Nitrometan Qadağası Drag Tarixini Necə Dəyişdirdi?

3 fevral 1957, Long Beachdəki Lions Drag Strip. Emory Cook nitrometan ilə işləyən 354 kubik düym Chrysler Hemi ilə seçmə turunda 10.02 saniyə və 166.97 mil/saat nəticə göstərir - bu, o dövrlərin dünya sürət rekordundan 6 mil/saat çoxdur. Trasa rəhbərliyi bu sürəti o qədər inanılmaz hesab edir ki, Cookdan yenidən qaçmasını istəyir. İlk təkrarında 9.28 saniyə ilə trasanın rekordunu sındırır. On gün sonra Kaliforniyadakı trassalar tarixin ən mübahisəli qərarını elan edir: nitrometan qadağan edilir. Amma gözləyin - danışılan hekayə həqiqətən də belədirmi? Çox insanın bildiyi versiya, əslində baş verənlərin demək olar tam əksidir. Və bu tək qərar zəncirvari təsirlə Funny Car adlanan sinfin doğulmasına qədər uzanan bir yol açacaqdı.
Hazırsansa, nitrometan qadağasının drag tarixini necə tamamilə dəyişdiyini - və bu qadağanın əslində niyə qoyulduğunu - addım-addım danışım. Spoiler: işin içində təhlükəsizlik qədər pul da var.
NHRA Haradan Gəlir: Xaosdan Qaydaya Doğru
Əvvəlcə səhnəni quraq. NHRA 13 mart 1951-ci ildə Wally Parksın rəhbərliyi ilə, Ak Miller və Marvin Lee ilə birlikdə Kaliforniyada yaradıldı. Nizamnamə efsanevi Tam O'Shanter restoranında imzalandı - bəli, nəhəng bir motorsport təşkilatı restoran masasında doğuldu. Parks Hot Rod jurnalının həmtəsisçilərindən və ilk redaktorundan idi və NHRA-nı tək bir məqsədlə qurmuşdu: küçələrdəki qaydasız sürət yarışlarının yaratdığı xaosdan təhlükəsiz, qaydalı bir trasa düzəni çıxarmaq.
NHRA 1953-cü ildən başlayaraq drag yarışlarını rəsmən təsdiqləməyə başladı; 1954-1956 arasında Parks, dört nəfərlik Safety Safari komandasını ölkəni gəzərək təhlükəsiz yarış mədəniyyətini yaymaqla tapşırıqlandırdı. Yəni bu qurum təbiətcə təhlükəsizliyə yönəlmişdi. 1957-yə gəldikdə isə bu təhlükəsizlik refleksi heç kəsin gözləmədiyi bir yerdə partlayacaqdı.
1957 Nitrometan Qadağası Əslində Niyə Qoyuldu?

Populyar versiya budur: NHRA və Wally Parks təhlükəsizlik narahatlığı ilə nitrometanı qadağan etdi. Həqiqi hekayə bir az daha mürəkkəbdir - və məncə çox daha maraqlıdır.
Qadağanın Həqiqi Tetikləyicisi: Cibimizmi, Canımızmı?
Cookun Lionsdakı rekord qaçışından cəmi yeddi gün sonra Santa Ana trasasınınoperatoru C.J. Hart 10 fevral 1957-dən etibarən trasasında yalnız benzinqə icazə verəcəyini elan etdi. Gələcəyi təhlükəsizlik deyil, xərc narahatlığı idi: yarışçıların artan xərcləri trasaların gələcəyini təhdid edirdi. Cookun qaçışları pərdə idi, içindəki əsl məsələ isə budu. 15 fevralda Los Angeles bölgəsindəki yeddi trasa - San Fernando, Pomona, San Gabriel, Lions, Saugus, Kingdon, sonradan Colton - eyni qərara qoşuldu; üstəlik çoxmühərrikli avtomobillər və bütün superşarj sistemləri də qadağan edildi. Vaşinqton ştatındaki Cascade Timing Associationın yeddi trasası da qoşulanda ümumi qadağa 1 mart 1957-də qüvvəyə mindi.
Vaxt da mənalı idi: qərar Beynəlxalq Polis Rəisləri Birliyi və Milli Təhlükəsizlik Şurasının drag yarışlarına qarşı bəyanatlarından bir həftə sonra gəldi; üstəlik həmin il nitronun tək təchizatçısı qiymət artımı planlaşdırırdı. Deməli, masada yalnız təhlükəsizlik yox idi.
Parks'ın Əlləri Bağlı idi
İşin kritik detallı budur: Wally Parks qadağanın qurulduğu anda Daytona'da idi. Qayıdanda qərb sahilindəki treklerin ona təqdim etdiyi seçim aydın idi: qaydaları qəbul et ya da ayrıl. Parks qəbul etmək məcburiyyətində qaldı. NHRA-nın rəsmi elanı 20 mart 1957-də gəldi; 1957 NHRA Nationals Oklahoma City-də yalnız benzin sinifləri ilə keçirildi. Sonrasında, 1958 mövsümünün əvvəlində NHRA təsdiqlədiyi bütün treklerde benzin qaydasını rəsmən elan etdi - ilk tətbiq edən trek 5 yanvar 1958-də Santa Maria oldu. Parks, onilliklər sonra bu qadağanı yarım əsrfərk müddətindəki iki peşmançılığından biri kimi xatırlayacaqdı.
Önə Çıxanlar
- 3 fevral 1957: Emory Cook, Lions Drag Strip-də 10.02 san / 166.97 mph ilə gündəm yaratdı; on gün sonra nitro qadağası başladı.
- 1958: NHRA bütün siniflərdə nitronu qadağan etdi, AHRA və digər təşkilatlar nitroya icazə verməyə davam etdi.
- 1963: Qadağanın ləğvi, 1972-yə uzanan qızıl dövrü başlatdı.
- 1965-1966: Nitrolu, çıxarıla bilən fiberglass gövdəli Funny Car sinifi doğuldu və rəsmiləşdi.
- 2015: NHRA yanacaq qarışığını ən çox %90 nitrometanla məhdudlaşdırdı.
Qadağan Bütün Trekləri Əhatə Edirdimi? Xeyr - və Bu Hər Şeyi Dəyişdirdi
Əslində hekayənin ən çox gözəldən keçən hissəsi budur. 1957-də NHRA, ölkə treklerinin dörddə birindən azını təsdiqləyirdi. AHRA, ATAA, ITA, DRI və digər təşkilatlar nitroya icazə verməyə davam etdi. Deməli qadağan, Amerikanın drag səhnəsini ikiyə böldü: bir tərəfdə benzinli NHRA trekleri, digər tərəfdə nitro sevən müstəqil təşkilatlar. 1959-un əvvəlində California Drag Strip Operators Association, nitro qadağasını drag yarışının ən bölücü tək elementi elan edəcək qədər gərginlik artmışdı.
Bəs benzin təhlükəsizlik gətirdimi? Təəssüf ki, xeyr. Sentabr 1958-də benzinli San Gabriel trekində yeddi gün içində iki pilot həyatını itirdi; Lions, noyabr 1958-də sürətləri azaltmaq üçün 990 feetlik yəni 3/16 millik cəhdə müraciət etdi. Yanacaq növü dəyişsə də, risk dəyişməmişdi.
Qadağanın Gözlənilməz Mirası: Bakersfield
Hər qadağan bir boşluq yaradır; bu boşluğu da Smokers, Inc. klubu doldurdu. Klub, 28 fevral - 1 mart 1959-da Famoso'dakı (Bakersfield) United States Fuel & Gas Championships-i təşkil etdi və nağd qarant ödəmələrlə ulduzları trekə çəkdi. Bazar günü tək gündə 31.000 tamaşaçı raport edildi; son gün 10 saat davam edən eləmələrdə 21 adət 170 mph üstü koşu edildi. Yarış dünyası bu tədbiri qadağanın tək yaxşı şeyi kimi dəyərləndirir - və seriya tam 70 il davam etdi.
Qadağan Dövründə Rekordlar Qırıldımı? Həm də Necə!
Qadağanın nitronu dayandırdığını düşünürsənsə, yanılırsan - təsdiqlənmiş treklerin xaricində nitro canlı idi. Cook, 7 aprel 1957-də Famoso'da 8.89 saniyə ilə dünya ET rekordunu qırdı və 5 mayda Colton'da 168.89 mph gördü. Red Greth 20 oktyabr 1957-də Tucson'da 169.11 mph-ə çatdı. Əsl bomba isə gənc Don Garlits idi: 10 noyabr 1957-ci ildə Brooksville-də 8.79 saniyə və 176.40 mph ilə 170 mil həddini aşan ilk ad oldu. Daha təsirli olanı: 14 dekabr 1958-ci ildə 180.00 mph-ə çatan Garlits bunu superşarj və inyeksiya olmadan, 392 Chrysler Hemi üzərində səkkiz Stromberg karbüratör ilə etdi. Eyni dövrdə benzin rekordları 1957 sonuna qədər 9.70 saniyə və 149 mph səviyyəsində idi - fərq məlum idi.
1957 Cordova World Series-də Garlits-in yarımfinalda Cook & Bedwell-i məğlub etməsi (9.92/150-yə qarşı 10.12/160) karyerasını yaradan yarış sayılır. Yəni qadağa dövrü, ironik şəkildə, əfsanəvi adların doğulma səhnəsi idi.
Funny Car Necə Yaranıb? Qadağanın Zəncirvari Təsiri
İndi sənə əvvəldən söz verdiğim nöqtəyə gəldik. 1958-ci ildə NHRA təsdiqləmiş pistlərdə bütün siniflər benzina məcbur edildi; AHRA və bənzər təşkilatlar nitroya icazə verməyə davam etdi. Məhz bu bölünmə, nitro əsaslı yeni gövdə siniflərinin inkişafı üçün zəmin hazırladı: nitrolu mühərrik + fiberglass gövdə texnologiyası birləşəndə Funny Car ortaya çıxdı.
Funny Car-lar irəliyə qaldırıla bilən tilt-up fiberglass gövdələri ilə tanınır. Adları 1960-cı illərə uzanır və orijinal Funny Car 1964-ə təsadüf edir; 1965-ci ildə bu nəqliyyat vasitələri çoxalmağa başladı - yanvar sonundakı AHRA Winternationals-da sahədə yeddi Funny Car var idi və hamısı Hemili Mopar idi. NHRA sinifi 1966-cı ildə rəsmən təqdim etdi; o günə gəldikdə superşarjlı Hemi-lər nitro üzərində 200 mph həddini çoxdan aşmışdı. Müasir Funny Car-da qarışım adətən %85-90 nitrometan, %10-15 metanoldir və hava/yanacaq nisbəti 1:1-ə qədər çıla bilər.
Wally Parks qadağanı 1963-cü ilin əvvəlində götürdü - Hot Rod mühitləri nitronun qayıdışını 1964 Winternationals-a bağlayır, yəni kiçik bir tarix fərqi mövcuddur. Hansı tarifi götürürsən götür, nəticə eynidir: nitronun qayıdışı 1972-yə qədər davam edəcək drag yarışının qızıl dövrünü başladıb. Lions kimi pistlərin 1962-1971 arası dövrü, NHRA təsiri xaricində yaşanan əsl qızıl dövr kimi anılır. Santa Ana isə inadkar istisna idi: C.J. Hart pisti 1959-da bağlanana qədər benzinli saxladı.
Təhlükəsizlik Qərarları Sinifləri Necə Yenidən Çizdi?
Nitro qadağası ilk nümunə idi, amma son deyildi. Drag tarixi boyunca təhlükəsizliyə yönəlmiş qaydalar, texnologiyanı və rəqabət tarazlığını dəfələrlə yenidən formalaşdırıbdı. Mənə sual edirsənsə, bunun spordun DNT-sində var.
- 1976: Don Prudhomme Funny Car mövsümünü dominant etdi - səkkiz tədbirdən yeddini qazandı, 30-1 qalibiyyət-maç nisbəti tutdu və ardıcıl dörd çempionluğunun ikincisinə uzandı. Sinifin texnoloji olgunluğu bu səviyyəyə gəlib çıxmışdı.
- 1982: Top Fuel dragster-larda superşarj məhdudiyyət sistemləri məcburi oldu; qayda sonradan Funny Car-a da əlavə edildi. Aşırı yüklənmiş mühərrikin gücü artıq zəncirlənmişdi.
- 2008: Scott Kalitta-nın Englishtown-da ölümcül qəzasından sonra Top Fuel və Funny Car yarış məsafəsi 1.000 feetə (304,8 m) endirildi; 2012-dən bəri FIA standartı budur. IHRA da Eylül 2017-də klassik dörddəbir mili buraxdı.
- 2015: NHRA yanacaq tərkibini maksimum 90% nitrometanla məhdudlaşdırdı; qalan hissə əsasən metanol.
- 2025: Top Sportsman və Top Dragster kateqoriyalarında beş nöqtəli təhlükəsizlik kəməri taxmayan avtomobillər yarışdan kənarlaşdırılmağa başlandı.
Görürsən? 1957-ci ilin nitro qadağasından 2008-in məsafə qısalmasına qədər hamısı eyni məntiqin məhsuludur: risk qalxdıqda qayda işə düşür, qayda işə düşdükdə mühəndislər yeni tarazlığı axtarır. Bu rəqs, drag yarışını daim yeniləyən motorun özüdür.
Nitrometanı Bu Qədər Xüsusi Edən Nədir?
Qısa bir texniki fasilə verək, çünki qadağa da döyən də bu idi. Nitrometanın enerji sıxlığı əslində aşağıdır: kilqram başına 11,2 mecajul - benzin 44, metanol 22,7 mecajul olduqda sırada belə qalır. Bəs niyə bu qədər güclüdür? Çünki stoxiometrik hava nisbəti benzində 14,7:1 olduğu halda nitroda 1,7:1-dir. Eyni hava miqdarı ilə 7,6 dəfə daha çox nitro yandıra bilirsən; motor, benzinlə müqayisədə 2,4 qat qədər güc istehsal edə bilir. Gündəlik həyatdan bir bənzətmə edim: benzin sıxılmış bir enerji həbdir, nitrometan isə oksigeni yanında gətirən bir süngərdir - həcmi olaraq daha çox yandırırsan amma motor qidalanmaqdan bayram edir.
Bir də şou tərəfi var: yuxarı buxarlanma istiliyi motoru soyudur, yavaş alov sürəti (saniyədə yarım metr) zəngin qarışıqdan çıxan yanmamış nitronu egzozda sarı alovla yandırır; oksigen tükəndikdə hidrogen açığa çıxır və alov ağa döner. Bir qaçış - isinmə, burnout və sıralama daxil olmaqla - 12 ilə 22,75 gallon (45–86 litr) yanacaq sərf edir və tam gazda səs səviyyəsi təxminən 150 desibelə çatır. Nitronu qadağan etməyə cəhd edənlərin işi heç də asan olmazdı, elə deyilmi?
Xülasə: Tək Qadağa, Tarix Yazdı
Medalyonun iki üzünü də dəqiqləşdirək. Nitrometan qadağası, məlum olanın əksinə Wally Parksın rəhbərlik etdiyi saf bir təhlükəsizlik qərarı deyildi; Kaliforniyalı trek operatorlarının maliyyə narahatlığı ilə başlatdığı, Parksın sonradan məcburi qatıldığı bir hərəkat idi. 1958-də sinif ümumiyə yayıldı, amma təsdiqlənmiş treklerin xaricində - xüsusilə AHRA qanadında - nitro yaşamağa davam etdi. Məhz bu bölünmə, 1964–66 arasında nitrolu, qaldırıla bilən gövdəli Funny Car sinfinin doğmasına zəmin hazırladı. Qadağanın 1963-də götürülməsi ilə drag yarışı 1972-yə uzanan qızıl dövrünə girdi və 1957-nin o mübahisəli qərarı, yanlış hədəfə getsə də istəmədən idmanın ən sevilən siniflərindən birinin küllərini yaratdı. Bu gün Funny Car-lar 90%-dan aşağı nitro qarışığı ilə dörddəbir mildən qısaldılmış treklerde qaçır - 1957-nin kölgəsi hələ də üstlərindədir, amma artıq bir irs olaraq.
Mənbələr
- The Real History Of The Infamous NHRA Nitro Ban
- Top Fuel
- Hot rod history with Jack Beckman, a recap of drag racing
- Early Funny Car History 101
- When did we start doing that?
- NHRA vs AHRA: Zolaq arxasındakı sanksiya hekayəsi
- Ya nitro, ya heç nə
- Nitronun drag yarışlarına qayıtdığı 50 illik yubiley
- Funny Car