Ilk Elektron Inyeksiya Electrojector Niyə Tutmadı?

1957-ci ilin ortasında Detroytda American Motors-un Rambler Rebel-inə 395 dollar müqabilində sifariş oluna bilən bir opsiya elan edildi: Bendix Electrojector. Hər silindirə öz inyektorunu verən, yanacağı elektronik idarəetmə vahidinin idarə etdiyi bu sistem, nəzəriyyədə karbüratorun edə bilmədiyi hər şeyi edirdi. Müştərinin əlinə isə tək bir Rebel belə çatmadı. Avtomobil tarixinin ən maraqlı mühəndislik uğursuzluqlarından biri daha ilk addımda deyil, ideya tamamilə düzgün, amma vaxtlama yanlış olduğu üçün baş verdi.
Bu səhifənin mövzusu Electrojector-un niyə tutmadığı sualdır. Qısa cavab son bölümlərdə ətraflı veriləcək; amma cavabın tam anlaşılması üçün əvvəlcə sistemin nə qədər irəli bir memarlıqla layihələndirildiyinə baxmaq lazımdır. Çünki uğursuzluğun əsl səbəbini anlamaq, 1957-ci ilin elektronika sənayesinin bu memarlığı daşımağa hazır olub-olmadığını görməkdən keçir.
Electrojector Necə İşləyirdi: Dövründən Otuz İl Önündə Bir Memarlıq
Sistemin arxasındaki ad, Bendix-in Eclipse bölməsində yanacaq sistemləri baş mühəndisi müavini kimi çalışan Robert W. Sutton idi. Təyyarə karbüratorları üzərində işləyən bir komandadan çıxan layihə üçün layihələndirmə işləri 1950-ci illərin əvvəllərində, qeydlərə görə 1951 ilə 1953 arasında başladı və 1955-ə gəldikdə prototip avtomobillər yolda idi. 1953 model bir Buick-ə quraşdırılmış işlək bir prototip də bu dövrdə sınaqdan keçirildi. 1957-ci ilin iyulunda Sutton və rəisi Albert H. Winkler, Detroytda keçirilən SAE illik yığıncağında sistemi izah edən texniki məruzəni təqdim etdilər.
Memarlıq, bugünkü seriya istehsalı EFI sistemlərinə təəccüblü dərəcədə yaxın qurulmuşdu. Bakıya batırılmış elektrikli bir nasos yanacağı sabit 20 psi, yəni təxminən 1,4 kp/sm² təzyiqlə ümumi yanacaq relsinə itələyirdi; hər silindir üçün ayrı bir solenoid inyektor yanacağı birbaşa sorulama süpərginin arxasına püskürdürrdü. Müqayisə üçün, Mercedes 300SL-dəki Bosch mexaniki inyeksiya nasosu 1.700 psi-yə qədər təzyiqlə işləyirdi. Electrojector bu qədər yüksək təzyiq və dəqiq işlənmə tələb etmirdi; daha az hərəkətli hissə var idi, güc alan nasos ötürücüsü yox idi və Winkler ilə Sutton-un SAE məruzəsindəki əsl satış arqumenti, mexaniki inyeksiyadan daha ucuz olacağı ilə bağlı idi.
İdarəetmə tərəfində isə sistem analog idi. Mikroprosessor da, inteqral sxem də hələ mövcud deyildi. Motorun yükünü ölçmək üçün manifold təzyiqini yaylı bir diafraqm üzərindən potensiometrə ötürən sensor istifadə olunur, qaz klapanının vəziyyəti ikinci bir potensiometrlə oxunurdu. Püskürtmə vaxtını müəyyən edən şey isə müasir relüktans və ya Hall Effect sensorları deyil, aşmarlama distribütoruna gömülü ikinci bir platin dəsti idi: bu tetikləyici hər silindirin sorulama süpərginin açılışı ilə sinxron, kəsikli püskürtmə əmrini inyektorlara ötürüürdü. Hesablama üsulu speed-density məntiqinə əsaslanırdı; motor devri püskürtmə tezliyini, manifold təzyiqi impuls genişliyini müəyyən edirdi, idarəetmə vahidində əlavə olaraq barometrik hündürlük tarazlayıcısı da var idi.
Diqqət çəkənlər
- Electrojector, 1957-ci ildə istehsal avtomobillərində təqdim edilən ilk elektronika ilə idarə olunan yanacaq enjeksiyon sistemi idi.
- AMC seçim qiyməti 395 dollar, Chrysler seçimi isə 400 dollar idi; Rochester Ramjet isə 538 dollara satılırdı.
- Rambler Rebel EFI versiyası karbüratörlüdən 33 at gücü çox olan 288 at gücü ilə elan edildi, amma nə bir müştəri avtomobili təhvil verilmədi.
- Chrysler tərəfində təqribən 35 avtomobil istehsal edildi və demək olar ki, hamısı karbüratörə geri qaytarıldı.
- Patentlər Bosch-a keçdi; seriya istehsalı elektron enjeksiyon 1967-ci ildə D-Jetronic ilə yola düşdü.
AMC və Chrysler: İstehsal Xəttinə Aparan Yol

Sistemin ilk istehsal tətbiqi AMC-dən gəldi. 1957-ci il iyunun 15-də Rambler Rebel-in 327 kub düym V8-i üçün Electrojector seçimi elan edildi; 288 at gücü güc göstəricisi karbüratörlü versiyadan 33 at gücü çox idi. Qiyməti 395 dollar idi və bu rəqəm 1957 Chevrolet-dəki Rochester mexaniki enjeksiyondan 89 dollar ucuz idi. Bununla belə, mülayim havada yaxşı işləyən sistem hava soyuyanda işləməkdən imtina edirdi və buna görə də nə bir Rebel EFI-sız müştəriyə təhvil verilmirdi. Avtomobillər dört boğazlı Carter WCFB karbüratörlə satışa çıxdı.
Chrysler yolu bir az fərqli keçirdi. 1957-ci ilin fevralında bir Chrysler 300C hardtop sistemlə sınaqdan keçirildi; 1957-ci ilin sentyabrının sonunda Electrojector markanın sportiv modelləri 300, Adventurer, D500 və Fury üçün Jetpower adı ilə seçim olaraq elan edildi, tətbiqə 1958 model ili keçildi. 400 dollarlıq paketin içində 40 amperlik generator da var idi. İstehsal DeSoto fabrikasında karbüratörlü istehsal edilmiş avtomobillərin karbüratörləri sökülüb EFI qoyulması ilə aparıldı; 1958-ci ilin yanvarı və iyulu arasında 35 Chrysler 300D, on nəfərə yaxın Dodge, bir neçə DeSoto və iki Plymouth çevrildi. Qeydlərin bəzi nüsxələri Chrysler sayını 16 ətrafında göstərsə də bu fərq, hansı avtomobillərin qeydə alındığı ilə bağlı qeyri-müəyyənlikdir; sistemin taleyini dəyişmir.
Uğursuzluğun Səbəbləri: Doğru Fikir, Səhv Onillik
Electrojector-un çökməsi tək bir nasazlıq deyil, üst-üstə düşən bir neçə müstəqil problemin birləşməsi idi. Dördü mühəndislik, biri iqtisadiyyat idi.
Vakuum Lampaları və Soyuy Havada İşləməmə
Tranzistorlar 1950-ci illərin ortasında mövcud idi, amma güc tranzistorları o qədər bahalı idi ki, ilk idarəetmə vahidləri vakuum lampalı quruldu. Bu, sistemin taleyini müəyyən edən seçimlərdən biri oldu: lampaların iş temperaturuna çatması 30 saniyə və ya daha çox çalırdı və soyuy havada, soyuq işləmə üçün mühərrikin ehtiyac duyduğu zəngin qarışıq siqnallarını emal etməyə başlamazdan əvvəl sistem yarı işləyirdi. Rambler-in soyuq havalardaki start problemlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi buradan gəlirdi. Tranzistorlar praktik hala düşən kimi Bendix onlara keçdi, amma bu keçid vakuum lampalı dövrdə alınmış etibarlılıq zərbəsini ödəyə bilmədi.
Kağız Sarımlı Kondansatorlər və Motor Bölməsi Reallığı
İdarəetmə qutusunda olan kağız sarımlı kondansatorlar, daimi istilik, soyuq və rütubət dövrü altında sıradan çıxırdı. Daha ümumi çərçivədə, dövrün elektron komponentləri motor bölməsinin istilik və titrəmə şəraitinə tab gətirəcək yetkinlikdə deyildi; kabellər və idarəetmə vahidi zamanla korlanır, sistem isə motor idarəetmə ehtiyacları dəyişdikdə asanlıqla dəyişdirilə bilmirdi. Günümüzə çatan Chrysler mühəndislik sənədləri, ən aktual problemin solenoid inyektorların özündəki ciddi etibarsızlıq olduğunu da qeydə alır.
AM Radio Kasmaları
Sistemin bəlkə də ən qəribə zəifliyi rabitə protokolunda idi: inyektor əmrləri amplitud modulyasiyası ilə, yəni AM radio siqnalı məntiqi ilə ötürülürdü. Güclü AM radio vericisinin yaxınlığından keçən Electrojector ilə təchiz olunmuş avtomobil, öz püskürmə təlimatlarının etibarsız hesablanması riski ilə üz-üzə qalırdı; polis radio tezliyi də oxşar təhdid yaradırdı. Rəqəmsal dövrün baxışından demək olar ki gülünc görünən bu dizayn, 1957-ci ildə ciddi və həll olunmaz etibarlılıq problemi idi.
İyirmi Dəfə Bahalı, On Dollarlıq Qavrayış
Mühəndislik problemlərinin üstünə maliyyə reallığı əlavə olundu. Bendix rəhbərliyinin hesablamasına görə sistem, istehlakçı gözündə təxminən on dəyərlik karburatorun qavranılan dəyərindən artıq əlavə etmir, ona isə təxminən iyirmi dəfə baha başa gəlirdi. Başlanğıc problemləri də əlavə olunanda layihə 1960-cı ildə rəfdə saxlanıldı. Chrysler rəsmi geri çağırış etmədi; şikayət edən müştərilər dilerlərdə cüt dördboğazlı karburatorlu qurğularla yenidən təchiz olundu və istehsal olunan Chrysler-lərin demək olar ki hamısı bu şəkildə karburatora qaytarıldı.
Rəqəmlərlə Electrojector: Qiymət və Güc Müqayisəsi
| Sistem | Növ | Qiymət |
|---|---|---|
| Bendix Electrojector (AMC) | Elektron, çoxnöqtəli | 395 dollar |
| Bendix Electrojector (Chrysler) | Elektron, çoxnöqtəli | 400 dollar |
| Rochester Ramjet (GM) | Mexaniki, davamlı axınlı | 538 dollar |
Cədvəldə əsl diqqətçəkən məqam, Electrojector-un qiymət üstünlüyüdür. Qiymət siyasətində mexaniki inyeksiyaya qarşı mövqelənən sistem siyahıda daha ucuz idi və memarına görə daha az dəqiq işçilik tələb edirdi. GM-in Rochester Ramjet-i isə temperatur və hündürlük üçün sensor kompensasiyası olmayan mexaniki, davamlı axınlı sistem idi. Deməli, Electrojector rəqabətdə əlindekini tükəndirməmişdi, daha doğrusu, səhnəyə tam çıxa bilməmişdi.
Niyə Otuz İl Gözlənildi: Bosch və D-Jetronic Körpüsü
Hekayənin son pərdəsi, uğursuzluğun fikrin deyil, infrastrukturun uğursuzluğu olduğunu sübut edir. Bendix, Electrojector patentlərini Alman təchizatçı Bosch-a satdı və lisenziyalaşdırdı. Bosch, tranzistor texnologiyası yetkinləşdikcə sistemi təxminən yeddi il daha inkişaf etdirdi; şirkətdə elektron inyeksiyanın başlanğıc nöqtəsi, Heinrich Knapp-ın 1959-cu il tarixli ilk sxematik rəsmi ilə simvolizə olunur. Nəticə, manifold təzyiqi sensörü ilə idarə olunduğu mənasını verən D-Jetronic adlı sistem idi və ilk seriya istehsalı elektronik inyeksiya sistemi kimi 1967-ci ildə VW 1600TL/E ilə təqdim edildi.
D-Jetronic əslində təkmilləşdirilmiş bir Electrojector idi: eyni çoxnöqtəli manifold inyeksiyası, eyni speed-density məntiqi, amma artıq yetkinləşmiş yarımkeçiricilərlə. VW-dən sonra Mercedes-Benz, Porsche, Citroën, Saab və Volvo sistemi mənimsədi; Lucas onu Jaguar üçün lizensiyaladı. Bendix öz EFI istehsalına, ən çox nəzərə çarpan olaraq Cadillac üçün davam etdi, amma böyük təchizatçı ola bilmədi; deyilir ki, lizensiya gəlirləri öz istehsalından daha çox idi.
D-Jetronic-in qapısını açdığı şey yalnız performans deyildi. Sərtləşən emissiya standartları karbüratörün təmin edə biləcəyindən xeyli daha dəqiq yanıt-hava nəzarəti tələb edirdi və elektronik inyeksiya bu tələbin yeganə məqbul cavabı idi. Bendix-in 1957-də haqlı olduğu tezis, 1970-ci illərdə qanunvericiliyin də məcbur etdiyi bir gerçəyə çevrildi.
Qısa Cavab: Electrojector Niyə Tutmadı?
Electrojector, memarlığını aşan bir elektronik infrastrukturla doğduğu üçün uğursuz oldu. Vakuum lambalarının 30 saniyəlik isinma müddəti soyuq hava işini korlayır, kağız sarğılı kondensatorlar istilik və rütubət dövründə sıradan çıxır, AM ilə ötürülən inyektor siqnalları güclü radio vericiləri tərəfindən etibarsız edilir və solenoid inyektorlar etibarlı işləmirdi. Bunlara, karbüratörün iyirmi qat qiymətinin istehlakçı tərəfindən qarşılıq tapmaması əlavə edildi; layihə 1960-da dayandırıldı və fikir, texnologiya yetişənə qədər Bosch-un əlində otuz ilə yaxın bir gözləməyə girdi.
Mühəndislik tarixi baxımından Electrojector-un dərsi aydındır: sistem dizaynında doğru memarlıq, mövcud komponent texnologiyasının önündə ola bilər. Bu gün hər müasir benzinli mühərrikin manifoldunda işləyən prinsipləri 1957-də bir yerə gətirən komanda, yalnız tranzistor dövrünü on il tez yaxalamışdı.