyənlər oldu və cəhdlər qəza ilə nəticələndi. Raketlə çeyrek mil qaçmaq, 1984-cü ildə belə sərhəddə bir çətinlik idi; bugün o sərhədləri aşmaq üçün həm texnologiya, həm cəsarət, həm də qaydaların icazəsi lazımdır və üçünün ikisi yoxdur.
Mənim şərhim budur: 3.58, yalnız bir vaxt deyil, bir dövrün imzasıdır. Raketli dragsterlar drag tarixinin bəlkə də ən qısa, ən parlaq və ən nəzarətsiz dövrünün qəhrəmanları idilər. Sammy Miller 2002-ci ildə aramızdan ayrıldı, amma Santa Pod'un timing qüllələrinə həkk olunmuş o 3.58, hər pist gecəsində, hər Top Fuel startında səssizcə xatırladır: Sürətin bir sərhədi vardı və bir gün bir raket o sərhədi 42 il əvvəl görmüşdü. Səncə bu rekord bir gün qırılar? Ürəyimdəki bir səs deyir ki, bu yalnız başqa bir raketa ilə ola bilər, əlbəttə ki, o raketin də pistdə yarışmasına icazə verilsə.
Mənbələr
- Rocket car - Wikipedia
- Sammy Miller (mühəndis) - Wikipedia
- National Records - NHRA
- Sammy Miller - British Drag Racing Hall of Fame
- Remembering Slammin' Sammy Miller - Drag Race Central
- Rocket Man Slam'n Sammy Miller
- Sammy Miller Vanishing Point 3.58s Santa Pod Track Record
- Trakbytes Hall Of Fame; Sammy Miller
- 346.96 MPH: Top Fuel Dragster Bütün Zamanların NHRA Sürət Rekordunu Qırır - The Drive
- 3 ways Kitty O'Neil defied death - PBS American Masters